Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

adamgershilik, ádep-ikramlılıq, tazalıq, izzet-húrmet máselelerine túsinigi artadı. Olardıń pikirlesiw qabileti tıyanaqlı hám izbe-iz boladı. Óz betinshe pikirlew qabiletin rawajlandırıp baradı.

Ulıwma bilim beretuǵın mektepleriniń V-XI klaslarında ádebiyat baǵdarlamasında berilgen kórkem shıǵarmalardı tallaw ushın dáslep hárbir materiallar menen tolıq tanısıp shıǵıw kerek. Sonlıqtan ádebiyat baǵdarlamasında berilgen materiallardı muǵallim tolıq oqıydı, oqıwshılar onı dıqqat penen tıńlap kitaptaǵı tekstti ishten oqıydı. Bunday oqıw usılı kópshilik jaǵdaylarda 5-6-klaslarda kóbirek qollanıladı. Nátiyjede olardıń ishten oqıw hám tez oqıw kónlikpelerin rawajlandıradı. Ayırım jaǵdaylarda berilgen tekstti muǵallim túsindirip, tallap bolǵannan keyin, kórkem tekst oqıtıwshı tárepinen oqılıp, onnan soń oqıwshılarǵa izbe-iz oqıtıw hám tallaw usılları metodikalıq jaqtan kórip shıǵıladı.

Ulıwma orta bilim beriw mektepleriniń X-XI klaslarında, kásip-óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde XX ásirdiń 70-90-jıllardaǵı qaraqalpaq prozasın: roman-dialogiya, roman-trilogiya hám roman-epopeyalardı oqıwshılarǵa úyretiw eń zárúrli metodikalıq máselelerden esaplanadı. Olardan

T.Qayıpbergenovtıń Qaraqalpaq qızı , Qaraqalpaq dástanı , K.Mámbetovtıń

Posqan elhám Túrkstan , Sh.Seyitovtıń Xalqabadroman-tetralogiyasın, K.Karimovtıń ―Aǵa biy‖ roman-tetralogiyasın, ―Ullı Dasht bórileri‖, O.Abdiraxmanovtıń «Bosaǵa» romanların atap ótiwge boladı. Usılardıń ishinde jazıwshı T.Qayıpbergenovtıń romanları, olardaǵı syujet hám konflikt, kompoziciya jáne ádebiy qaharman obrazların ashıp beriw sheberligine qatnaslı máseleler boyınsha birneshe maqala hám izertlew jumısları jazıldı. Sonday-aq syujet hám konflikt, kompoziciyanıń bazıbir teoriyalıq máseleleri de qaraqalpaq prozası mısalında arnawlı izertlenip, monografiyalar járiyalandı76. Bul maǵlıwmatlardı oqıwshılarǵa túsindiriw zárúr. Bunıń áhmiyeti úlken.

76 Қожықбаев Ә. Қарақалпақ романы. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1977., Камалов Қ. Қарақалпақ әдебиятында кӛркем методтың эволюциясы. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1988., Султанов Қ. Т.Қайыпбергеновтың прозасы. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1979.

191

Birinshiden, akademiyalıq licey oqıwshıları dóretpelerdiń kórkemligi, estetikalıq dárejesi, waqıyalardıń tereńligi, kólemli epikalıq túrde bayanlanıwı hám olardıń tariyxıy dáwirler sharayatı menen qaharmanlar obrazı, qaharmanlar psixologiyası haqqında keń túsinik aladı. Ekinshiden, belgili jazıwshılardıń prozalıq dóretpelerin qızıǵıp oqıwǵa háreket etedı. Sonıń ushın jazıwshılar pomanların oqıwshılarǵa bılayınsha túsindiriw maqsetke muwapıq boladı. Máselen, K.Mámbetovtıń «Bozataw» romanında XIX ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń basınan ótkergen tariyxıy sharayat, tariyxıy shınlıq, sol ásirdiń ortasındaǵı Bozataw waqıyasınıń kelip shıǵıw sebepleri, oǵan xalıqtıń Qutlımurat inaq, Muxammed Pana xan, Qulman biy qusaǵan basshılarınıń hám Xiywada Seydmuxammed xannıń hám túrkmen xanlıǵı Atamurat xannıń gúnákarlıǵı, jergilikli geypara satqınlardıń da ayıbı, qız salıǵı hám t.b. negizgi oraylıq syujette tariyxıy faktlerge sáykes sáwlelengen. Romanda Qudaybergen degen jigit dostı Seytim menen birlikte Qulmanbiydiń úgitine erip Qutlımurat inaqtı óltiredi. Biraq Qulman biy óz wádelerine opadarlıq etpey, sırı ashılıp qalıwdan qorqıp, inaqtı óltirgenlerdiń biri Seytimdi bir aqshamda joq etip jiberedi. Jigittiń óli denesi ǵana tabıladı. Endigi gezek óziniki ekenligin Qudaybergen anasınıń pikirleri arqalı sezip Qońırattan qashıp ketedi. Ol endi júdá alısta, Ámiwdárya boyındaǵı Sharlawıq degen jerge barıp, Aytmurat darǵanıń ǵamxorlıǵında jasırınıp kún keshiredi. Ańshılıq iste oǵan Petr degen orıs jigiti Moynaqtan Ámiwdárya arqalı kelip, mıltıq hám oq dári, pıtıra t.b. ákelip berip turadı, esesine balıq, ań-qırǵawıl t.b. alıp ketedi. Sonıń arasında Qońıratta jalǵız qalǵan anası Ótebiyke kempir de balası otırǵan, jasaǵan jerin

izlep tawıp keledi. Ol da Qulman biydiń ólimge giriptar etejaq quwǵınshılarınan jortaǵa jilli bolıp ketip zordan qutılǵan, geypara jansız ańlıwshılarǵa da sır bermeydi. Qudaybergenniń baratırǵan baǵıtı jaman emes.

Bıyıl onıń jılımı ábden maylandı. ―Dúldúl atlaǵan‖ degen jerde sholpı salıp ádewir muǵdarda bekire de usladı. Onı oralskilerge satıp, bir mıltıqlı da bolıp qalǵan edi. Endi ol óz baxtın ań awlawdan sınap kórmekshi boldı»77.

77 ―Бозатаў‖… 72-73 бетлер

192

«Qudaybergen ... úyrek, ǵaz atıp kelip, olardıń bir-ekewin ǵana ózlerine alıp qalǵanların úylerge tarqatıp beretuǵın boldı ... Sharlawıqta ―Qudaybergen mergen‖, ―Qudaybergen batır‖ degen ... xalıqqa belgili bolǵan ataqlı adam ósip shıqtı. Awıldıń atı da ózgerip, kimseń «Qudaybergen» awıl bolıp atala basladı». Ájiniyaz benen Seytjan Xojelige ketkende awıldı jaw shawıp, Biybijamal, Gúlbiyke, Húrzadalar jolın tawıp qashıp ketip, Sharlawıqtan shıǵadı. Sońınan olardıń barlıǵı jıynalıp qádimgi tariyxta aytılıp júrgen Qıysıq

Porqandaǵı Bozataw qorǵanına jıynaladı. Oǵan orıs jigiti Petr de Qudaybergendi izlep keledi. Orıstı nege dárwazadan kirgizdiń degen shawqım da kóteriledi. Bozatawǵa túrkmen jigiti Bayramdurdı da keledi. Ol qaraqalpaq qızı Jumagúlge qosılıw toyı kúni tań ata Bozatawdı jaw shabadı. Bul waqıyalardı jazıwshı mınaday usılda bayanlaydı:

«Búgin Bozatawda úlken toy bolıp atır. Qaraqalpaqlardıń erkinlik ushın gúresine shın járdem berip atırǵan Bayramdurdını Qádirimbettiń qızı Jumagúl shınında da jaqsı kórip qalǵan edi. Búgin sol ekewiniń toyı» (170-bet). Toydaǵı kórinis bılay beriledi: «Usılayınsha Bozatawdıń xalqı búgin tań atqansha tik ayaǵınan turıp uyıqlamadı. Túni menen qonaq kútiw, oyın-zawıq penen bolǵan xalıq, azmaz kóz ilindirip alıw ushın tań aldında ǵana tósekke jatqan edi.»

Oqıwshılarǵa jazıwshınıń bayanlaw usılı kórkem ádebiy stilden góre publicistikaǵa anaǵurlım jaqın hám onıń ádebiy dóretpeler ushın paydası kóp ekenligin túsindiriw kerek. Olarǵa dóretpedegi obrazlarǵa sıpatlama beriw arqalı waqıyalardı túsindiriw paydalı. Máselen, bul romanda túrkmen jigiti Bayramnıń táǵdiriniń dáslepki basqıshları, onıń anasınıń namısın ayaq astı etkeni, ákesin atıp taslawı, sóytip hayallıqqa alıp barǵan qaraqalpaq qızın qutqarıp, jiberiwi, biraq keyninen ákesiniń sherikleri, túrkmen sárdarlarınıń biri kelip onı nókerlikke alıp ketiwi, sońınan onıń atlanısqa qatnasıwı, jáne bir Jumagúl degen qaraqalpaq qızın jawızlıqtan, namısın tógiwden qutqarıp, keyin oǵan úyleniwi isenimli súwretlenedi. Jazıwshınıń shıǵarmalarında syujettiń rawajlanıwı menen konflikttiń shiyelenisiwi hám sheshiliwi birden tezlesip, oqıwshılar kútpegen halatqa kelip qalatuǵın waqıyalar boladı.

193

K.Mámbetovtıń «Baxtıń bolsın, Arıwxan!» povestiniń syujeti qızıqlı waqıyalarǵa qurılǵan. Oqıwshılar Kárim degen student jigit penen Arıwxan atlı gózzal qız endi qosıladı, endi qosıladı dep súysinip ıntıǵıp otıradı. Jazıwshınıń súwretlew usılları menen shıǵarma pafosı da usıǵan ılayıq. Haqıyqatında da barlıq syujet barısında qız benen jigittiń muhabbatın sonshelli berilip, jaǵımlı lirizm, ayrıqsha nafos penen súwretleydi, awzıńnıń suwı qurıydı! Hátteki Kárim menen Arıwxannıń qosıla almay qalıwına, Arıwxannıń jigitten júz burıwına isengiń de kelmeydi. Biraq barlıq bále Arıwxannıń jigitke jazǵan:

«Meni pútkilley umıt... Basqa bir jigitti jaqsı kórip qaldım. Endi men haqqında oylamawıńızdı ótinemen. Báribir paydasız.» - degen xatınan baslanadı.

Sońınan jazıwshı lirik qaharmannıń tilinen: «... Turıp baratırıp bir kisige qattı dúgisip qaldım... Túni menen tisi awırǵan baladay ıńırsıp shıqtım da azanda Nókiske ushatuǵın samolyotqa otırdım» (316) - dep jazadı.

Mine, syujettiń bul kútilmegen situaciyası da oqıwshını birden isendiredi. Biraq sońǵı hárqıylı waqıyalar, qız benen ushırasıw, jigitti kórgende onıń qattı albırap qolındaǵı shiyshe ıdıslı qatıǵınıń da jerge túsip shıl-párshe bolıwı, óz úyinde qızdıń birden awırdım dep jatıp alıwı hám taǵı basqalardan tısqarı Arıwxannıń kúndeligi bul waqıyalardıń, yaǵnıy qız muhabbatınıń aynıwınıń tereń sırın ashadı hám ol syujet logikasın da tastıyıqlaydı. Atap aytqanda, qızdı Orınbay degen jigit hiyle menen qolǵa túsirgen. Qızlıq dáwranınan ayırılǵan Arıwxannıń endi hadal muhabbatı, hújdanı taza hám aqıllı jigit Kárim menen bir tósekte bas qosıwǵa namısı shıdamaydı. Bul jaǵdaydı ol jigitke jazǵan xatında túsindirip ayta almaǵan, ol aytıwı da qıyın názik nárse ekeni túsinikli bolsa kerek. Sonlıqtan jazıwshı onı qızdıń kúndelik dápteri formasında berip júdá orınlı islegen. Kórkem psixologizmniń usı kúndelik dápter, xat, yadqa túsiriw, qıymıl-qozǵalıslardı súwretlew sıyaqlı formaları negizgi syujettegi birden kútilmegen burılıstı yaǵnıy waqıyalardıń keskin dramatizmge eniwin isendirip dálillewge xızmet etken. Sońǵı jılları qaraqalpaq prozasında qıyan-keski, shım-shıtırıq, yamasa kútilmegen

194

waqıyalar negizinde syujet hám qaharmanlar minez-qulqın sáwlelendiriw bir tendenciyaǵa aylanıp baratırǵan sıyaqlı.

Ulıwmalastırıp aytqanda, bul tallawlardan kelip shıǵatuǵın juwmaq oqıwshılar syujet, tariyxıy sharayat hám qaharmanlar psixologiyası óz-ara sáykes keletuǵının bilip, olar óz turmıslıq, tariyxıy hám logikalıq isenimliligine iye boladı. Bul qaharmanlar obrazınıń tásirsheńligi jas áwladtıń tárbiyasına unamlı tásir jasaydı. XX ásirdegi qaraqalpaq prozasında jaqsı dóretpeler júzege kelgenin oqıwshılar tereńnen túsinip baradı.

Epikalıq shıǵarmalarda, kórkem prozalıq dóretpelerde dáwir shınlıǵı menen qaharmanlar obrazı, olardıń ádep-ikramlılıq, sociallıq-jámiyetlik, psixologiyalıq kelbeti birinshi gezekte syujet, epikalıq waqıyalar arqalı ámelge asıp súwretlenedi. Usı syujet hám oǵan engizilgen hárqıylı bóleksheler, kartinalar, dialoglar h.t.b. prozalıq shıǵarmalarda qalayınsha jaylastırılıp, kompoziciyalıq jaqtan qanday tártipte ornalastırılıwı kerek? Bul hárbir jazıwshınıń óz uqıbı, óz sheberligine baylanıslı bolıp esaplanadı. Demek, usılay etip yadqa túsiriw, kóz aldına elesletiw túrindegi syujet hám kompoziciya qurıwdıń psixologiyalıq principi kem-kem romanlarda da tezlese basladı. Bulardıń qatarına Sh.Seyitovtıń "Shırashılar", O.Ábdiraxmanovtıń "Bosaǵa",

K.Mámbetovtıń "Hújdan", "Posqan el", "Túrkstan", A.Ábdievtiń "Jin-jıpırlar uyası" romanların kirgiziw múmkin. Bulardıń geyparalarınıń syujetlik baǵdarı tolıǵı menen bir tutas halda yadqa túsiriw hám kóz aldına elesletiwge qurılǵan.

Ayırımları bir kún ishindegi waqıyalar arqalı, gey birewleri sanawlı birneshe kúngi kórgen hám kóz aldına elesletiwlerdi salıstırıwlar arqalı dáwir shınlıǵı ashılıp, qaharmanlar psixologiyası tereńlestirilip súwretlenedi.

Oqıwshılarǵa syujet hám kompoziciya qurıwdıń usınday psixologiyalıq principi K.Mámbetovtıń "Hújdan" romanında ayrıqsha ózine tánlik, sheberlik penen isletilgenin túsindiriw kerek. Onıń "Hújdan" romanındaǵı syujetlik waqıyalar yadqa túsiriw hám awızeki gúrrińler N.Dumbadzeniń "Máńgilik nızamı" romanındaǵı kompoziciya qurıwǵa bas qaharmannıń keselxanadaǵı waqıyalarınan, sol jerdegi kórgen bilgenleri, basqalardan esitkenlerinen kelip

195

shıǵadı. Bul syujet, kompoziciya dúziwdegi sırtqı uqsaslıq ǵana emes, ol princip qaharman obrazın ashıwdıń poetikalıq usılı sıpatındaǵı ádebiy pikirden de, turmıs sharayatları menen ómir qubılıslarınıń uqsaslıǵınan da kelip tuwılǵan tipologiya dep esaplansa durıs bolar edi. Eki romannıń da qaharmanları negizinen keselxanada jatıp háreket etedi, sol jerde oylanıp tolǵanadı, ótken hám házirgi ómir jolların óz-ara salıstırıp baha beredi. Olar tek

ǵana ózleriniń emes, al basqalardıń da ótken ómirlerin olardıń gúrrińleri arqalı esitip, solardı salıstırıp qarap, bulardı ózinshe ar-namıs, hújdan tárezisine saladı, oqıwshılardıń óz bahalawları menen óz húkimlerine usınadı. Usı kózqarastan bul dóretpelerdiń qaharmanlar milliy psixologiyası, ózlerine tán bolǵan ádep-ikramlılıq máselelerdi ortaǵa taslaw hám sheshiwdegi ózgeshelikleri sezilip turadı.

K.Mámbetovtıń romanında "Hújdan!" degen jańǵırıqlı uran ózgeshe bir pafos penen, geyde publicistizm, gá yumor hám satira, geyde giperbolizm, ritorika bazda ritmika sezilse de, sol hújdandı qorǵawshı ideya ayrıqsha psixologiyalıq halda jańlap esitilip turadı. Qarańız...:

"-Aqırı adamda hújdan degen bar.

-Hújdan...Hújdan...qoysań-á, sol hújdanıńdı! Hújdan degen - bul pul!

Pulsız qurı hújdannan ne shıǵadı?! Tap usınday hújdan dep baqıra beretuǵın adamlardıń bir neshshesi biziń Xojelide de tabıladı...Al sol hújdan dep baqırıp júrgenlerdiń bári joldı shańǵıtıp pıyada júr..."78

"...Meniń hújdanım buǵan jol qoymaydı.

- Hújdan... Hújdan...Hásseniy, ózim professor bolar ma edim?! Kórseter edim, barlıq ónerimdi. Ózim-ǵoy-ózim, hátte tuwǵan-tuwısqanlarıma jay saldırıp berer edim"79 h.t.b.

Mine, bul óz-ara qarama-qarsı pikirlerde adamlardıń, yaǵnıy kimniń kim ekenligi psixologiyalıq jaqtan anıq dálillenip tur.

78Мәмбетов К. Ҳүждан. Нӛкис, "Қарақалпақстан", 1991, 51-бет.

79Сонда - 54-бет.

196

Romandaǵı qaharman obrazınıń tereńligi menen syujettiń ózgeshe formada kóbirek yadqa túsiriw túrindegi awızeki gúrrińlerge qurılǵanı. K.Mámbetovtıń "Hújdan" dóretpesinde bas qaharman tariyxshı professor Qasım Seytnazarovtıń yadqa túsiriwleri, Ótemis, Jumabay, Dúysenbay, Tórebay, Sháribay, Asan h.t. basqalardıń awızeki gúrrińleri úlken syujetlik hám kompoziciyalıq wazıypa atqarıp, olar poetikalıq jaqtan ayrıqsha kórkem psixologiyalıq áhmiyetke iye.

Ótemis burın pochta (baylanıs) bóliminiń baslıǵı, RayPO skladshısı da bolıp islegen, aqırında bir sovxozdıń bas esapshısı sıpatında tubalaw dáwirinde mámleket, xalıq múlkin súliktey sorıǵan adamlardıń biri. Qayta qurıw baslanıp, sonıń aqıbetinde qan basımı kóterilip keselxanaǵa túsken. Dúysenbay bolsa universitettiń tariyx fakultetin pitkerse de, qassap bolıp islep, xalıqtı táreziniń bir ushınan-aq súyek-sayaq penen aldaǵanlardıń biri. Jumabay shofyor bolıp júrip-aq, Tórebay prorab, bas injener bolıp turmıstan aljasıp ǵana qoymay, qanday tásirlerden bolsa da "buzılǵan" adamlar. Keselxanada jatırǵan Asannıń da, Boristiń de, veteran aqsaqal Sháribay "shataq"tıń da óz dártleri bar. Al Qasım bolsa, ol da ilim jollarındaǵı tosqınlıqlarda biraz sharshaǵan, júrek dártine shalınǵan professor. Sonlıqtan da mine, usınday birneshe qaharmanlardıń barlıǵınıń ómir jolları birdey emeslikten de, bálki olardıń ómirge kózqarasları, túsinikleri, dúnyatanımı psixologiyası birdey emes. Qaharmanlardıń ayırımları maqtanshaq, waqtında menmen de bolǵan (Ótemis, Dúsenbay, Dáryabay, Hámiydulla), bazıları oyshań, mehirli, túsimpaz, al biraq solar sebepli de ruwxıy dártke shalınǵan (Qasım, Asan, Shárigúl), geyparalar haqıyqatshıl, ójet, gúressheń, kúygelek, (Sháribay, Svetlana) minez-qulq iyeleri. Usınday ózgesheliklerine qaray otırıp jazıwshı olarǵa baylanıslı bolǵan syujet jolların hár qaysısında dara bayanlaw, táriyiplew usılların qollanadı.

Atap aytqanda oyshań, kóbirek oylana beretuǵın Qasımǵa tiyisli waqıya, syujet jolları onıń psixologiyalıq sheginisleri, yadqa túsiriwleri arqalı súwretlense, al basqalardıń kóbisine baylanıslı syujet baǵdarları, syujet kartinaları olardıń awızeki gúrrińleri, áńgimeleri arqalı tásirli súwretlenedi.

197

Qaharmanlardıń usınday awız-eki gúrrińleri menen yadqa túsiriwleriniń romandaǵı syujet, kompoziciya, konfliktler hám qaharman obrazlarınıń turmıslıq isenimliligin arttırıwdaǵı áhmiyetin óz waqtındaǵı ádebiy sın da júdá durıs bahalap jedellik kórsete bildi.80

Solay etip romannıń ulıwma syujetlik hám kompoziciyalıq baǵdarı bas qaharman Qasımnıń átirapına jámlep berilgen. Qasım shıǵarmada gúllán waqıya hám hádiyselerdiń, qullası, dóretpeniń birneshe syujetlik baǵdarların bir orayǵa biriktiriwshi, shólkemlestiriwshi wazıypa atqarıp barlıq waqıya hám is-háreketler onıń baqlawları hám bahalawları arqalı beriledi. Dóretpede, hátteki, ayırım súwretlew usılları da: portretler, qıymıl-qozǵalıs hám isháreketler de baslı qaharman Qasımnıń obrazı menen sáwlelengeni anıq kórinip tur. Usınıń menen de avtorlıq poziciya anıqlanadı. Alıp qaraǵanda, Qasımnıń akademik Murat Muhammedovichtiń sırtqı tulǵasın eslewi menen Tórebay degen jigittiń óziniń dayısı Dálibaydıń sırtqı kórinislerin yadqa túsirip salıstırsaq, bul pikirimiz júdá ayqınlasadı. Mısalı:

"Qasım Murat Muhammedovichti jaqsı tanımas edi. Tek ilgeri jılları ǵana bir mártebe kórgen. Buyra shashları taram-taram bolıp tolqınlanıp, bir qaraǵannan-aq susı basıp ketetuǵın bul adam bir kórgenniń ózinde-aq esińnen shıqpay hárqanday adamdı álwan túrli qıyallarǵa terbetip jiberetuǵın bir sulıw sımbatlı kisi edi.Onıń kórinisiniń ózinen-aq mádeniyatlılıqtıń barlıq túrleri kórinip turadı. Ómirinde shań juǵıp kórmegen appaq kóyleginiń jaǵalarına shekem jasırınǵan jaydarılıq, sıp-sıydam denesine sıymay turǵan sıpayılıq, kóz áynekli kózlerine jasırınǵan jarq etken aqıl, bir qaraǵan adamdı birden albıratıp taslaydı".81 Jáne de: "Onıń iyninde búgin ǵana dúkannan satıp alınǵanday sıydam kostyum-shalbar ózine ábden jarasıp, moynındaǵı bir-eki aq sızıq penen áshókóylengen, álwan túske engen galstuk te qozday ǵıjlap adamdı ózine qaratar edi. Sol bayaǵı turısı. Qamarı qozınıń júnindey jelkildep turǵan buyra shashı ábden jarasıp, jez jiyekli kóz áynek astınan qaraǵan kózleri

80Пирназаров А. Ҳүждан менен жазылған "Ҳүждан". "Совет Қарақалпақстаны", 25-январь, 1991.

81Мәмбетов К. Ҳүждан…63-бет.

198

kúlimlep kiyatır. (65-bet) - dep súwretlewlerde, bas qaharmannıń, onıń prototipi bolǵan jazıwshınıń óziniń de orınlı, jarasımlı simpatiyası anıq kórinip tur hám ol yadqa túsiriw, kóz aldına elesletiw túrinde berilgen. Qasım keselxanada jatıp atırıp bazıbir waqıtları óz ustazı akademik M.Muhammedovichti usılay kóz aldına elesletedi.

Al endi ruwxıy qıyralıwǵa ushıraǵan Tórebaydıń óz dayısı Dálibaydıń sırtqı kelbetin kóz aldına elesletiwin joqarıdaǵı portret penen ideyalıqestetikalıq principi jaǵınan óz-ara salıstırıp qarayıq:

"...Onıń qasındaǵı baha kózli kelte kisi...ol júdá qımbat bahalı kostyumshalbar kiygen. Biraq bul kiyimlerge utyugtiń tiymegeniniń ózine kóp waqıtlar bolǵan. Bul kisi dúkannan bir bahalı kiyim kiyip alıp,...araq iship, túni menen jatpay, hámmeni páteńge keltirip, sol awnap jatqan kiyimi menen azanda tuwrı aeroportqa kelgen adamǵa usar edi.

Ózi kep-kelte bolıwına qaramastan kelisiksiz semiripti. Bir qaraǵan adamǵa moynı pútkilley joqtay, bılshıq betleri astındaǵı buǵaqları kókiregi menen birge qosılıp ketken. Ǵarbızday tompayıp ketken qarnı óz aldına bólek.

Kip-kishkene ǵana basına qasnaǵı ensiz qalpaq kiyipti. Túbektey bolǵan qalpaq betin ábden úlkeytip sıqılın qashırıp jibergen".82" "...jeńgey ózinshe isheksilesi qatıp kúlgen boldı. Onıń jas rámáwzi otız besten artıq emes. Kórinisi hádden zıyat sulıw, tik qaraǵan waqtında kirpikleri tayaqtay bolıp ketedi eken.

Men onı dayım menen birge salıstırıp qaradım. Dayım bunıń aldında duzlanǵan pomidorday mırjım-tırjım bir adam edi".83

Bul jerdegi jas kelinshek penen Dálibaydı óz-ara salıstırmalı súwretlewlerinen de tısqarı, jazıwshınıń Murat Muhammedovichti súwretlewleri de bir-birine qarama-qarsı. Meyli olar unamlı-unamsız túrde bolsa da turmısta, ómirde bunday insanlardıń bar ekenligi anıq hám olardı bas qaharmannıń hám jazıwshınıń ideyalıq poziciyasın jáne de ayqınlastıradı, oǵan kórkem psixologiyalıq sıpat ta baǵıshlaydı.

82 Сонда - 175-176-бетлер.

83Мәмбетов К. Ҳүждан…185-бет.

201

Shıǵarmada syujet waqıyaları birese bas qaharman Qasımnıń yadqa túsiriwi, elesletiwleri, birese Dúysenbaydıń, bazda Ótemistiń, geyde Jumabaydıń, sońına qaray Asan, Tórebay, Sháribay, Baykolardıń awız-eki gúrrińlerin keselxana bólesindegi jaǵdaylar, óz-ara dialoglar menen aralastırıp beriledi. Demek, negizgi syujet jolları parallel kompoziciyalı halda ámelge asadı degen sóz. Al olarǵa qosımsha qısqa-qısqa syujetlik detallar (bóleksheler) belgili bir psixologiyalıq halat-keshirmeler yamasa ideyalıq poziciyalarǵa baylanıslı da qaharmanlardıń gúrrińlerine engizilip, olar negizgi syujetke júyi bilinbey tıǵız birigip ketedi.

Romanda eń dáslep Qasım jatırǵan keselxana bólmesindegi Ótemis degen bir sovxozdıń bas buxgalteriniń awızeki gúrrińleri beriledi. Usı arqalı jazıwshı Ótemistegi tubalaw dáwiriniń adamlarına tán bolǵan jermenlik, qosıp jazıw, xalıq mápin oylamay mámleketti de, el-xalıqtı da aldawshılıq sıyaqlı sıpatların ashadı. Ótemis sıyaqlılar sol tubalaw dáwirinde "Hújdandı" aqsha dep túsindi, hárqanday nárseni, ar-namıstı da aqsha menen belgiledi. Olar baslıqtı "qazan", bas buxgalterdi "shómish", al kassirdi bolsa "qasıq" degen atamalar menen atap shaqırar edi. Bul ne degen hádden asıw, ne degen insapsızlıq...?! Olar Ótemistiń dáslepki gúrrińleri arqalı ashılǵan.

Sonday-aq tap usı dáwirde den sawlıqtı saqlaw tarawında da biybastaqlıq, tártipsizlik bılıǵıp ketken edi. Biz bunı romannıń dáslepki betlerinen-aq bas vrach Hamiydulla menen qatardaǵı emlewshi vrach Allanazar arasındaǵı sóylesiwler arqalı bilemiz. Olar awırıwlarǵa arnalǵan arnawlı bólmeler ajıratılıwı hám olardıń tiyisli qástelerge ǵana beriliwi haqqında óz-ara tartısadı. Allanazar haqlıq, hújdan, insan, ar-namıs tárepinde tursa, bas shıpaker kesellerdi qáteresine, ataq-abıray yamasa "qalta"larına qarap bahalaydı.

"-Men sizden...eki adamlıq bólme sorap turman...Keselxanadan gósh kombinatınıń qarawılına orın tawıladı. Professorlarǵa nege tabılmaydı?

- Professor bolsa ózine... Akademik bolǵanda maǵan ne paydası bar?!84

84 Мәмбетов К. Ҳүждан…33-34-бетлер.

202