Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

túwe ózimde de jumbaq», - dep jazadı. «… jazıwshı bolıw ayrıqsha shıdamlılıqtı talap etedi. Bul shıdam sende qáliplesken oylardıń shıǵımlılıǵı, sol oylardı óz waqtında qaǵazǵa túsiriw ushın stolda otıra biliw shıdamlılıǵı»

T.Qayıpbergenov jáne de óziniń ishki dóretiwshilik sheberligine baylanıslı bılay deydi: «Qay is tuwralı, ya kúyinish, ya súyinish bolsın, meniń aytıwım tiyisli pikirler bárha sońınan, jekke júrgenimde ya úyge kelip jalǵız ózim krovatqa sozılıp jatqanımda esime túsedi… ishimde pısqıǵan háwirdi sırtqa shıǵarıp jeńilleteyin desem, qasımnan meni túsinetuǵın adam tappay stolǵa otıraman da jazaman. Oqıǵan kisi túsinetuǵın qılıwga tırısıp qayta-qayta jazaman. Óshiremen, kóshiremen, óshiremen, kóshiremen … Bir kúnleri jazǵanlarım bir shıǵarmaǵa arqaw bolıp shıǵa keledi. Sóytip jazıwshı bolgan usayman» (136-bet).

Muǵallim oqıwshılarǵa XX ásirdegi qaraqalpaq jazıwshı-shayırlarınıń dóretiwshilik sheberliginde obrazlar dóretiwdegi, ideyalardı kórkem sáwlelendiriwdegi áhmiyeti haqqında jazǵanlıǵın mısallar arqalı túsindiriw kerek. Mısalı, I.Yusupov: «… árman shayırdı qısqa kúnde qırıq tolǵandıradı, saatına san terbetedi. Ol izlenedi, oqıydı, túnde juldızlar menen, tańlarda sayraǵan japıraqlar menen sırlasadı. Batar kúnniń zer shapaǵın intizar etken dáryalardıń jaǵasında turıp, dúnyanıń júzin qıyal menen sholadı, planetanıń dawısın tıńlaydı. Pútkil dúnya onıń ushın úlken bir úy. Jumalanǵan jumırı jerdiń qaysı bir múyeshinde atılǵan bir oq, jılaǵan bala shayırdıń júregin jaralaydı, kókireginde ashshı hawaz oyatadı»66 - dep jazǵan. Shayırdıń usı sózleriniń ózinde jazıwshı-shayırlardıń minez-qulıq belgileri menen olardıń dóretiwshilik sheberligi hám onıń sırlarına baylanıslı biraz nárseler jámlengen. Sonlıqtan kórkem dóretiwshiliktegi qálem iyeleriniń bunday ádebiy sın maqalaları hám eske túsiriw, halatlarınıń baspa sózge shıǵıp turıwı úlken áhmiyetke iye. Olar arqalı dóretiwshiliktiń biraz máseleleri hám sol talant iyesiniń óziniń tulǵası, onıń dóretiwshilik ustaxanası da ashılıp otıradı. Sonlıqtan oǵan ádebiyatshı muǵallimlerimiz sabaq barısında ayrıqsha áhmiyet

66 Юсупов И. Заман ағымы … 9-10-бетлер

171

berip, izlenip, orınlı kózqarasların bildirip baradı. Usıǵan baylanıslı shayırdıń pikirlerinen ómirde bolıp atırǵan sociallıq, ruwxıy psixologiyalıq ózgerislerdi sezip hám durıs juwmaq shıǵarıwshılıq qásiyetke iye bolıw kerekligine oqıwshılar túsinedi. Sabaq barısında bunday baǵdarda muǵallim shayırdıń pikirinen jáne de mısallar keltiredi: «Házir dúnya tum-tusınan túrtip buzılıp atırǵan hárreniń uyasına usaydı. Jaqınlaǵandı shaǵadı … Adamlardıń sirkesi suw kótermeydi … jumıs islewden de qollar shıǵısıp baratırǵanday»67- degen.

Haqıyıqatında da bul qayta qurıw dáwirine baylanıslı óz waqtında durıs aytılǵan hám ol arqalı shayırdın dóretiwshiligindegi turmıstı baqlap tanıwdıń ótkirligin kóremiz. Usınday qásiyetler, basqa da obraz hám ideyalar sóz zergerleri tárepinen turmıstı janlı baqlap, olardı durıs juwmaqlastıra biliwlerinen kelip shıǵadı.

Sonday-aq jazıwshılardıń dóretiwshilik sheberligindegi shıǵarmalardı qayta islew, dóretiwshilerdiń birneshe variantların jaratıw arqalı onı kemkemnen jetilistirip barıw óneri haqqında aytılǵan pikirler oqıwshılar ushın qızıǵıwshılıq payda etedi. Bul qubılıs hárbir qálem iyesinde, hátte onıń hárbir dóretpesinde hárqıylı ótedi. Geyde jazıwshılar qayta islewge shın berilip oǵan inta menen kirisse, bazda olardıń bul iske barmaǵına ókinedi, shıǵarmaların qayta isley alǵan qálemleslerine qızıǵıp qaraydı. Sonlıqtan T.Qayıpbergenov: «Sheksiz aqıldıń káni Lev Tolstoy «Son» degen gúrrińin 29 márte kóshirip, al genial epopeyası «Urıs hám paraxatshılıqtı» 15 ret qayta baslap jazǵanın, sonda da baspaǵa bergennen keyin mult ketken qatarların eslep, qattı ókingenin oqıǵanımda isheklerime qoz túsken sıyaqlandı»,68- dep jazadı. Al Sh.Seyitov bolsa bılay deydi: «Oqıp kórgen sayın óz shıǵarmamnan ózim aynıy beremen

… shıgarmaların qayta isley alǵan jazıwshılarǵa háwesim keledi, hátte qızǵanaman, ózime kúyinemen»69.

Haqıyqatında jazıwshınıń bul pikirlerinde jan bar. Sebebi qayta islew kórkem dóretiwshilikke kóp jaǵdayda payda keltirip otırǵan. Sol ushında

67Юсупов И. Таңламалы шығармалары. Нӛкис, «Қарақалпақстан»; 1992, 1, 5-бет

68Қайыпбергенов Т. Карақалпақнама … 245-бет

69Сейтов Ш. Талант ҳәм тәғдир –Сонда - 28 бет

172

kerek bolsa óshirip, geypara gáp qurulısların dúzetip, qayta qurıw ushın Á.Tájimuratov mudamı qádimgi ápiwayı qálem menen jazǵan eken. Al

Sh.Seyitov sıyaqlı biraz jazıwshılar prozanı geyde ónimli hám bólmey, aljaspay birden jazıw maqsetinde mashinkada xatqa túsirgen70. Orıs jazıwshısı

L.Tolstoy da mashinkada jazǵan, biraq bunda ol qayta islep, qayta redaktorlawda tekstlerdiń, abzaclar hám gáp qurılıslarınıń anıq kórinip turıwın esapqa alıp, istiń óniminde oylaǵan. Onıń pikirinshe qol menen jazılǵan tekstler mashinkalanǵannan anaǵurlım patas, túsiniksiz hám shashırandı, geyde túsiniksiz, redaktorlawǵa da qolaysız dep esaplaydı71. Bul pikirler oqıwshılar sanasına tásir etip, dóretiwshilik jónindegi túsiniklerin rawajlandıradı. Ayırım jazıwshılar shıǵarmaların bir ret jazǵanlıǵı kórinedi. Sol sıyaqlı Sh.Seyitovtıń dóretpelerinde biraz kemshilikler, ayırım obrazlardıń bir tárepliligi, geyde tósek qatnaslarına berilip súwretlewshilik ushırasadı. Bunday súwretlewler oqıwshılardıń kórkem shıǵarmalardan tálim-tárbiya alıwına ádewir zıyanın tiygizedi.

Jazıwshı shıǵarmaların qayta islew processine baylanıslı ádebiyatshı hám jazıwshı Á.Paxratdinov «Bir kitabımnıń jazılıw tariyxı haqqında»72 degen maqalasında júdá qızıqlı faktler keltiredi. Onıń aytıwınsha «Qıraǵı kózler» degen romanı 1957-jılı aq avtor áskerlik xızmette júrgende jazıp pitkergen.

1960-1961-jılları baspaǵa tapsırılǵan roman hárqıylı sıltawlar menen irkilip, aqırı sońında áskeriy temada bolǵanı ushın siyasiy, áskeriy kemislikler tabılıp, ol zorlıq penen, májbúriy túrde birneshe mártebe qayta islengen. 1970-jılı ǵana baspadan shıqqan. Biraq avtor geypara redaktorlardıń nadurıs dúzetiwlerine qatal túrde qarsı shıǵıp, óz poziciyasın qorǵay alǵan. Ilimpaz hám jazıwshı óz dóretiwshiligindegi bunday qırların mámleketlik sır saqlaw bólimi hám mámleketlik qáwipsizlik komitetinde de kórsetken, taysalmaǵan. Bul jazıwshılar psixologiyasındaǵı qaysarlıq, batıllıq, principiallıq hám joqarıda T.Qayıpbergenov aytqanınday bir maqset jolındaǵı shıdam taqattı da ańlatadı.

70Сейтов Ш. корсетилген мақаласында

71Толстой А. О литературе. М. «Сов. писатель» , 1956 г.

72Пахратдинов Ә. Бир китабының жазылыў тарийхы ҳаққында. –«Әмиўдәрья», 1999, №4.

173

Ulıwmalastırıp aytqanda jazıwshılar dóretiwshiligindegi sheberliklerdi sabaq barısında úyretiw hárbir ádebiyatshı muǵallimniń baslı wazıypası. Nátiyjede oqıwshılar qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen jazıwshılardıń dóretiwshiligin úyreniw arqalı watanǵa bolǵan súyiwshilik, ulıwma insanıylıq, hadallıq, miynet súygishlik, hújdanlıq, qıyınshılıqtı jeńe biliw sezimlerin ózleriniń sanasında qáliplestirip, kórkem ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttırıp baradı.

Baǵdarlamada berilgen T.Jumamuratovtıń ómiri hám dóretiwshiligi tuwralı túsinik berip, onıń qaraqalpaq ádebiyatınıń hár tárepleme rawajlanıwına óziniń lirikalıq, satiralıq qosıqları, ertek hám gúrrińleri, pessa hám poemaları menen salmaqlı úles qosqan úlken talant iyesi ekenligin aytıp ótiledi. Ol qaraqalpaq ádebiyatında belgili satirik hám lirik shayır sıpatında kórindi. Shayırdıń dáslepki lirikalıq qosıqları 1956-jılı «Júrek muhabbatı» degen qosıqlar toplamında basılıp shıqqanın, bunnan keyin «Doslıq» (1959), «Zamanlaslarım» (1961), «Dáwran juldızları» (1963), «Tańlamalı shıǵarmaları» (1967), «Tolqında» (1970), «Káramatlı tulǵa» (1975), «Tańlamalı shıǵarmalarınıń I, II tomı» (1978, 1980), «Túrli ótkeller» (1983), «Doslıq haqqında qosıqlar» (1988), «Ómirińniń ózi filosofiya» (2005), ―Aralǵa keldim oralıp‖ (2016) poeziyalıq toplamları menen, «Makarya sulıw» (1973) qosıq penen jazılǵan romanı basılıp shıqqanlıǵın túsindirip ótiw ádebiyatshı muǵallimnen metodikalıq sheberlik talap etiledi. Sonlıqtan, ádebiyatshı muǵallimler shayır hám jazıwshılardıń ómirbayanın túsindiriw ushın eń dáslep kirisiw jumıslardıń mazmunın durıs túsingeni maqul. Bul jumıstıń mazmunı hár túrli bolıwı múmkin. Hárbir temanıń, hárbir kórkem shıǵarmanıń ózine tán ózgeshelikleri bar. Soǵan qaray onı úyreniwde hár túrli usıldı talap etedi. Bul jerde shıǵarmanıń kólemi, janrlıq sıpatı, qıyın-jeńilligi, tili ayırmashılıqları dıqqatqa miyasar boladı.

Muǵallim qaysı jumıs túrin qollanıwdı óz múmkinshiligine qaray tańlap aladı. Máselen, muǵallimniń kirispe sózi T.Jumamuratov dóretpelerine

baylanıslı qollanıladı. Bul usılǵa qoyılatuǵın tiykarǵı talap jazıwshınıń

174

ómirine baylanıslı kólemi jaǵınan jıynaqlı, qısqa, mazmunlı hám til jaǵınan túsinikli bolıwı kerek. Shayır dóretiwshiligine baylanıslı mazmunsız, uzaq shubalańqı sóz qaysı sabaqta da paydasız, ádebiyat sabaǵında da artıq sóz shayırdıń ómiri hám dóretpelerine baylanıslı maǵlıwmatlardı tásirsiz jetkeredi, shıǵarmalardaǵı estetikalıq, ideyalıq mazmundı tómenletip jiberedi. Sondayaq muǵallimniń kirispe sózi T.Jumamuratovtıń ómiri hám dóretiwshiligi menen tikkeley baylanıslı bolıwı shárt. Demek, muǵallimniń kirispe sóziniń mazmunı qanday bolıwın hárbir shıǵarmanıń xarakteri anıqlaydı. Usıǵan baylanıslı muǵallimniń kirispe sózinde tiykarǵı orındı T.Jumamuratov dóretiwshiligine berilgen túsinikler iyeleydi. Máselen, «Makarya sulıw» dóretpesine beriletuǵın túsinikler shıǵarmanıń teması menen ideyalıq

mazmunına baylanıslı ádebiy tariyxıy túsinik sıpatında da teksttegi

ayırım sózlerdi túsindiriw xarakterinde de, shayırdıń ómirin ótiwge baylanıslı da júrgiziledi. Sonlıqtan muǵallimniń kirispe sózi úsh túrli usılda qollanıwı múmkin. Birinshi, T.Jumamuratovtıń ómirine baylanıslı, ekinshi lirikalıq shıǵarmalarına hám epikalıq dóretpelerine baylanıslı, úshinshi

«Millicioner jigit», «Muhabbat sırı» gúrrińleri, «Tiklengen tuw», «Qızlar házili» dramalıq dóretpeleri tuwralı sóylep beredi. Egerde bul jaǵdaylar muǵallimniń kirispe sózi arqalı túsindirilip, anıqlama berilse, onda oqıwshılar dóretpelerdiń mazmunına jeterli túsinik beriwi múmkin.

T.Jumamuratovtıń ómiri hám dóretpeleri boyınsha, onıń shıǵarmaların tallamastan aldın muǵallimniń kirisiw gúrrińi qollanıladı. Bul usıldı ótkeriw ushın klass oqıwshıları jazıwshınıń dóretiwshiligi boyınsha túsinikke iye bolıwı kerek. Bul usıldıń áhmiyetli tárepleri oqıwshılarda burınnan bar shayır

175

boyınsha túsinikler ulıwmalastırıladı. Nátiyjede, shayırdıń «Kiyiktiń eki

ılaǵı», «Qásiyetli gáwqar tas haqqında ertek» poeması, «Doslıq» povestiniń teması, mazmunın ózlestiriw ushın tiyisli maǵlıwmatlardı, túsiniksiz sózlerdi, ayırım maǵlıwmatlardı tereńlestiredi hám usı arqalı oqıwshılar shayır dóretpelerin ózlestiriw ushın tayarlıq jasaydı.

Metodistlerdiń pikiri boyınsha kirispe sózden gúrrińnen ayırmashılıǵı bulardıń túrinde. Kirispe sózde T.Jumamuratovtıń shıǵarmaların oqıp úyreniwge baylanıslı máselelerdi xabarlaw, túsindiriw tiykarınan muǵallimniń wazıypası bolsa, klass oqıwshıwları menen gúrrińlesiwde jumıstıń basım kópshiligi oqıwshılarǵa tiyisli. Kirisiw gúrrińniń forması soraw-juwap túrinde boladı. Tártip boyınsha qoyılǵan sorawlar arqalı muǵallim oqıwshılardı belgili juwmaqqa alıp keledi. Máselen, shayır tuwralı nelerdi bilesiz? Onıń dáslepki qosıqları baspadan qashan shıqtı? «Kiyiktiń eki ılaǵı» poemasın neshinshi

orınlarda dápterlerine qarap oqıwı hám sóylep beriwi múmkin. Kirisiw gúrrińinde oqıwshılarǵa beriletuǵin sorawlar olardıń ózlerinde bar bilim baylıǵına tiykarlanıp jasaladı. Oqıwshılar óz turmıs tájiriybelerine, kórgen hádiyselelerine súyenedi.

Oqıwshılar bunday bilimlerdi tek T.Jumamuratov dóretiwshiligi boyınsha ǵana emes, olar gazeta-jurnallar boyınsha, kino filmlerinde

kórgenlerinen, turmıstan sezgenlerinen alıp otıradı. Mısalı, T.Jumamuratovtıń «Qásiyetli gáwqar tas haqqında ertek» poemasın túsindiriw ushın M.Dáribaevtiń «Altın júzik», Pushkinniń «Saltan patsha haqqında» ertekleri tuwralı aytılıp ótiledi. Shayırdıń «Aralım», «Nókisim», «Shomanay», «Ámiwdárya» siyaqlı qosıqların óter aldında muǵallim kirisiw gúrrińi arqalı

176

qızıǵıwshılıǵın oyatıp, olardıń dıqqatın ómirine baylanıslı maǵlıwmatlarǵa da qaratıwı múmkin.

T.Jumamuratovtıń ómiri hám dóretpesin úyreniw barısında oqıwshılar ádebiy sayaqat jasap, sóz sheberiniń kitapxanası menen, zamanlasları tuwralı

qızıǵıwshılıǵın arttıradı. Shayır tuwralı kinofilmler qoyıw kirisiw jumıslarınıń bir usılına kiredi. Bulardan basqa T.Jumamuratovtıń dóretiwshiligine baylanıslı kirisiw jumıslardıń biri-oqıwshılardıń dóretiwshilik shıǵarmaları, olarǵa shıǵarma jazdırıw múmkin. Dóretiwshilik jumıs eki túrli usılda ótkeriledi. 1.T.Jumamuratovtıń shıǵarmasında súwretlengen waqıyalarǵa jaqınlıǵı bar máseleni oqıwshılardıń ózleri jazıp shıǵadı. Muǵallim sol arqalı oqıwshılardıń uqıbın, sóz qollanıwların anıqlaydı. Keyin T.Jumamuratovtıń ómiri hám dóretiwshiligin ótip bolǵannan soń, shayırdıń dóretpeleri menen oqıwshılardıń jazǵanın salıstıradı. Oqıwshılar «Qásiyetli gáwqar tas haqqında ertek» boyınsha jazǵan shıǵarma jumısı shayırdıń jazǵan tekstti menen

salıstırılıp kóriledi. Solay etip, jazıwshınıń sóz sheberligin, talantın bilip aladı. «T.Jumamuratovtıń «Kiyiktiń eki ılaǵı» dóretpesinde tábiyattıń súwretleniwi» degen temada oqıwshılar shıǵarma jazǵanı maqul. Óytkeni

9-klass oqıwshıları bul dóretpe menen 5-klasta oqıp júrgende tanısqan.

Olar dóretpeniń mazmunı, syujeti, obrazları menen burınnan tanıs. Bul usıldı basqasha qollanıp, tómendegi «Tábiyat-biziń dostımız», «Quslartábiyattıń sáni», «Kiyikler-tábiyattıń baylıǵı» siyaqlı temalar átirapında shıǵarma jumıs jazǵanı durıs. T.Jumamuratovtıń dóretpelerinde bunday temalar kóp ushırasadı. Oqıwshılar bul máselelerdi jaqsı túsinip alıwı kerek. Oqıwshılar ushın eń zárúrli máseleleriniń biri – T.Jumamuratovtıń ómirbayanın tereńnen úyreniw.

Baǵdarlamada berilgen onıń dóretiwshiligine, ómirine baylanıslı kirisiw sabaǵında keń túsinikler beriledi. Shayırdıń ómirbayanın qısqasha oqıp beredi. Bul ómirbayan oqıwshılarǵa belgili maqset, tásirli hám tereń oy-sezimler menen ruwxlanǵan ómir obrazların kórsetedi.

177

T.Jumamuratovtıń ómirbayanın ótiw arqalı oqıwshılar shayırdıń óz watanı menen xalqına hadal islegen pidákerlik miyneti menen xızmetlerinen úlgi aladı. Oqıwshılarǵa jazıwshınıń ómirbayanın ótkende, hárbir

jazıwshınıń tárbiyalıq tárepine dıqqat awdarıw kerek. Solay etip, T.Jumamuratovtıń ómirbayanı tuwralı maǵlıwmat beriwdiń úsh túri bar.

Onıń ómiri tuwralı qısqasha anıqlama. Bunda shayırdıń 5-6-klaslarda ótilgen dóretpeleri aldında beriledi. Muǵallim sóz sheberiniń atın aytıw menen

ǵana sheklenbesten, onıń tuwılǵan, ólgen jılları, turmısı, iri baslı shıǵarmaları, basqa shayırlar menen qarım-qatnası tuwralı túsinik beriwi kerek. Bunday túsinik shayırdıń ómirine qısqasha anıqlama bolıwına qaramastan oqıwshılardıń yadında bekkem saqlanadı.

T.Jumamuratovtıń ómirbayanı tuwralı gúrriń. Bul jazıwshınıń ómirbayanı haqqında azda bolsa tamamlanǵan túsinik beriwden ibarat. Onıń ómiri hám dóretiwshiligine arnalǵan sabaqtıń sapalı hám nátiyjeli ótiliwi, eń aldı menen muǵallimniń tayarlıǵına, jaqsı joba boyısha bayanlanıwına baylanıslı. Shayırdıń ómiri hám dóretpesine baylanıslı jazılǵan S.Axmedov,

Q.Kamalov, Q.Sultanovlardıń ilimiy miynetlerinen paydalanıp muǵallim

sabaq ótiwi múmkin. Solay etip, jazıwshınıń ómirbayanların úyreniw máselelesi hárbir klasta óz ózgesheligine iye, olar klass joqarılaǵan sayın muǵallim tárepinen tolıqtırılıp, tereńlestirilip barıladı hám olardan úlken tárbiya aladı.

T.Jumamuratovtıń ómiri hám dóretpesin úyreniw monografiyalıq temalar qatarına jatadı. Shayırdıń tiykarǵı shıǵarmaların oqıp úyreniwge baylanıslı kirisiw sabaǵı boladı. Bul sabaqta jazıwshınıń ádebiy xızmeti bayanlanǵanda onıń óz oqıwshılarına ne bergenligin, qosqan úlesin kórsetiw názerde tutıladı.

Bul sorawlarǵa juwap beriw hám ózine tán ózgeshelikti joǵaltpay ushın jazıwshınıń dóretpesindegi baslı sıpattı, onıń basqa jazıwshılardan, zamanlasları arasındaǵı basqa adamlardan ajıratip turǵan belgilerdi anıqlaw

178

tuwralı qızıqlı maǵlıwmatlar aytıladı. Onıń shayır bolıwına awızeki xalıq dóretpeleri, klassik shayırları, zamanlaslarınıń kóz qarası tásir jasaǵan.

Jazıwshılardıń ómiri hám dóretpesine baylanıslı jazılǵan alımlardıń ilimiy miynetlerinnen paydalanıp muǵallim sabaq ótiwi kerek. Solay etip, jazıwshınıń ómirbayanların úyreniw máselelesi hárbir klastıń jas ózgesheligine qarap ámelge asadı, klass joqarılaǵan sayın bul másele muǵallim tárepinen tolıqtırılıp, tereńlestirilip barıladı.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Ádebiyat sabaǵında jazıwshınıń ómirbayanın úyreniw máselelesi haqqında túsinik beriń.

7.Akademiyalıq liceylerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen jazıwshınıń ómirbayanına baylanıslı materiallar boyınsha ótkeriletuǵın sabaqtıń tártibin túsindirip beriń.

8.Kásip óner kolledjlerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen jazıwshınıń ómirbayanına baylanıslı materiallar boyınsha ótkeriletuǵın sabaqtıń tártibin túsindirip beriń.

9.Ádebiyattı sabaǵında jazıwshınıń ómirbayanın oqıtıwdıń áhmiyetin túsindiriń.

10.Jazıwshılardıń ómiri hám dóretpesine baylanıslı jazılǵan alımlardıń ilimiy miynetlerinen paydalanıwdıń usılların túsindiriń.

179

Úshinshi bólim. Kórkem shıǵarmalardı tallawdıń ilimiy teoriyalıq tiykarları

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında kórkem shıǵarmanı tallaw hám kórkem shıǵarma ústinde islew basqıshları eń áhmiyetli máselelerdiń biri.Tallawdıń maqseti, wazıypası, dúzilisi, ózine tán mazmunı bar. Hárbir dóretiwshiniń shıǵarması menen baylanıslı tallaw hám ózine tán ózgeshelik penen úyreniw talap etiledi. Bul másele boyınsha belgili alım metodist Q.Yuldoshev kórkem shıǵarmanı tallaw haqqında orınlı pikirlerin bildirgen.

―Kórkem shıǵarmanı tallaw - bul kórkem shıǵarmanı turmıslıq hám ádebiy logikası jáne de reńbe-reńligin ańlawǵa baǵdarlanǵan ilimiy iskerlik. Ádebiy tallawda ámelyatta qanday maqsetke baǵdarlanǵanlıǵına qaray filologiyalıq (ilimiy) tallaw hám didaktikalıq (oqıw) tallaw dep ekige bólip kórsetedi.

Sonday-aq kórkem shıǵarmanı tallawǵa qoyılatuǵın talaplar: tolıq talqılawdıń bolıw múmkin emesligi, jeke pikirlew xarakterinde bolıp, kórkem shıǵarmalarına ideyanı sáwlelendiriw quralı pikirdi bildiriw jolı dep alıp qaralmawı hám onıń estetikalıq hádiyse ekenligin esapqa alıw kerekligi, kórkem hádiyselerge bolmıstıń nusqası tárizinde múnásibette bolıw múmkin emesligi belgilep kórsetilgen.‖73

Safo Matjannıń pikirinshe: ―Haslında kitap oqıwshı jazıwshı sıyaqlı dóretiwshi. Ol dóretpe úyreniw barısında avtordıń iskerligin tákirarlaw jolınan baradı. Jazıwshı dóretiwshiliginiń qunlılıǵı sonda, ol qıyalında payda bolǵan pikirlerdi, ideyalardı ádebiy qaharmanlardıń is-háreketi, gúresleri mısalında anıqlastırsa, kitap oqıwshısı kerisinshe, ádebiy qaharmannıń is-háreketi, gúresleri tásirinen ulıwma juwmaq shıǵarıw jolın tutadı.‖74 Barlıq tallawlar ushın qoyılatuǵın tiykraǵı talap - ilimiyligi. Teoriyalıq tiykarlarǵa, kórkem estetikalıq talaplarǵa juwap bere alatuǵın tallaw oqıwshınıń haqıyqıy járdemshisi bola aladı.

73Йўлдошев Қ. Адабиѐт ўқитишнинг илмий-назарий асослари. Тошкент. «Ўқитувчи», 1996, Йўлдош Қозоқбой., Йўлдош Муҳайѐ. Бадий таҳлил асослари. Тошкент, «КАМАЛАК», 2016, 70-72-бетлер.

74Матжон С. ―Мактабда адабиѐтдан мустақил ишлар‖. Т. Ўқитувчи, 1996. . 49-50- бетлер.

180