Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

túsinikli. Oqıwshılardıń oqıwı ushın qolaylı. Muǵallim qosıq qatarlarınan mısallar keltirip, onıń mánisin túsindirip ótken maqul.

Jas toltırdı kózimdi, Qasımdaǵı kópegim, Qabadı sonsha ózimdi,

Jetekke júrmey dirildep.

Qosıq qatarların oqıwshılarǵa kórkem etip oqıp berip, ondaǵı ‖salaǵa- sayǵa‖, ‖kóshpek-qoy yamasa eshki qumalaǵın salıp oynaw‖, ‖kózlerimiz alaqlap-qorqıp, albırap‖, ―entelep-asıǵıp‖, ‖shalıǵıp-sharshap‖, ‖shoq-ot‖, ‖dimarım-kúshim‖ usaǵan sózlerdi taxtaǵa jazıp mánilerin túsindirip ótken maqsetke muwapıq boladı. Sabaq barısında kórsetpeli qurallardan, slaydlardan paydalanıw oqıwshılarda qızıǵıwshılıq payda etedi.

Kúnxojanıń ‖Oraqshılar‖ qosıǵın oqıwshılarǵa úyretiw barısında, shayırdıń ‖Jaylawım‖, ‖Shopanlar‖ qosıqlarınıń mazmunın aytıp, tanıstırıp ótiw kerek. Qosıq qatarlarınan mısallar keltirip ótkenimiz maqul. ‖Oraqshılar qosıǵınıń tárbiyalıq áhmiyeti haqqında túsindiriw oqıwshılarda úlken tásir qaldıradı.

Ájiniyaz dóretpeleri haqqında oqıwshılarǵa qısqasha maǵlıwmat berip ótiw zárúr. Shayırdıń ‖Ellerim bardı‖, ‖Bardur‖, ‖Ayrılsa‖, ‖Kerek‖ qosıqları úlken tárbiyalıq áhmiyetke iye. Bul qosıqlarında watanǵa súyiwshilik, ulıwma insanıylıq ideyalar tásirli berilgen. Onıń ádebiy laqabı ‖Ziywar‖ bolǵan. Sóz zergeriniń ‖Bardı‖ qosıǵı kórkemlik jaqtan tásirli hám mazmunlı jazılǵan. Urıwım – qońıratdur, milletim-qalpaq,

Keneges, mańǵıtı, qıtayı-qıpshaq, Tuwısqan deydiler qalpaǵı-qazaq, On tórtke bólingen urıwım bardı.

Shayır qosıq qatarlarında qaraqalpaq milleti haqqında, ondaǵı urıwlar haqqında maǵlıwmat bergen. Oqıwshılar urıwlar haqqında túsinikke iye emes. Sonlıqtan muǵallim urıwlardıń kelip shıǵıwı haqqında qısqasha maǵlıwmat bergeni maqsetke muwapıq.

Oqıwshı hárbir qosıqtıń kupletlerin túsindiriw barısında kóbirek dóretpeni tárbiyalıq áhmiyetin úyretkeni maqul. Oqıwshılarda kishi toparǵa

161

bólip, onıń qosıq qatarlarınan mısallar berip, hárbir qatardı tárbiyalıq

xarakterin ashıp bergeni durıs.

1-topar: Bir eli-Xorezm, bir eli-Turan,

Úrgenishi, Qońıratıw, shaxri Samarqand,

Kárwanları barur Buxar, Ashtarxan, Ne bir sulıw-sulıw sháhárim bardı.

Juwabı: Tásirli jazılǵan qosıq qatarlarında Xorezm, Turan, Samarqand, Úrgenish, Qońırat degen qalalar ushırasadı. Biraq bizler Turan haqqında az maǵlıwmatqa iyemiz. Qosıqtıń negizi qalalardı tanıstırıwdan ibarat.

2-topar: Biri sútilmekdur, biri atshoqay,

Sobıǵın jeseńiz sheker áseldey, Jambılsha, qawını, shiyrin páshektey,

Jılına úsh piser miywası bardı,- dep qaraqalpaq xalqınıń tábiyatı menen tanıstırıp, ondaǵı ósimlikler dúniyasın táriyiplep ótken. Sútilmek, atshoqay, jambılsha, qawın usaǵan ósimliklerdi atap ótedi.

3-topar: Jayxun, Sayxun eki dárya arası, Túp saǵamız bir kisiniń balası, Ánes, Málik-eki eldiń arası,

Atı qaraqalpaq ellerim bardı.

Juwabı: Qosıq qatarlarında ―Jayxun‖, ―Sayxun‖ degen sózler ushırasadı.

Bul sózlerdiń mánisin bilmeymiz. ―Ánes‖, ―Málik‖ degen atamalardıń mánisi túsiniksiz, bul atlar qanday áhmiyetke iye. Bunı muǵallim tereńirek túsindiriw kerek edi. Bizlerdiń pikirimiz, ata-babalardıń tariyxı tuwralı aytılǵan qosıq qatarları dep esaplaymız.

Sabaq barısında oqıwshılardıń túsinbegen sózlerin taxtaǵa jazıp kórsetip, onıń tariyxın, áhmiyetin, mánisin túsindirip beriw hárbir muǵallimniń wazıypası. Qosıqtıń mazmunında qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, watan, tuwılǵan el sezimleri tásirli súwretlengen. Sabaqta oqıwshılardıń pikirlew qábiletin, oylaw kónlikpelerin rawajlandırıw zárúr. Oqıwshılarǵa sabaq barısında watanǵa súyiwshilik, tuwılǵan eldiń tábiyatın, baylıǵın qásterlew

162

ideyaların úyretiw kerek. Sabaqta kórsetpeli qurallardan, metodlardan orınlı paydalanıw bul ádebiyatshı muǵallimniń ádiwli wazıypası.

Oqıwshılarǵa Berdaq shayırdıń dóretpeleri haqqında maǵlıwmat beriw oqıwshılarda úlken qızıǵıwshılıq payda etedi. Ásirese, ―Muwsa baqsıǵa‖ qosıǵı tásirli jazılǵan. Qosıqtı kórkem etip oqıwshılarǵa oqıp bermesten aldın shayırdıń ómiri tuwralı mına maǵlıwmatlardı beriw kerek. Onıń ―Balam‖, ―Xalıq ushın‖, ―Jaqsıraq‖, ―Muwsa baqsıǵa‖ qosıqları oqıwshılardıń tez yadlawı ushın qolaylı hám mazmunı jaǵınan tásirlik, tárbiyalıq áhmiyetke iye dóretpelerden esaplanadı. ―Balam‖ qosıǵında jaslardıń aldına wazıypa hám násiyat etedi. ―Ata-anańdı qádirle, ólgeninshe jaqsı sóyle‖- dep, ataananıń qádir-qımbatı sıyaqlı danalıq sózlerdi qaldırǵan. ―Muwsa baqsıǵa‖ qosıǵı kórkemlik jaqtan tásirli, oqıwshılardıń kórkem oqıwı ushın jeńil berilgen. Muwsa baqsını táriyiplep, onıń baqsılıq ónerine qosqan úlesi, talantın úlken maqtanısh penen jırlaydı.

S.Nurımbetovtıń ―Perzentim‖ qosıǵı kórkemlik jaqtan tásirli hám tárbiyalıq áhmiyeti kúshli dóretpelerden esaplanadı. Bul qosıqlardı muǵallim dáslep kórkem etip túsindirip beredi. Qıyın sózler bolsa, taxtaǵa jazıp kórsetedi. Hárbir temanı ótkende kórsetpeli qurallardan paydalanıp, qosıq qatarların tásirli oqıp, túsindirip, ondaǵı ushırasatuǵın úgit-násiyat sózlerdiń mánisin oqıwshılarǵa durıs uqtırıw kerek. Poeziyalıq dóretpelerdi oqıtıw arqalı oqıwshılarda adamgershilik, watanǵa súyiwshilik ideyalardı rawajlandırıp barıw kerek.

Oqıwshılarǵa sabaq barısında roman haqqında keń túsinik beriledi. Roman turmıstı, jámiyetlik qubılıslardı, jeke táǵdirlerdi, waqıyalardı keń kólemde, tutas syujet ishinde súwretleytuǵın shıǵarma. Ol óziniń kótergen máseleleri jaǵınan da, turmıstı keń qamtıwı jaǵınan da birneshe gúrriń hám povestlerdiń wazıypasın bir shıǵarma kóleminde atqara aladı. Qaraqalpaq ádebiyatında roman janrı XX ásirdiń 50-jılları aqırında qálipleskenin túsindiriw zárúr.

163

Oqıwshılarǵa sabaq barısında povest haqqında teoriyalıq túsinik beriledi.

Povest –bul kólemi jaǵınan ortasha bolǵan epikalıq shıǵarmanıń bir túri. Ol romannan kishi, gúrrińnen úlken. Povestte romandaǵı sıyaqlı jámiyetlik turmıs waqıyaları, qaharman táǵdiri keń kólemli epikalıq baǵıtta alınbaǵan menen

óziniń kótergen máselesi jaǵınan, qaharmanlar xarakterin súwretlewi menen ózgeshelenip turatuǵının túsindiriw tiyis. Baǵdarlamada berilgen

M.Dáribaevtıń ―Mıńlardıń biri‖, Á.Shamuratovtıń ―Eski mektepte‖ povestlerinen baslap házirgi dáwirimizdegi T.Qayıpbergenovtıń ―Suwıq tamshı‖, ―Uyqısız túnler‖, ―Muǵallimge paxmet‖, Sh.Seyitovtıń ―Qashqın‖, ―Kóp edi ketken tırnalar‖, G.Esemuratovanıń ―Jiyren‖ h.t.b. dóretpeler haqqında keń túsinik beriledi.

Oqıwshılarǵa sabaq barısında gúrriń haqqında teoriyalıq túsinik beriledi. Gúrriń waqıyanı ıqsham jáne qısqa túrde sáwlelendiretuǵın kishi janr. Gúrrińde syujet kóbinese bir qaharmannıń átirapına jámlesken boladı. Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen N.Dáwqaraevtıń ―Internatta‖, I.Yusupovtıń ―Seydan ǵarrınıń gewishi‖, J.Aymurzaevtıń ―Kelin‖ degen gúrrińleri h.t.b. jazıwshılardıń gúrrińleri haqqında oqıwshılarǵa tereńnen túsinik beriledı.

Oqıwshılarǵa sabaq barısında novella haqqında teoriyalıq túsinik beriledi. Novella janrlıq belgileri boyınsha gúrrińge birqansha jaqın. Novella italyan tilindegi novella – jańalıq degen sózden alınap, qaharman ómirindegi keskin bir jaǵdaydı qısqa, ótkir hám kórkem psixologiyalıq usılda súwretleytuǵın kishi epikalıq janrdıń bir túri bolıp tabıladı. Oqıwshılarǵa sabaq barısında novellanıń janrlıq belgileri bılayınsha túsindiriliwi kerek: a) bir qaharmannıń basınan keshken waqıya qısqa, ıqsham súwretlenedi; b) syujet kútilmegen jerden baslanadı: v) personajlar sanı kútá sheklengen boladı; g) shıǵarmada oǵırı qısqa waqıtqa kóp jıllıq waqıyalardıń mazmunı sıydırıp jiberiledi. Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında bul janr haqqında maǵlıwmatlar jeterli berilmegen. Sonlıqtan onıń úlgileri sıpatında Ó.Xojaniyazov, S.Saliev, M.Qayıpov, J.Abdireymovlardıń novellaların túsindiriwge boladı.

164

Oqıwshılarǵa sabaq barısında ocherk haqqında teoriyalıq túsinik beriledi. Ocherk óziniń kólemi hám súwretlew usılları jaǵınan gúrrińge jaqın janr. Ocherkte házirgi turmıstıń waqıyaları hám qaharmanları súwretlenedi. Ocherk anıq materillarǵa, faktlarǵa, maǵlıwmatlarǵa kóbirek súyenedi, jazıwshınıń fantaziyası sheklengen boladı. Ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen jazıwshılardıń ocherk jazıwdaǵı sheberliklerin oqıwshılarǵa túsindiriw kerek.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıwda ádebiy janrlar haqqında tereń teoriyalıq túsinik beriw ushın ádebyatshı muǵallimlerden tereń izleniwshilik talap etiledi.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Ádebiy janrlardı oqıtıwda qollanatuǵın metodikalıq talaplardı túsindiriń.

2.Ádebiy janrlar hám onıń túrleri haqqında maǵlıwmat beriń.

3.Ádebiyat sabaǵında romanlardı oqıtıw usılın túsindirip beriń.

4. Ádebiyat baǵdarlamasında berilgen teoriyalıq materiallardı túsindirip beriń.

5.Ádebiyat sabaǵında povestlerdi oqıtıw usılın túsindirip beriń.

6.Ádebiyat sabaǵında gúrrińlerdi oqıtıw usılın túsindirip beriń.

7.Ádebiy janrlardı oqıtıw ózgesheliklerin túsindirip beriń.

8 Lirikalıq shıǵarmalardı oqıtıw usılların túsindirip beriń.

9.Dramalıq shıǵarmalardı oqıtıw usılların túsindirip beriń.

10.Novella haqqında teoriyalıq túsinik beriń.

11.Ocherk haqqında teoriyalıq túsinik beriń.

165

14. Jazıwshınıń ómirbayanın úyreniw

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıwda jazıwshınıń ómirbayanın úyreniw eń áhmiyetli metodikalıq máselelerden esaplanadı.

Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında jazıwshınıń ómirbayanına baylanıslı materiallar kóp berilgen. Baǵdarlamada berilgen jazıwshınıń ómirbayanın izbe-izlik penen metodikalıq jaqtan úyrenip shıǵıw maqsetke muwapıq. Máselen, baǵdarlamada A.Dabılov, S.Nurımbetov, J.Aymurzaev,

T.Jumamuratov, I.Yusupov, T.Qayıpbergenov, K.Raxmanovlardıń ómiri hám dóretiwshiligine baylanıslı keń maǵlıwmatlar berilgen.

Hárbir jazıwshınıń ómirbayanın úyreniw onıń shıǵarmalarına túsinik yamasa kirisiw sıpatında qaraladı. Oqıwshılar kórkem shıǵarmalardan basqa jazıwshılardıń ómirbayanların oqıydı. Bul ómirbayanlıq maǵlıwmatlar oqıwshılarǵa úlken maqset, jaqsı hám tereń oy-sezimler menen ruwxlanǵan

ómir obrazların kórsetedi. Oqıwshılar jazıwshılardıń ómirbayanın úyreniw arqalı óz Watanı menen xalqı ushın islegen xızmetlerinen, adamgershilginen, pidákerlik miyneti menen erliklerinen úlgi aladı. Sonlıqtan harbir jazıwshınıń ómirbayanı ótilgende onıń tárbiyalıq jaǵına qaraw tiyis.

Jazıwshılardıń ómirbayanı onıń kórkem shıǵarmaların tallawdan aldın ótiledi. Sol shıǵarmalar oqıwshılarǵa tariyxıy, mádeniy túsinik sıpatında qabıl etiledi. Jazıwshınıń ómirbayanın túsindirgende onıń turmısınıń iri baslı momentleri, sol dáwirdiń haqıyqatlıǵı, tuwıp-ósken, tárbiya alǵan ortalıq penen qarım-qatnası haqqında hárbir klassqa say aytıp ótiledi. Jazıwshılardıń tálim-tárbiya beriwshilik ómirbayanı oqıwshılardıń oy-órisiniń ósiwine belgili dárejede tásir etedi. Baǵdarlamada berilgen jazıwshılardıń ómirbayanlıq materiallarınıń bilim beriwshilik hám tárbiyalıq tárepleri bir-birinen bólek qarawǵa bolmaydı. Bular birin-biri tolıqtırıp otıradı. Jazıwshınıń ómirbayanı tereń bilim beriwshilik sıpatqa iye bolsa, onnan tárbiyalıq jaǵı kelip shıǵadı.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında jazıwshılardıń ómirbayanın oqıtıw pán muǵallimnen metodikalıq izleniwshilikti talap etedi. Ádebiyattı

166

oqıtıwda ómirbayanlıq maǵlıwmatlardı beriwdiń hám túsindiriwdiń úsh túri bar. Bular jazıwshılardıń ómirbayanınan beriletuǵın qısqasha ómirbayanlıq anıqlama, ómiri tuwralı gúrriń hám qısqasha ocherk. Sońǵı jılları mekteplerde qısqasha ocherk az qollanadı. Bunıń sebebi jazıwshılardıń ómiri haqqında ocherkler az jazılǵan. Qısqasha ómirbayanlıq anıqlama hám ómiri tuwralı gúrriń mekteplerde jazıwshılardıń ómirbayanın túsindirgende kóbirek qollanıladı. Ayırım jaǵdaylarda eki túri de aralas qollanılıp, nátiyjede metodikalıq qátelerge jol qoyıladı.

Akademiyalıq liceylerde tariyxıy xronologiyalıq principte ádebiy materiallar úyrengenlikten jumıstıń bul túri keń qollanıladı. Ómirbayannan góre jazıwshınıń dóretiwshilik jolı, shıǵarmalarınıń ideyalıq-kórkemlik sıpatın sóz etiw, tariyxıy ádebiy máselelerdi ashıw baslı orın tutadı. Ómirbayanlıq maǵlıwmat beriw usı metodikalıq máselelerge baylanıslı boladı. Solay etip, muǵallim jazıwshınıń ómirbayanınıń átirapına faktlerdi toplap ocherk túrinde bayanlaydı. Sonıń menen oqıwshılardıń óz betinshe oqıp túsiniwi múmkin bolǵan geypara shıǵarmalardıń qısqasha tallanıwı da itimal.

Jazıwshılardıń ómirbayanına arnalǵan sabaqtıń nátiyjeli hám sapalı ótiliwi, eń dáslep muǵallimniń tayarlıǵına, material toplap, jaqsı joba boyınsha bayanlanıwına da baylanıslı. Sonlıqtan muǵallim jazıwshılardıń ómiri hám dóretpesi haqqında jazılǵan ádebiyatshılardıń miynetlerinen sabaqqa material retinde paydalanıwı kerek. Bul máselede qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha birqansha ilimiy miynetler bar. Usı tarawda N. Dáwqaraevtıń «Berdaq shayır»,

I.Saǵıtovtıń «Sahra búlbili», B.Ismayılovtıń «Kúnxojanıń tvorchestvosı», Á.Paxratdinovtıń «Sadıq Nurımbtovtıń tvorchestvolıq jolı», S.Allayarovtıń «M.Dáribaevtıń ómiri hám tvorchestvosı» h.t.b. miynetler bar. Bulardıń ishinen muǵallim ótilejaq sabaqtıń xarakterine qarap kerekli jerinen paydalanıwı múmkin. Jazıwshılardıń ómirbayanına baylanıslı jazılǵan kórkem shıǵarmalardan material retinde paydanıw múmkin. Jiyen jırawdıń «Posqan el», Kúnxojanıń «Jaylawım», Ájiniyaz shayırdıń «Ellerim bardı», Berdaqtıń «Ómirim», J.Aymırzaevtıń «Jetimniń júregi» povesti, T.Qayıpbergenovtıń

167

«Qaraqalpaqnama», I.Yusupov h.t. basqalardıń dóretpelerinde ómirbayanlıq maǵlıwmatlar berilgen. Kiris jumıslardıń biri - bul jazıwshılardıń bir-birine jazǵan xatları, eske túsiriwleri, jazıwshılarǵa arnalǵan kórkem dóretpeler bolıp esaplanadı. Berdaq shayır haqqında S.Nurımbetovtıń «Berdaq shayır» atlı poeması, J.Aymırzaevtıń «Berdaq» draması h.t. basqa dóretpeler bar. Jazıwshınıń ómirbayanın úyreniwde oqıwshılardıń jas ózgeshelikleri esapqa alınadı.

Akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha baǵdarlamada berilgen jazıwshılardıń dóretiwshiligin úyreniw eń áhmiyetli metodikalıq máselelerdiń biri. Ádebiyat sabaqlarında jazıwshılardıń dóretiwshiligin oqıtıw ádebiyatshı muǵallimnen metodikalıq sheberlik talap etedi. Sebebi ádebiyattanıw iliminde eń qızıqlı, biraq júdá az sóz etilip, kem izertlengen máselelerdiń biri jazıwshılardıń dóretiwshilik sheberligi bolıp esaplanadı. Hárbir jazıwshınıń sırlı hám jumbaqlı ekenligine, hárbir qálem iyesiniń ishki dúnyası, dóretiwshilik procesindegi psixologiyalıq keshirmeleriniń bir-birine hesh bir uqsamaslıǵı oqıwshılarǵa qızıǵıwshılıq payda etedi. Usı sebepli de belgili ádebiyatshı Z.Qabdalov, K.Mámbetov, Q.Kamalov, Á.Paxratdinov, K.Allambergenov, Q.Orazımbetov h.t. basqalardıń miynetlerinde aytılǵan.

Ádebiyatshı Z.Qabdalov jazıwshılardıń dóretiwshilik waqtındaǵı halatlarına baylanıslı kóplegen qızıqlı hám sırlı faktlerdi keltiredi60. Olarǵa dıqqat bólsek: ataqlı jazıwshı E.Xemenguey kókirek awzına keletuǵın kafedraminber aldında túrgelip turıp jazbasa isi kelispegen, al birewler jerde dus tómenine jatıp alıp jazǵan, taǵı birewler úylerinen qashıp sayahatta yamasa dóretiwshilik úylerinde jazadı, geyparalar óz úyleri, óz stolınan basqa jerlerde isi júrispeytuǵının aytadı hám t.b. Bizińshe bulardıń barlıǵın oqıwshılarǵa qızıqlı etip túsindiriw muǵallimlerdiń oqıtıw sheberligine baylanıslı ámelge asadı.

Belgili jazıwshı T.Qaypbergenov «Men «Qaraqalpaqnama»nı jazıwǵa otırǵanda neliktende áweli ózime súyenip, ózimdi kóremen… nabada ózim dep

60 Қабдалов З. Сӛз ӛнери. Алма-Ата «Мектеп», 1982 12-17 бетлер.

168

xalqım haqqında nadurıs bir nárse aytıp salaman ba degen qáwip penen oylanaman. Bul meniń kewilim ál asmandalıǵınan derek beredi dep qorqaman»61,- degen eken. Al jáne de ol: «Qorqaqlıq - baxıtsızlıqtıń belgisi … orınsız sóz sóylewdiń qorqınıshı, áne, haqıyqıy qorqınısh»62, - dep jazadı. Jazıwshınıń bul dóretiwshilik haqqında oyların oqıwshılarǵa túsindiriw barısında bunnan basqa da mısallardan paydalanıw kerek. Bul máselelerdi túsiniwi arqalı oqıwshılarda jazıwshınıń ishki psixologiyalıq, aqıl-parasat dúnyası haqqında qızıǵıwshılıǵı artıp baradı. Nátiyjede olar bunday oypikirlerdiń dóretiwshi insanlarǵa: alımlarǵa, danalarǵa, filosoflarǵa, jazıwshılarǵa tiyisli ekenligin bilip baradı. Sonıń ushın da jazıwshılardıń dóretiwshilik sheberligin oqıwshılarǵa qızıqlı, qarama-qarsılıqlı, kóp túrli ráńbáráń etip mısallar arqalı túsindiriw zárúr. Haqıyqatında da ádebiyat iliminde ilimpazlarımız tárepinen dóretiwshilik sheberlikke ortaq bolǵan ayırım sıpatlı belgiler anıqlap berilgen63. Ilimpazlarımız kórsetkenindey jazıwshılardıń sheberligi ápiwayı qarapayım insanlardan talantı, dóretiwshilik qıyalı, yosh, ilham, ómir tájiriybesi arqalı ajıralıp turadı. Bul sıpatlar kópshilik ilimiy miynetlerde, ádebiyat teoriyası boyınsha izertlewlerde birewden-birewge kóship paydalanıp júrgen dástúriy túsinik. Bizde olarǵa súyenemiz. Sonday-aq jazıwshılardıń dóretiwshilik sheberliginde bulardan tısqarı ómirdi gúzetip barıp, onı tınımsız baqlay biliw, oqıp izleniw, dóretiwshilik sayahat hám onıń nátiyjeleri, biyik aqıl-parasat sıyaqlı ishki ruwxıy hám ámeliy tárepleri de bar ekenligin oqıwshılarǵa úyretiw shárt.

Akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen jazıwshılardıń dóretiwshilik sheberligi boyınsha tereńirek úyretiw ushın ilimge zárúrli, dálil hám pikir payda etiwge de belgili materiallar, yaǵnıy olardıń eske túsiriw yamasa kúndelik dápterleri, jazǵan maqalaları, bir-birine jazǵan xatları hám t.b. kerek. Bul materiallar qaraqalpaq ádebiyatında júdá az. Al ózbek,

61Қайпбергенов Т. Қарақалпақнама. Нӛкис «Қарақалпақстан» 1985, 31-бет

62Сонда - 14 бет

63Қ.Абдалов З. Сӛз ӛнери. Алма-Ата «Мектеп», 1982 12-17 бетлер; Мәмбетов К. Әдебият теориясы. Нӛкис «Билим» 1985, 12-13 бетлер.

169

qazaq, orıs, ingilis t.b. shet el jazıwshılarınıń bul tarawda júdá kóp miyrasları bar. Degen menen ádebiyatımızdaǵı bul qıyınshılıq hám kemisliklerge qaramastan, XX ásirdiń ekinshi yarımınan keyin ónimli dóretiwshilik miynet islep, biraz tabıslı shıǵarmalar bergen T.Qayıpbergenov, I.Yusupov, Sh.Seyitov, K.Mámbetov, Q.Kamalov, Á.Paxratdinov, K.Karimov, O.Sátbaev hám taǵı da basqalardıń az sandaǵı eske túsiriw maqalaları, ádebiy sın miynetleri hám olardıń óz shıǵarmalarına da tiykarlanıp jazıwshılıq sheberligin hám dóretiwshilik psixologiyalıq, minez-qulıq belgilerin oqıwshılarǵa sabaq barısında túsindiriw kerek. Shayır-jazıwshılardıń dóretiwshiligin úyreniw barısında eń dáslep sóz sheberleriniń talantı haqqında gúrrińlesiw ótkeriw kerek. Oqıwshılarǵa sabaq barısında sóz zergerleriniń talantı, eske túsiriwleri tuwralı aytıp beriw zárúr.

Ádebiyatshı muǵallim usı kózqarastan I.Yusupovtıń dóretiwshiligine arnalǵan sabaqta onıń qalay shayır bolǵanlıǵı jóninde eske túsiriwlerinen úzindiler keltirip ótedi. «… shayırlıq ta tuwılıw táqiletli tábiyǵıy qubılıs. Sonlıqtan «qáytip shayır boldıń» degen úyrenshikli sawalga juwap izlegende tal shıbıqtı at etip mingen balalıǵıńnan baslap, usı búginge deyin jasaǵan

ómiriń tutası menen kóz aldıńa keledi. Aqshamları qara úyde tezektiń qozı mazlaǵan átashtan basında esitken ertekleri esińe túsedi. Anamnıń kiyim jamap yamasa kórpe sırıp otırıp ıńıldaǵan muńlı naması, qoldasıp digirman tartqan qızlardıń yamasa awıl sırtında padashınıń aytqan qosıqları qulaqqa keledi»64- dep jazadı. Shayırdıń aytqanınday talant ta taqır jerde ósip tárbiyalanbay, al ol biraz faktorlarǵa baylanıslı jetilisip kámalga kelse kerek. Bunı sezip-bilip óz talantına durıs baha bere alatuǵın qálem iyeleri tuwralı muǵallim oqıwshılarǵa jáne de keń túsinik beriwi kerek.

T.Qayıpbergenov talant haqqında bılayınsha baha beredi: «Jazıwshınıń miyneti ápsanadaǵı dozaqtı esletedi, onıń otlı gúrsisine ayrıqsha talantlar ǵana tótepki bere aladı»65. Taǵı da ol: «Men qalay jazıwshı boldım? Bul basqalar

64Юсупов И. Заман ағымы (алғы сӛз), Нокис. 1968, 5-бет

65Қайыпбергенов Т. Қарақалпақнама. Нокис, 1985, 136-бет.

170