Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

"-Hamiydulla... Qaraqalpaqstanda jámi jıynalǵanda on bes professor bar eken. Solardı sıylamasań qalay bolǵanı?!"85

Mine, bul tartıslarda avtolıq poziciya anıq belgili bolıp, ol negizgi syujet baǵdarına yamasa birneshe qaharmanlardıń yadqa túsiriw gúrrińleriniń araarasına Qasımnıń keselxanada esitkenleri, kórgen hádiyseleri yamasa tartısları iretinde kompoziciyalıq sheberlik penen engizip súwretlenedi. Hamiydulla hám Allanazarlar arasındaǵı gáplerdiń sońı ar-namıs, hújdan menen baylıq, pul arasındaǵı tartıslı pikirlerge barıp ulasadı.

"...bas vrach birden shırt ete qaldı.

- Pulsız jumıs pitkerip bolmaydı. Óziń de aylıqsız jumıs, islemeseń kerek?! - Pul... Pul... Áne, sol pul adamdı qurtadı. Sebebi puldıń imkaniyatları kóp. Pul arqalı adam bay bolıp ta, bilgir bolıp ta, húrmetli bolıp ta ketiwi turǵan gáp" (36-bet). "Araǵa pul aralasqanı ushın da kóp adamlar kásibin ózgertti. Bir talantlı artisttiń dúkanshı bolıp ketkenin kórip janım ashıdı."86

Allanazardıń aytqan sońǵı gápleriniń haq ekenligin kópshilik biledi. Bunday faktlerdi kórsetiw múmkin. Sonday-aq bul detaldı syujetlik bólekshe sıpatında poetikalıq túrde bahalasaq, bul negizgi úlken syujetke qaharmannıń gúrrińi túrinde tıǵız biriktirilgen. Ol arqalı sol qaharmannıń hadallıq, ar-namıs, talant ushın ishki kúyinishli, nalıshlı halatı psixologiyalıq túrde ashılǵan.

Qaharmanlardıń awızeki gúrrińleriniń syujetlik, kompoziciyalıq hám psixologiyalıq xızmeti de usınday orınlarda anıq kórinedi.

"Uzın jip qısqarıp ruwshılıq kóbeyip ketti... Бir artist: "Házir tórelik biziń ruwdıń basında. Men qudaydıń rolin atqarıwım kerek" - dep shataq salıptı. Ózi shappattay el bunshama ruwǵa bólingeni nesi?!" (38-bet).

Mine, bul da ishki dárt hám kúyinishti kórkem psixologiyalıq túrde sáwlelendiriw hám pútkil xalıqtı birlikke shaqırıw bolsa kerek. Bunday ideyalarǵa jazıwshı qaharmannıń awızeki gúrrińi hám áńgimelerine syujetlik hám kompoziciyalıq wazıypalar júklep súwretlewler arqalı erisip otır.

85Сонда - 34 -бет.

86Сонда - 37 -бет.

203

Syujettiń negizgi baǵdarına engizilgen Dúysenbayǵa baylanıslı waqıyalar: onıń izinen ishek-qarın menen, gelle-bas sıyraq pisirip alıp keliwine baylanıslı satira-yumorlıq hádiyseler hám onıń kássaplıqqa baylanıslı pikirleri menen áńgime-gúrrińleri de ayrıqsha qızıǵıwshılıq oyatadı. Olar arqalı Dúysenbaydıń nápsiqawlıǵı menen pámsizligi, ashkózlik psixologiyası tásirli ashıladı. Jazıwshı bunday waqıyalardan tısqarı qaharmannıń minez-qulqına baylanıslı qısqa-qısqa avtorlıq minezlemelerdi de berip baradı.

Mısalı: "Hárbir adamnıń xarakteri hárqıylı. Birewleri awzına sók salıp qoyǵanday úndemes bolsa, birewleri pútkilley bıjıq.

Ásirese dawrıǵıp sóylew beretuǵın Dúysenbayǵa qıyın boldı. Óziniń de bir qulaǵı awırlaw eken, biysharanıń. Bir sóz aytsa da tap dáryanıń arǵı jaǵında turıp dawıslaǵan darǵaday baqırıp turǵanı. Sóytip otırıp áńgimeshiligin qáyterseń. Qalpaqlı radioday bolıp bir maydan sóylese, qulaǵıń ábden pitip qaladı. Dúysenbay negizinde bir darqıldaq jigit. Oyında hesh nárse joq. Bir pikir yadına kelse gúbidey aqtarıladı. Hesh birewge kek saqlamaydı. Biraq balqıp turıp sóylewge zor". (42-bet).

Oqıwshılarǵa avtor minezlemelerdi óz gúrrińlerinde janlı detallar menen satira-yumorlıq sıpattı da biriktirip ashatuǵının túsindiriw kerek. Sonıń ushın da shıǵarma kompoziciyasına qosımsha bir gúrrińindegi waqıya mınaday: "Bir jola bir qońsım bir baspaq soydırdı. Ózi de dım aq kókirek adam eken. Ana jerinde bezi bar, mına jerinde óti bar dep júrip-aq baspaqtıń jartı góshin kesip alǵan ekenmen. Sońınan "bunıń bárin iytime beremen"- dep arqalap ketippen, iyt ólimdi jesin...quwırıp jedik. Qalǵanın ǵana qalaǵa aparıp satıp jiberdim. Ánekey doslarım, qassap degenniń qupıya isleri kóp boladı" (42-bet).

Yadqa túsiriw, awızsha gúrriń túrindegi bul kishkene syujetlik detaldıń ózinde Dúysenbaydıń ishki psixologiyası sheber ashılǵan. Sonday-aq

Dúysenbaydıń áskerlikte júrip aspazlıqqa ótiwine baylanıslı waqıyalardı eslewi de usınday kompoziciyalıq hám syujetlik xızmet atqarıp, onıń "qolına shómish uslaǵan adamda sıyqır kóp boladı. Qullası, eki jılda eńsem gújireyip awılǵa qaytıp keldim. Basqa ballardı bir kórseńiz edi, shunatayday-aw,

204

shunatayday..." (43-bet) - degen sózleri haqıyqat maqtanshaqlıq, biyparqlıqtı da, ańgódeklikti de ańlatsa kerek. Ol Asannan Moskvadaǵı atlardıń ólimi haqqında gúrrińin esitkende de nápsiqawlıq, górqawlıq minezin tanıtadı. Al biraq ol taza mashina alǵanda podpolkovnikti qasına mingizip, pútkil qalanı aylanıwı, kishi oficerlerge qır kórsete biliwin yadqa túsirip maqtanıwları, bular Dúysenbaydıń óz paydasına bola ózinshe sumlıǵın kórsetetuǵın da syujet bóleksheleri. Romanda qaharmanlardıń yadqa túsiriwlerin syujetke paydalanıwdıń sheberlik kórinisi mına jerde de anıq seziledi. Keselxanaǵa

Dúysenbaydıń hayalı kelip, kúyewine Tashkentte oqıp atırǵan balası ushın samolyotqa bilet taba almay atırǵanın aytadı. Ol tanısı kóp ekenin maqtanıp,

Embergen degen lyotchik jorası bilet tawıp beretuǵının hám hayalı soǵan barıwı kerekligin tapsıradı. Tap usı waqıttan olardıń sózin esitip tıńlap otırǵan

Asannıń yadına studentlik jılları yaǵnıy aviabiletke baylanıslı waqıya túsip ketedi. Demek, negizgi syujet baǵdarında jazıwshı qálegen qaharmannıń yadqa túsiriwi arqalı da qosımsha syujet tuwǵıza alıw hám onı kompoziciyalıq túrde utımlı paydalanıw sheberligine iye degen sóz.

Sóytip Asannıń gúrrińi boyınsha ol óz bileti menen birneshe reyste de Tashkentten Nókiske usha almay qala beredi. Sebebi ushıw radiodan daǵazalanbay, shala jasırın halda dizimge alınıp, jolawshılardan payda kóriw waqıyaların jazıwshı júdá sheberlik penen satira-yumorlıq, psixologiyalıq baǵdarda da súwretlegen. Bunda aeroporttaǵı bilet tekseriwshi hám samolyotqa shıǵarıwshılardıń jermenliktegi shaqqanlıǵı menen jalatayshılıq psixologiyası, epshilligi, ótirikshiligi de olardıń dialogların, qıymıl-háreketlerin h.t. basqaların tolıq kóz aldına keltiriwler menen sheber ashılǵan.

"Bir joram kelip qalıp edi...

-Birinshi tosıqtıń jarası jeńil,- dedi ol.

-Bularǵa biletińe orap bir som pul berseń, tamam!

Men dáslep joram házillesip turǵan joq pa eken dep onsha isengen joq edim. Sońınan ...biletimniń ishine bir som puldı orap kórsetip edim, jańaǵı kelinshektiń bir somdı qanday ustalıq penen qaǵıp alǵanın da sezgenim joq.

205

Portfelimdi de kóterisip sırtqa shıǵarıp jiberdi. Al, milicionerdiń bolsa meniń menen isi de bolǵan joq" (137-bet). "Tabloda "Nókis" degen jazıwdı kórip júregim jarılıp kete jazladı. Jáziyrama ıssı da jez qoranıń arasına jigirmalaǵan adamdı túyetawıqtıń palapanlarınday etip torǵa qamap qoyıptı" (137-bet).

Sonday-aq: "Beti burshaq jawıp buzılǵan jerdey ırqana-jıraqana, qarnı

ǵarbızday dup-dumalaq, qasnaǵı qayırılıp ketken shaması tap bir láttelerdiń arasınan tawıp alǵanday" bir bilet tekseriwshi kisiniń qaltasına jortaǵa pul salǵan qusap qolın tıǵıwı, pulǵa tolǵan qalta, kisesinen shıǵıp turǵan qızıl onlıq, náwbetshiniń: "Baǵanadan berli sonday qılıwıńız kerek edi. Damla jańa aqılıńızǵa endińiz. Aqırı bizlerde de bala-shaǵa bar",- dep onı pul saldı dep oylap, tosıqtan ótkerip jiberiwleri júdá qızıqlı etip yadqa túsirilgen hám sáwlelengen. Olardaǵı kórkem psixologiyalıq súwretlew sıpatında isletilgen qaharmanlardıń qıymıl-qozǵalısları menen háreketleri janlı, tásirli dialoglar obraz, waqıyalardı, yadqa túsiriwlerdi, ulıwma tutas syujetler menen konfliktlerdi de janlandırıp shıǵarmanıń emocionallıǵın kúsheytip tur. Usınday orınlarda jazıwshı ayrıqsha sheberlik kórsetiw jolında Asannıń yadqa túsiriwi hám gúrrińin jarasımlı isenimli túrde ózlestirip paydalanǵanı seziledi. Irasında da avtordıń ózi eń aldı menen student, aspirant sıpatında da bunday waqıyalardı júdá kóp kórgen.

Negizgi syujet hám kompoziciya baǵdarında Qasımnıń ómir jollarına hár jer, hár jerde tiyisli orın berilip, ol qaharmannıń túndegi yamasa kúndizgi ózi menen ózi sırlasqan payıtlarındaǵı oyları, yadqa túsiriw hám kóz aldına elesletiwleri retinde súwretlenip barǵan. Ol ilimge atlaǵan soqpaqların diplom jumısın jaqlap, qaraqalpaqlardıń kelip shıǵıwına baylanıslı temanı tabıslı sheshiwinen baslap esleydi. Bul aktual tema hám onıń durıs sheshilgeni sebepli de Qasımdı professor Mollabaev hám akademik Murat Muhammedovichler unatıp qalıp, aspiranturaǵa qalıwdı usınadı. Ol ákesi urısta qazalanǵan, awılda tek ǵana anası bolıwına qaramastan-aq kelisim beredi. Jaslay ilim kandidatı bolıp pedinstitutta islew ushın jollama aladı. Soń onıń jumısqa keliwden-aq studentler bolıp atırǵan paxta terimi mapazına barıwı, ol jerde studentlik dostı

206

Dáryabay menen ushırasıwı, defilaciya dárisinen záhárlengen jas bala waqıyası, gektardı zıyat egiw, studentlerdiń aǵash pıshaq penen otaq otawı, onıń direktor menen taǵı da ushırasıp, biraz tartısqa túsiwi, jaslıqtan dostı sovxoz direktorı Dáryabay menen jáne de Moskvada gezlesip, restoranǵa barǵandaǵı qızıqlı hám tereń mánili hádiyseler, Qasımnıń doktorlıq dissertaciyasınıń mańızı, onı qayta jaqlaw h.t.b. keselxanadaǵı túrli-túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı yadqa túsiriw túrinde sáwlelengen. Bular da Qasım menen birge oqıwshılardıń da kóz aldına janlı hám háreketsheń elesleydi. Usınday elesletiw hám oy-pikirler Qasımnıń yadı-qıyalına geyde keselxana palatasında túnler boyı uyıqlay almay dóńbekship, awnaqshıwlarında, birde ol jerge Dáryabaydıń keseli júdá awır awhalda alıp keliwlerinde h.t.b. usıǵan usaǵan hádiyselerden isenimli, tábiyiy jaǵdayda kelip shıǵadı. Sonlıqtan jazıwshı bas qaharmannıń elesletiwlerine ayrıqsha áhmiyet berip, olardı negizgi kompoziciyaǵa durıs ózek etken.

Romanda anıq hám qızıqlı waqıyalardıń syujetke kompoziciyalıq túrde durıs engiziliwinen tısqarı Qasımnıń ilim tarawındaǵı isleri, onıń mazmunı da oqıwshılardı zeriktirmesten súwretlenedi. Mısalı, ol bir saparı izinen zayıbı Ulmekenniń túyetawıq pisirip ákelip, Qasımnıń Hindistannıń Kalkutta qalasındaǵı jer júzilik simoziumǵa shaqırılǵanın xabarlaǵanda birden-aq ustazı Murat Muhammedovichti hám óziniń ilimiy jańalıqların eslep ketedi. Sebebi bul shaqırıqtıń negizi de onıń ilimine, ustazdıń da sıylasıǵına baylanıslı edi.

"Tawıqtıń góshi jelindi. Biraq Qasım bir nársege alań bolıp qalǵanday birden taqatsızlandı.

...Jáne de yadına sol doktorlıq jumıstı qolǵa alǵan kúnleri túsip ketti.

...Qasım qıpshaqlar haqqında baptı jazıp pitkergennen keyin, noǵaylılar haqqında baptı qolǵa alǵan edi...Noǵay mırza tariyxta bolǵan adam... barlıq túrk tilles xalıqlarǵa basshılıq etken...Qaraqalpaqlar tap on altınshı ásirdiń ekinshi yarımına shekem ózlerin "noǵaylılar" dep ataydı."87

89 Сонда - 265 -бет.

207

"Qońırat penen Mańǵıttı eldi payda etiwshi eki arıs dep tanıǵan. Dáslep qońıratlılar kúshli bolsa da, sońınan Noǵayǵa arqa súyep ketip, mańǵıtlılardıń mártebesi ádewir ósip ketti.

Hátte on tórtinshi ásirdegi rus jılnamalarınıń ózinde de "Burın "Mańǵıtlılar" dep atalǵan "noǵaylılar keldi"- degen sózlerdi oqıymız."88 Mine, usı sıyaqlı ilimge tiyisli oy-pikirler menen faktler romanda Qasımnıń oyqıyalları, yadqa túsiriwleri kompoziciyalıq túrde jarasımlı alınıp hám ol jazıwshı tárepinen ilimiy publicistikalıq stil menen qısqa-qısqa túrde berilip baradı. Bunday eske túsiriw hám oy-pikirler shıǵarmada: "- Qızıq, ózi qurttay biraq tariyxı tawday. Qasım uzaq oylanıp palatanıń ortasında toqtap qaldı"

(210-bet) - degen sıyaqlı súwretlewler menen janlandırılıp, oqıwshılardı ózlerine tartıp negizgi syujetke tıǵız birigip hám kórkem psixologiyalıq halda súwretlenedi. Sonday-aq romanda Qasımnıń óz doktorlıq dissertaciyasın ekinshi ret jaqlawı, onıń dáslepki nusqasınıń bekitilmey qalıwı sebepleri, oǵan berilgen úsh recenzentin de pikirleriniń qısqa hám tujırımlı mazmunı, Qasımnıń ustazı Murat Muhammedovichke táǵdirles uqsaslıǵı (ekewiniń de ákeden jaslay jetim qalıwı), ustazdıń shákirtin ustamlı sabırlılıqqa shaqırıp, "...Bul jolda qanshama danıshpan adamlar qıynalǵan. Alım Dosqaraevtiń ómirin bir esińe al."89 - dep, onı óz baǵdarınan qaytpay, qayta jaqlawǵa da sebepshi bolıwı hám basqalar yadqa túsiriw halındaǵı qısqa-qısqa tujırımlı súwretlewler oqıwshılardıń túsinik dúnyasın taǵı da keńeytip barıwǵa sebepshi boladı.

Ulıwma alǵanda dóretpede Ótemis, Jumabay, Tórebay, Asan, Sháribay veteran, orıs jigiti Baykonıń h.t. basqalardıń da yadqa túsiriw gúrrińleri júdá áhmiyetli, qızıqlı hám ózine tartımlı bolıp, olar turmıstıń kóp qıylı, álwan túrli tarawların óz ishine aladı. Olardıń gúrrińlerinde sol qaharmanlardıń ózinshe minez-qulqı sáwlelengen. Mısalı, professor Qasım menen Asannıń gúrrińleri menen yadqa túsiriwlerinde tereń oylılıq, awır salmaqlılıq basım kelse,

88Сонда - 208 -бет.

89Сонда - 265 -бет.

208

Dúysenbay menen Ótemistiń áńgimeleri menen sózlerinde jeńilteklik, maqtanshaqlıq, asıǵıslqtıń izleri anıq kórinedi. Tórebay menen Jumabaydıń áńgimelerinde basqalarǵa qaraǵanda uwayım-qayǵı sezimler basım ba dep qalasań. Sháribayda kúygeleklik ústem bolsa, orıs jigiti Baykoda da sabırlılıq sezimleri kúshlirek kórinedi.

Ótemistiń de, Dúysenbaydıń da ańqıldaq maqtanshaqlıǵı sonnan ibarat, olar ózleriniń barlıq biybastaq, nadurıs háreketlerin de keselxanada ashıqtanashıq túrde-aq jayıp saladı hám soǵan marapatlanıp, ózleriniń nápsiqawlıq psixologiyasın basqalarǵa da úlgi tutıp násiyatlaǵısı keledi. Ótemis, mısalı pochta baslıǵı, RayPO skladshısı bolıp islegende gazetalarǵa shekem jırıp qalıp, sonıń ózinen jılına bes mıń manat (rubl) payda kóretuǵının, skladshı waqtında bir jas dúkanshını aldap, eki ret nakladnoy jazıp, on yashik araq payda kórgenin, qumsheker qapshıqlarınan qamıs nay arqalı birneshe kilogramm qumsheker jırǵanın, shay qaltalardı sumlıq penen shayqap, elep qanshama payda kórgenlerin darqıldap otırıp aytadı. Al onıń sovxozdıń bas esapshısı waqtında qılmıslı isleri óz aldına. Bular syujetlik hám kompoziciyalıq usıl iretinde isletilgen.

Qarańız: "-Brigada aǵzalarına dúzilgen vedomosttı otız som menen toqsan som arasında tarqatıp, qol qoydırıp keledi. Onnan keyin bul vedomostlardıń hámmesine jańalıq kiritemiz. Tap sol vedomosttı jazǵan ruchkanı qolǵa alamız da hámmesiniń aldına bir tsifr qoyıp shıǵamız. Endi bir qarasaq, otız som - bir júz otız som, eliw som - bir júz eliw som bolıp shıǵa keledi. Qáne, bir esaplap kór, bes júz adamnan qansha pul óndiriwge boladı. - Elli mıń. - Áne, kem bolma! Bizlerdiń naq pul tabatuǵınımızdıń mánisi sol ǵoy!"90

Demek, bul jerde Ótemistiń maqtanshaq hám marapat adamı ekenligin anıq kórinedi. Sonday-aq Ótemis direktorınıń tapsırması menen tez arada yarım million pul tawıp, onı raykomǵa jetkeriw ushın "Sasıq kól" operaciyasına baylanıslı gúrriń-áńgimesiniń sırı hám onıń negizgi syujet baǵdarındaǵı kompoziciyalıq kórkem-psixologiyalıq áhmiyeti óz aldına. "Bir túnniń ishinde

90 Сонда - 151 -бет.

209

"Sasıq kól"di ózlestiremiz...". "Aqırı bizlerge tıńnan jer ózlestiriw ushın yarım million pul ajıratılǵan ǵoy". "Solayınsha úlken smeta dúzilip, tereńligi alpıs metrden aslam kól birden tıp-tıypıl boldı da qaldı. Qáleminiń ushına qarap otırıp onıń ústine esap sanı joq topıraqlar tókken boldıq. Buldozershilerdiń xızmeti ushın esap sanı joq pullar jazıldı. Áytewir bir túnniń ishinde úlken bir kól paxta egiletuǵın dalańlıqqa aylandı.

Qullası tań atqan waqtında barlıq hújjetlerdi tayarlap injenerimiz Vladımir Paktiń aldına bardıq. Ol qol qoyıwdan bas tarttı. Raykom sıbaǵasın beripti. Biyshara jılap otırıp qol qoydı. Yadqa túsiriw túrindegi berilgen bul syujet bólekshesinde ne degen ańgódeklik te, kóz boyawshılıq ta, dárt te ókinish sezimleri de jasırınıp atır deysiz?! Usınday psixologiyalıq sezimler, bálkim, syujet bólekshesiniń awızeki gúrriń túrinde berilmegeninde ol basqasharaq hám qurǵaq ta bolıp shıǵıwı múmkin. Al bunda "Vladımir Pak hújjetlerge jılap otırıp qol qoydı" degen sózlerdiń ózinde ne degen dártli sezim jatır. Sońınan Ótemistiń sol yarım millionnan "jigirma mıń som "Sasıq kól" operaciyasına qatnasqan jigitlerdiń sawǵası edi. Onı men direktor, ekonomist hám kassirtórtewimiz bólisip aldıq‖91 degen sózlerin qalay bahalaw múmkin?

Romanda usılayınsha hárbir qaharmannıń awızsha gúrriń-yadqa túsiriwleri syujetlik xızmet atqarıp, olar kompoziciyalıq jaqtan bir-biri menen baylanısıp, qaharmanlar psixologiyası kem-kem júdá ayqınlasıp bara beredi.

Usınday áhmiyetke iye áńgimelerdiń biri - bul keselxanada Qasım menen birge jatırǵan shofyor jigit Jumabaydıń yadqa túsiriw gúrrińleri. Ol dáslep óz awılında, bólim baslıǵınıń xızmet mashinasınıń aydawshısı bolıp islegen. Óz xojeyniniń barlıq qolaysızlıqları, túni menen toy-mereke, qıdırıspa, araq ishiw, onnan qalsa baslıqtıń hayalınıń da naz, erkelikleri, ústemligine shıdamay sońınan qalaǵa ketip qaladı. Bul jerde onıń boydaqlıǵı menen til alǵıshlıǵı da avtobaza direktorına oń túsip, Jumabay mekeme miymanxanasına ornalastırılıp, astına taza avtobus beriledi. Buxaradaǵı Mıńbulaq shıpalı suwına

91 Сонда - 154 -бет.

210

adam tasıp, neshshe mıńlap payda túsirip direktordıń qolına ákelip tapsıradı.

Direktor onıń aqkókirekligi, kóp payda túsirgeni ushın jigittiń de payın ayamay beredi. Jumabaydıń xızmetin direktor qayta ózgertip oǵan shılt jańa júk mashinasın berip, onıń menen Shımkentke qawın tasıttıradı. Olar budan da esapsız hám sorawsız payda kóredi. Sebebi janar may, qawın egiw ushın qol kúshi, mexanizaciya h.t.b. húkimet esabınan. Payda bolsa xalıq penen mámleketke bir tiyin de túspesten direktor menen Jumabayǵa hám taǵı bir sanawlı kimselerdiń kisesine kelip quyıladı. Nátiyjede Jumabay úylenip, úlken jay salıp, esiginiń aldına qasqır iyt baylap, "Volga" mashinasın qańtaradı. Tubalaw dáwiriniń sırlarınıń ashılıwı olardıń bul islerine tıyım salıp ǵana qoymay, al olarǵa úlken tragediya alıp keledi.

Jumabaydı direktor sońınan ózine "murındıq bala" etip alıp, onı barlıq jınayatlarına sherikles qılǵan. Murındıq ata tekserispe waqtında barlıq zıyat baylıqların elespesiz dep esaplap Jumabaydıń háwlisine gilemge orap kómdirip, ústine juwındı shelek qoydırıp, qaptalına qasqır iyt baylattırǵan edi.

"...Úyde úlken baxıtsızlıq júz berdi. Tualetke baratırǵın kishkene balamdı iyt talaptı. Ashıwshaq iyttiń tisi balamnıń tánine zaqım saldı ma, áytewir balam biyshara sol kúni qıylanıp qazalandı. Bunnan keyin shıdap tura almadım. Iytti attım. Erteńine "atam" jáne bir iyt alıp kelip berdi. Bunnan keyin tualletti basqa jaqqa ózgerttik. Bári bir hayalım maǵan narazı boldı.

- Jumabay, sen úyge "dúmpeshik" emes, baxıtsızlıq alıp keldiń! - dep eki iyini selkildep jılar edi ol."92

Jumabaydıń bul sózlerinde haqıyqat dárt bar ekeni kórinip tur.

Sonday-aq usı "dúmpeshikke" baylanıslı basqa da syujet detalları: Jumabaydıń "atası" - direktordıń sol "dúmpeshikti" túnlerde sıypalap otırıwları, juwındı shelekke kelgen pıshıqtıń olardan qashıp diywalǵa sekirgeninde dúnyaxor direktordıń birden shalqadan taslawı h.t.b. onıń óz sırın áshkara etiwi, Jumabaydıń iyttiń astındaǵı dúmpeshikti tekseriwshilerge barmaǵı

92 Сонда – 117-118 -бет.

211

menen shoshaytıp kórsetip, albırap qısınǵannan shalqa ortasına qulap, qan basımı kóterilip, keselxanadan bir-aq shıǵıwı júdá tásirli hám kórkem psixologiyalıq túrde súwretlengen, olar kompoziciyalıq júyege birikken.

Jumabaydıń táǵdiri haqqında: "Adamlar: Baylıq-baxıt dep aytısadı. Biraq onıń izi de oyran eken. Mına ápiwayı ǵana shofyor jigit solardıń bárin kórsetip atırǵan sıyaqlı edi. Qasım tek sol nárseni ǵana sezgen edi. Dúnyada miynetsiz hesh qanday baxıt bolmas eken."93 - degen sózler de ideyalıq hám kórkem psixologiyalıq, poetikalıq jaqtan úlken áhmiyetke iye.

Shıǵarmada Tórebay atlı qurılısshı jigittiń yadqa túsiriw-áńgimesi turmıslıq sharayattıń jańasha qırların, adam, insan psixologiyasınıń ózgeshe táreplerin de ashqanday boladı. Tórebay óz dayısı Dálibaydıń jetegine erip, onıń nadurıs filosofiyasına berilip hám isenip aqırı ayaǵında ádep-ikramlılıq tárepten buzıladı. Onıń kózine may pitip, asqınlap ketedi. Dáslepki súyip-aq qosılǵan hayalın mensinbey, oǵan sın taǵıp nekeden ajırasıp, eki balasın alıp qalıp, oǵan eki balanı ertip jiberip, Raya degen bir sulıw qızǵa, biraq ishki dúnyası buzıq jananǵa úylenedi. Sóytip bul Raya atlı sulıw kelinshek onıń balaların shetletip qorlaw menen turmay Tórebayǵa da doq ura baslaydı. Jigit burınǵı hayaldan qalǵan balalarınan qorǵashalaǵanı paydasız bolıp shıǵadı. "Sen qattı aljastıń" (193-bet) deydi oǵan jaqın doslarınıń biri. "Bunnan keyin ayaq-qollarım birden qaltırap ketti. Keyinge qaytıwdıń ilajı bolmadı. Biraq balalarımdı qorǵap qalıwdıń jolına tústim". "...Seregúl baqshaǵa qatnaydı...qızım...bir kúni radiodan "Mehribanım anam" degen qosıq berilgen eken, esitip turıp egil-tegil jılap jiberipti. Sol kúnnen baslap azannan keshke shekem radionıń aldınan shıqpaytuǵın qusaydı."94

Shıǵarmadaǵı awızeki gúrriń túrindegi bul yadqa túsiriwdiń kompoziciyalıq hám syujetlik áhmiyeti sonda, onda qaharmannıń ishinen shıqqan otlı, jalınlı sezimler bar. Átteń Tórebay "ah!" urǵanı menen óziniń qáteleskenin sońınan túsingen, ómirde qattı súrnikken insan. "Dáslep Raya

93Сонда - 119 -бет.

94Сонда - 193 -бет.

212