Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

Izertlewshilerdiń durıs kórsetkenindey, haqıyqatında da kórkem detal - bul qálem iyesiniń yoshlı miynetiniń, dóretiwshilik qıyalıy baylıǵınıń jemisi hám ol kórkem shıǵarmanıń tereń oylılıǵın támiyinlep, estetikalıq sıpatın arttıradı. Sol sıyaqlı "Shırashılar" romanınan keltirgen detal da oqıwshılarǵa kúshli tásir etip, olarda ómir haqqında tereń oylar payda etip, gumanistlik sezimler de tuwdırıp, jawızlıq penen gúresiwshilerge raxmet aytqızadı. Romandaǵı súwretlengen dáwir shınlıǵı - onıń siyasiy sociallıq sıpatınan tısqarı, dóretpeniń ulıwma insanıylıq bahası da usı jerde ayqın kózge taslanadı.

Romandaǵı talant iyesi tárepinen sóz benen salınǵan usınday janlı súwretler - kórkem detallar tek ǵana usı dóretpeniń poetikasına xızmet etip sheklenbesten, al ideyalıq-estetikalıq, kórkem psixologizm wazıypasın atqarıp tur. Bunday janlı kórinislerdiń ózi-aq oqıwshılarǵa únsiz sır shertkendey boladı, olar jazıwshınıń negizgi poziciyasın anıqlawǵa járdemlesedi. Mısalı, romandaǵı eki qarama-qarsı yaǵnıy kontrastlıq tárepler hám obrazlar bolǵan janǵa azar bergisi kelmeytuǵın Esjan ǵarrı menen túrkmen sárdarınıń sońǵı demlerdegi kórinisin jazıwshı mınaday detallıq súwret penen beredi: "Ekewi de birden biriniń alqımınan biri búrip qos qollap qısıwı menen ólip, siresip qatıp qalǵan…Ekewiniń qolı da bir-birine barınsha sozılǵanlıqtan ǵana birin-biri shaynap taslay almay qalǵan shıǵar. Ekewinińde bir qırınan, ekewiniń ya ayaq sermer, ya dárpiner halı qalmaǵan halda sılqıyısqanınan dárek berer edi. Ekewi de tillerin ayqara tislepti, ekewiniń awızlarınan jaǵalarına aqqan qan qızıl qaraqoqshıl shólmektey muz bolıp súmeleklenipti. Eki óshpenliniń de kózleri uyasınan atılıp shıqsa, jolda dúgise jaqtay bir qáhár-ǵázep penen bir-birine shaqsıyısıp-patlıyısıp qalıptı. (198-bet).

Usı kórinisti kórip otırıp-aq súwretshi kartinalıq kórkem psixologiyalıq shıǵarma dórete aladı. Sebebi, onda sóz benen salınǵan tayar súwret bar hám avtorlıq poziciya da anıq. Bunday orınlar romanda júdá kóp hám olarda qaharman menen qosa jazıwshınıń óziniń avtorlıq sezimleriniń de tereń psixologiyalıq keshirmeleri, insan ómiri haqqında pikirleri jámlengen. Mısalı:

"Shalǵayın qaǵıp taslaǵan Nuraxmet:

233

- Mınaw, birew ózińe ǵana qolay jep-jeńil kepshe eken, usınıń menen sala

ǵoy, inim - dep Allayardıń qolına beldiń jánáwit dástesin uslattı… Ne barı bunnan bes-altı saat ilgeri Áwezmurattıń góne qudıǵındaǵı Aman menen Orazdıń ústine Esjan ata ekewi almagezek topıraq taslaǵan da usı bel edi.

Sonda ǵarrı oyaq buyaǵı bes-altı saattan-aq soń usı bel óziniń de ústine topıraq taslaytuǵının oyladı ma eken?! (210-bet). Mine, bul romanda ǵarrını jerlew waqtındaǵı is-háreketi usınday avtorlıq psixologiyalıq sheginis penen birigip, ol ulıwma dóretpeniń bir tutas insanıylıq, filosofiyalıq áhmiyetin keltirip shıǵarıwǵa da sebepshi boldı desek arzıydı. Sonlıqtan da geypara ilimpazlar kórkem ádebiyattıń filosofiyalıq áhmiyeti haqqında da júdá bahalı pikirler aytıp, ilimiy filologiyalıq sociologiyalıq tallaw menen filosofiyalıq tallawdı da tıǵız biriktirip jiberedi. Mısalı, Ruslan Raxmanalievtiń Moskvadan shıqqan Sh.Aytmatov shıǵarmalarınıń jeti tomlıǵına alǵı sóz sıpatında jazǵan pikiri usınday.112 Bunday filosofiyalıq sıpattaǵı (Sh.Aytmatov, Sh.Seyitov h.t.basqalarda da) qaharman obrazların sáwlelendiriwde olardıń ishki psixologiyalıq keshirmelerine hám ruwxıy tolǵanıslarına, ishki oy-sezimler túyinine itibar beriwden kelip shıǵadı.

Oqıwshılar Sh.Seyitovtıń "Shırashılar" romanında qaharmanlardıń ruwxıy dúnyasına tereńnen kirip súwretlew basqa qálem iyelerine salıstırǵanda da kúshlirek ekenligin sezedi.

Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen pozalıq shıǵarmalardı tallaw arqalı kórkem shıǵarmanıń syujetı, qaharman obrazların tallawǵa túsinigi artıp baradı. Nátiyjede qaraqalpaq prozasın tallap úyreniw arqalı oqıwshılardıń ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵı artıp, til baylıǵı ósip, xalıq tariyxın tereńnen biliw túsinigi jetilisip, jáne de olardıń kórkem estetikalıq dárejesi artadı.

112Рахманалиев Р. Жизнь, равная вселенной.- Чингиз Айтматов. Произведений в семьи томах. М., Т.,1.

1999, стр. 15-16.

234

5. Gúrrińlerdi didaktikalıq usıl menen tallawdıń áhmiyetin túsindirip beriń.

6. Ádebiyat sabaǵında povest hám romanlardı didaktikalıq usıl menen tallawdıń ózgesheligin túsindirip beriń.

7.K.Mámbetovtıń prozalıq shıǵarmaların tallap úyreniń.

8.Sh.Seyitovtıń "Shırashılar" romanın tallap beriń.

§ 16. Lirikalıq shıǵarmalardı tallap úyreniw

Kórkem dóretpelerdi tallaw usılı – bul ádebiy shıǵarmalardıń mazmunın, qaharman is-háreketlerin, kórkemligin anıqlawdan ibarat. Sonlıqtan baǵdarlamada berilgen kórkem shıǵarmalardı ulıwma baǵdarǵa qarap, klastanklassqa ótiw izbe-izligin basshılıqqa alıw kerek. Kórkem shıǵarmalardı, ondaǵı tekstti talıqlawdıń barlıq usılların oqıtıwshı tolıq ózlestirgen bolıwı shárt.

Qaraqalpaq ádebiyatı muǵallimi baǵdarlamada berilgen kórkem shıǵarmalardıń mánisin hám ideyalıq baǵıtın belgilep talıqlawı kerek. Demek, kórkem shıǵarmanıń mánisi, onıń syujeti arqalı ashıladı. Bulardan basqa shıǵarma syujetine qatnasıwshı qaharmanlardıń xarakterleri ashıladı. Shıǵarmada usı máselelerdi talıqlaw arqalı qaharmanlardıń xarakteri talıqlanadı. Oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵı kórinedi. Dóretpeni tallaw arqalı olar jaqsı ideyalıq, milliy ideologiyalıq, ádep-ikramlılıq, estetikalıq qásiyetleri úyreniledi.

235

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında kórkem shıǵarmalardı tallaw eń zárúrli máselelerden esaplanadı. Oqıwshılarǵa «Orxon-Enisey jazıwları», X.A.Yassawiy dóretpeleri, Yusup Has Hajibtiń «Baxıtqa baslawshı bilim», Jiyen Amanlıqtıń dóretpelerin tallap úyretiw kerek. Olarǵa «Orxon-

Enisey jazıwları» boyınsha sabaq ótkende, dáslep oqıwshılarǵa tekstten

úzindilerdi oqıp bergen maqul. Soń dóretpeniń mazmunın túsindiriw kerek113.

Haqıyqatında, Orxon-Enisey jazıwları negizinen túrkiy tilinde tasqa qashaw menen oyıp jazılǵan qosıqlar bolıp, VI ásirdiń ortasında jazılǵanlıǵı túsindiriledi. Sonday-aq jazıwdıń saqlanǵan jeri Monǵolstannıń Orxon dáryasınıń boyı. Sebebi, ol waqıtları túrkiy qáwimleri Tyan-Shan menen Orxon-Enisey dáryalarınıń aralıǵında kóship-qonıp júrgenligi aytıladı. Bunnan keyingi sabaqta Xoja Axmet Yassawiydiń dóretpeleri oqıwshılarǵa túsindiriledi. Shayırdıń ómiri, dóretpeleri tuwralı keń túsinik beriledi. Shayırdın qosıqlarınan úzindiler oqılıp, onıń mánisi de tallanadı. Shayır dóretpelerinde sol dáwirdegi teńsizlikti, ádalatsızlıqtı áshkaralap kórsetedi. Sóz zergeri insanlardı pák hám ádalatlı bolıwǵa shaqıradı. Onıń pikiri boyınsha «hárqanday danalıq, ullılıq adamlardıń bir-birewine bolǵan miriwbetinen baslanadı. Hárqanday ǵárip-qáserlerge járdem kórsetiw arqalı belgilenedi» deydi. Ol óziniń hikmetleri arqalı ózi jasap turǵan X ásirdi táriyiplep kórsetpekshi boldı.

Áhli dúnya xalqımızda sahawat joq, Patshalarda, wázirlerde ádalat joq, Dárwishlerdiń duwasında inabat joq,

Bir ǵaniybet basshımızǵa túshti doslar. – dep sol dáwirdegi ómir shınlıǵın tásirli hám kórkem etip súwretlep bergen.

Xoja Axmet Yasawiy miyrası Oraylıq Aziyanıń bárshe xalıqları ushın ortaq. Shayırdıń hikmetlerinde ómirdegi ádalat, haqıyqatlıq, jaqsılıq usaǵan

113 .K.Mámbetov, G.Jaqsımova, R.Niyetova. Ádebiyat.(7-klass ushın sabaqlıq.) , Nókis, «Bilim», 2013, 2017 (Endigi mısallar sabaqlıqtan alınadı)

236

máseleler jırlanadı. Ol óz dóretpeleri menen túrkiy poeziyasınıń dańqın pútkil dúnyaǵa tanıttı.

Kelesi sabaqta Yusup Has Hajıbtıń «Baxıtqa baslawshı bilim» shıǵarması tallanadı. Bul dóretpede mámleketti basqarıwdıń shártleri jırlanǵan. Bunda avtor tórt túrli másele boyınsha pikir júritedi. Birinshi másele – bul

ádalat. Eldi basqarıw ushın patsha ádil bolmaǵı kerek. Bul baǵdar dástanda Kúntuwdı patsha obrazı arqalı berilgen. Ekinshi másele – bul dáwlet. Xalıqtıń abadan jasawı ushın mámlekettiń ǵáziynesi mol bolıwı hám bul baylıqtı óz ornında jumsawshı bilimli adamları kerek. Patshashılıqtıń ǵáziynesi esap-sanaq arqalı alıp barılsa ǵana el baxıtlı, dáwletli boladı. Bul hádiyseler patshanıń wáziri Aytoldı obrazı arqalı beriledi. Úshinshi másele – bul aqıl. Mámleket aqıl hám parasat arqalı basqarılıwı kerek. Bul másele wázirdiń aqıllı ulı Uǵdulmish obrazı arqalı sheshiledi. Tórtinshi másele – bul qanaat. Hárqanday adamnıń qanaatlı-insaplı bolıwı kerekligi wázirdin tuwısqanı, dárwish Odgurmish obrazı arqalı berilgen. Kórkem dóretpeni tallaw barısında basqada máselelerge dıqqat awdarǵan maqul.

Oqıwshılar tallaw barısında hárbir shıǵarmanıń mazmunı, obrazları menen tanısıp, olardıń sheberligine dıqqat awdarıwı shárt. Baǵdarlamada berilgen A.Xorezmiydiń «Ilimler gilti» dóretpesin úyreniw ushın 1 saat waqıt ajıratılǵan. Usı waqıt ishinde sabaq barısında muǵallim úyge tapsırmanı soraydı. Jańa temanı ótiw waqtında A.Xorezmiydiń ómiri hám dóretpeleri tuwralı keń túsinik beredi. Solay etip, onıń miynetlerin tallap, onı oqıwshılarǵa tásirli túsindirip, kóbirek áhmiyetine dıqqat awdarıw kerek. Alımnıń danalıq penen súwretlengen dóretpelerin oqıwshılarǵa túsindiriw, sabaq barısında tallap ótiw júdá paydalı. Oqıwshılardıń sanasında ádep-ikramlılıq, jaqsılıq, insap, kishipeyillik, qanaat sezimlerin qáliplestirip baramız. Sonlıqtan hárbir sabaqta sózlerdiń, gáplerdiń mánisin oqıwshılarǵa tallaw jolı menen túsindirip barıw úlken áhmiyetke iye.

Oqıwshılarǵa Abay shayırdıń «Báhár» qosıǵın tallaw barısında tómendegi metodikalıq máseleler ámelge asırıladı. Birinshiden, shayırdın ómiri tuwralı

237

muǵallimniń kirspe sózi boladı. Onda muǵallim shayır tuwralı maǵlıwmat beredi. Dáslep awıldaǵı baslawısh diniy mektepte, sońınan medresede tálim aladı. Abay medresede oqıǵan jıllarında shıǵıs klassik ádebiyatı menen jáhán ádebiyatı shayırlarınıń shıǵarmaların qunt penen úyrenedi. Ekinshiden, shayırdıń qosıqlarına qısqasha tallaw islenedi. Onıń «Qalıń elim qazaǵım», «Gúz», «Qıs», «Samalsız túnde jaqtı ay» qosıqlarında tuwılǵan elge, tábiyatqa súyiwshilik sezimler jırlanǵanın ańlawı kerek. Úshinshiden, shayırdıń «Báhár» qosıǵı keń túrde talıqlanıp, qosıq qatarlarınan úzindilerdi kórkem oqıydı. Qosıqtıń mazmunı hám tárbiyalıq áhmiyeti keń tallanadı.

Ádebiyatshı muǵallim Zulfiya shayıra tuwralı sabaq barısında maǵlıwmat beredi. Shayranıń «Doslar menen sáwbet», «Lirika», «Júregime jaqın adamlar», «Gúllerim, «Dástanlar» usaǵan onlaǵan kitapları baspada járiyalandı». Baǵdarlamada berilgen qosıqlarına tallaw islenedi. Onıń «Keleshek» qosıǵına keń tallaw isleydi. Qosıqtıń mazmunın túsindiredi, kórkemlep oqıp beredi.

Men toqıy almaǵan baxıt namasın, Toqıy almaǵan atlastay naǵıslap olar,

Xalıqlardıń tuwısqanlıq semyası, Búgingi kúnnen hám ájayıp bolar.

Muhammed Yusuptıń «Watanım» qosıǵı tuwılǵan elge bolǵan sheksiz súyiwshilikke tárbiyalaydı. Qosıqta el tınıshlıǵı, watan ullılıǵı joqarı tásirli súwretlengen.

Sen taxtta Sulaymanım,

Jalǵızım, jekkem deyin be,

Sıyınǵan káramatım,

Ullılardıń ullısı,

Biyigimseń, Watanım…- dep maqtanısh penen watan teması súwretlenedi.

Qosıqtı tallap bolǵannan keyin, onıń mazmunı oqıwshılarǵa túsinikli bolsa, tekst boyınsha olarǵa birneshe sorawlar beriledi.

238

1.«Watanım» qosıǵında watanǵa súyiwshilik sezim qalay berilgen?

2.Shayır óziniń ishki sezimlerin qosıqta qalay súwretlegen?

3.M.Yusuptıń ómiri tuwralı maǵlıwmat beriń?

4.Watan temasında jazılǵan basqa qanday dóretpelerdi bilesiz?

5.Shayır qosıqlarınan úzindi yadqa oqıń.

A.Ferdawsiydiń baǵdarlamada berilgen dóretpelerin didaktikalıq tallaw úlken áhmiyetke iye. Onıń dóretpelerine tallaw islenedi. Shayırdıń úlken dóretpesi «Shaxnama» atlı kitabı 120 mıńnan aslam qosıq qatarı menen jazılǵan. Bul dóretpe pútkil dúnyadaǵı kitaplardıń eń ullısı bolıp, shayır onı jazıwǵa óziniń 35 jıl ómirin sarp etken. Húkimet basına kelgen Maxmud

Ǵaznawiy ilim, pán hám kórkem ónerdi quwatlaǵan adam sıpatında, shaxnama jazǵan adamǵa kóp sandaǵı altın beretuǵınlıǵın daǵazalaydı. Oqıwshılarǵa soraw beriledi. «Shaxnama» dástanı neshe bólimnen turadı?

Oqıwshınıń juwabı: «Shaxnama» dástanı úsh bólimnen turadı. Bunda ańızlar, qaharmanlıq epos, tariyxıy bólim. «Shaxnama» nıń ekinshi bóliminde Zal, Rustem, Shuxrat haqqında waqıyalar súwretlengen. Bunda Rustem batır tuwralı qızıqlı waqıyalar berilgen. Tallaw haqqında alımlardıń metodikalıq miynetinde: «Ádebiy shıǵarmanı tallaw - ádebiyattı úyreniwdiń eń qıyın hám eń juwapkerli bólimi»114 - dep atap kórsetken edi. Bul pikirler durıs aytılǵan.

Joqarıda tallap ótkenimizdey, baǵdarlamada berilgen kórkem dóretpelerdi, olardan alınǵan úzindilerdi tallaw arqalı oqıwshılar, onıń ideyalıq mazmunı, obrazları menen janrlıq sıpatları menen tanısadı. Dóretpelerdiń avtorı tuwralı kóp maǵlıwmatqa iye boladı.

Baǵdarlamada berilgen materiallardı tallaw barısında tekstti tutas túrinde de, ayırım bólimlerge ajıratıp ta tallap úyreniwge boladı. Sonday-aq tallaw barısında tariyxıy, mazmun hám forma birligi, pedagogikalıq principler basshılıqqa alınadı. Solardıń ishinde pedagogikalıq princip muǵallimnen sheber oqıtıwdı talap etedi. Oqıwshılardıń kórkem tekstti tallawǵa tayarlıǵın, temanıń

114.Ахметов С., Пахратдинов Ә. , Пирназаров А. Қарақалпақ әдебиятын оқытыў методикасы. Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1988. 86-бет.

239

ulıwma temalar arasında alatuǵın ornı, ajıratılǵan saattıń kólemi, oqıwshılardıń jas ózgesheligi menen olardıń bilimleri tallawda esapqa alınıwı tiyis.

Baǵdarlamada materialdı tallaw barısında mına máselelerge itibar beriledi. Kórkem dóretpeniń teması, obrazları, kompoziciyası, tili, ideyalıq mazmunı, janrlıq sıpatı, tárbiyalıq áhmiyeti usaǵan máseleler tallaw barısında esapqa alınadı hám bular múmkinshiligine qaray ashıp beriledi.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde 5-11-klass oqıwshıları ushın arnalǵan ádebiyat baǵdarlamasında berilgen materiallardıń mazmunın úyreniw

- hárbir ádebiyatshı muǵallimnen dóretiwshilik, izleniwshilik hám teoriyalıq bilim talap etiledi. Oqıwshılar ushın arnalǵan materiallar birdey emes. Olardıń jas ózgesheliklerin esapqa alǵan halda materiallardı úyreniw tártibi, olardı tallaw usılları birdey bolmaydı. B.Qayıpnazarovtıń «Gúz keldi», B.Ismaylovtıń «Awılım haqqında qosıq», A.S.Pushkinniń «Balıqshı hám altın balıq haqqında ertek», I.Yusupovtıń «Jaqsı adamlar», «Qaraqalpaqtı kóp maqtama kózinshe», D.Aytmuratovtıń «Qoraz hám pıshıq», N.Japaqovtıń «Miynetim», Á.Nawayınıń dóretpelerinen úzindiler kirgizilgen. Hárbir shıǵarmanı sabaq barısında tallap ótiw kerek. 6-klass ushın xalıq awızeki dóretpeleri, Asan qayǵı,

Jiyen Jıraw, Ájiniyaz, Berdaq, Gúlmurat, A.Dabılovtıń «Bahadır» (dástanınan úzindi), S.Nurımbetovtıń «Perzentim», T.Jumamuratov, I.Yusupovtıń «Ana tilime», «Kún shıǵıs jolawshısı», «Poshsha torǵayǵa» hám basqa da materiallar kirgizilgen. Bul oqıw materialları qaraqalpaq ádebiyatı muǵallimi tárepinen klasta oqıw hám tallaw arqalı oqıwshılarǵa ádebiy bilim, estetikalıq hám ádep-ikramlılıq tárbiya beriledi. Sonlıqtan hárbir materialdıń mazmunında oqıwshılar ushın tárbiya hám bilim beriw wazıypaları turadı.

Oqıwshılarǵa baǵdarlamada berilgen A.Muwsaev, Q.Máwlik, S.Májitov, Á.Ótepov, A.Dabılov, S.Nurımbetov, T.Mátmuratov, M.Dáribaev, T.Jumamuratov, Ó.Ayjanov, I.Yusupov, K.Raxmanovlardıń kórkem shıǵarmaların tallaw arqalı oqıwshılarǵa shıǵarmanıń teması, mazmunı, syujeti, obrazları, tili haqqında teoriyalıq túsiniklerdi úyretip baramız.

240

S.Májitovtıń lirikasında tariyxıy tema, tábiyat, oqıw tárbiya haqqında qosıqları tásirli jazılǵan. Bul ideyalardı shayırdıń qosıqlarında qalay jırlanǵanlıǵın oqıwshılarǵa tallaw usılları menen túsindiriw ádebiyatshı muǵallimnen sheberlikti talap etedi. Sonday-aq A.Muwsaevtıń qosıqların tallaw barısında oqıwshılarǵa watanǵa súyiwshilik, adamgershilik, xalıq turmısı máseleleri tásirli túsindiriledi. Shayırdıń «Táriyip» qosıǵında xalqımızdıń ájayıp hám tákirarlanbas kelbetin, adamlardıń jaqsı hám úlgili qásiyetlerin sheber asha alǵan. Ondaǵı tábiyat gózzallıǵı, xalqımızdıń milliy psixologiyası, úrip-ádeti de súwretlenedi.

A.Muwsaevtıń lirikasındaǵı hayal-qızlar temalarına arnalǵan kórkem dóretpelerin tallaw arqalı olardıń estetikalıq sezimlerin rawajlandırıp baramız. Shayırdıń «Kelin», «Biybijarǵa», «Shul qızdıń», «Bir gózzal» hám taǵı basqa da qosıqlarınıń mazmunında hayal-qızlardıń sırtqı gózzallıǵı menen qosa minez-qulqı, iybe ádebi, júris-turısı menen de ajıralıp turatuǵın sıpatlı belgileri táriyiplengen. Solay etip, A.Muwsaev qosıqların tallaw barısında, onıń dóretiwshiligi táriyip, arnaw, yumorlıq hám satiralıq qosıqlarǵa oǵada bay ekenligi, xalqımızdıń ótkendegi tariyxı, yaǵnıy shayırdıń óz dáwiriniń real waqıyalarına tiykarlanıp jazılǵanlıǵın aytıp ótemiz.

Oqıwshılarǵa Qazı Máwliktiń «Jasarǵan ilham», «Gózzaliy Shımbay», «Ne sózdur», «Megzettim», «Yadıma tústi», «Aqılım hayrandur», «Hesh sózim joqdur» usaǵan qosıqların tallaw barısında olarǵa ómir gózzallıǵın, mádeniyatlılıq, ádep-ikramlılıq máselelerin túsindiremiz.

M.Dáribaevtıń lirikalıq qosıqların tallaw ushın dáslep shayırdıń «Talabım», «Ne payda», «Tazagúl», «Qosılǵan qos toy», «Báhár», «Qarataw», «Qálbiyke», «Xalıq jırı», «Qońırat» hám taǵı basqa qosıqların túsinip oqıw, zárúrli temalardı jırlaǵanın biliw kerek. Shayırdıń «Túrk qızı», «Kavkaz», «Shota», «A.S.Pushkin» qosıqlarında shet el teması, doslıq, el kórki máseleleri ayrıqsha súwretlengen.

N.Dáwqaraev poeziyasın tallaw barısında tómendegi qosıqlarına dıqqat awdarǵan maqul. Shayır «Keshegi bir kúnlerde», «Kim bilmeydi Ayshanı»,

241

«Ótkellerden ótkende», «Jańa kanal» degen qosıqlarında xalqımızdıń keshegi hám búgingi turmısı janlı kórkem detallar menen salıstırıp súwretlengen bolsa, Aysha obrazı arqalı sol dáwirdegi birneshe mıń hayal-qızlardıń obrazı, baxıtlı kúnleri jırlanadı.

Oqıwshılarǵa A.Dabılovtıń lirikasın tallaw arqalı shayırdıń sheberligin, dóretpeleriniń kórkemligin túsindiremiz. Shayır lirikasınıń jazılıw tariyxına dıqqat awdarǵan maqul. 30-jılları shayır «Segizinshi mart», «Súwenli kanal», «Taxtakópir», «Hayal-qızlar», «Xalıq aynası» qosıqlarında sol dáwirde bolıp atırǵan waqıyalardı, jańalıqlardı poetikalıq til menen bayanlaǵan. Shayırdıń qosıqları jeńil oqıladı, ańsat tallanadı. Bunday formada jazılıwı onıń tuwma talantqa iye bolǵanlıǵı, xalıq awızeki sheberliginde dep esaplaymız.

Oqıwshılar shayırdıń ekinshi jáhán urısı jıllarında jazılǵan «Biz jeńemiz», «Jengen jaqsı», «Námárt jigit nege dárkar?» qosıqlarında watanǵa súyiwshilik, tınıshlıq, doslıq temaları ayrıqsha jırlanǵanın tallaw arqalı bilip baradı. Sol sıyaqlı A.Dabılovta óz poeziyasında «Qaytar emes istiń páti», «Harmasın», «Sen wádeden tabılmadıń» degen qosıqların folklorlıq dástúrlerde jazdı. Bul qosıqlardı qısqa tallaw usılı menen jaslardı mártlikke, watandı ulıǵlawǵa, miynet súygishlikke tárbiyalaydı. A.Dabılovtıń tábiyat hám miynet haqqında jazǵan qosıqların tallaw barısında oqıwshılarǵa kórkem oqıw, durıs sóylew, hárbir qosıq qatarına túsinip alıwdı úyretip baramız.

Oqıwshılarǵa sabaq barısında shayırdıń «Ullı daraq», «Báhár», «Jıl kiyatır», «Jaz máwsimi», «Ámiwdárya» qosıqlarındaǵı estetikalıq talaplardıń kúshli ekenligi, ásirese tábiyattıń sulıwlıǵı, báhár hám jazǵı kórinisler, insan ómiri menen baylanıslı kórkem súwretlengenin túsindiriwı zárúr.

Keldi báhár keńnen jayıp qulashın,

Jer betine sewip kúnniń quyashın,

Tońlar erip, balqıp ketti qorǵasın,

Taslardı jibitti kúni báhárdiń – dep qosıqtı kórkemlep oqıp, báhár máwsiminin sulıwlıǵın, áhmiyetin tallaw arqalı túsindirip ótedi. Ásirese, miynet penen baylanısta ekenligi, hayal-qızlardıń pidákerlik miyneti, olardıń

242