Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

kórgen. Alımnıń bul pikirleri menen prof.Q.Maqsetovtıń folklordı janrlarǵa ajıratıw usılın salıstırılıp kórsetiliwi kerek.

Folklordı 1960-90-jıllarda izertlegen alım Q.Maqsetovtıń awızeki xalıq dóretpelerin janrlarǵa bóliw kózqarasın keltirip óteyik: Poeziya hám proza tarawların mayda janrlarǵa bóliwdi ańsatlastırıw maqsetinde olardı lirikalıq hám epikalıq janr dep ekige bólip alıp, olarǵa tán bolǵan janrlardı kirgizedi.

―I.Lirikalıq janrǵa: 1.Qosıqlar; 2.Aytımlar; 3.Aytıs; 4.Naqıl hám maqallar;

5.Jumbaqlar; 6.Jańıltpashlar. II Epikalıq janrǵa: 1.Dástanlar. 2.Ertekler.

3.Tolǵawlar. 4.Ańızlar. 5.Rawayatlar. 6.Ápsanalar. 7.Anektodlar. 8.Sheshenlik sózler. ―56 - dep bólip kórsetedi.

Oqıwshılar qaraqalpaq folklorınıń janrlıq bóliniwleri tuwralı keń túsinik alǵannan keyin, hárbir janrdıń mazmunın, ózgesheliklerin sabaq barısında úyrenip baradı. Ádebiyat baǵdarlamasında xalqınıń qaraqalpaq xalıq qosıqların úyreniw ushın saat ajıratılǵan. Oqıwshılarǵa qosıqlardıń mazmunı, tematikası hám janrları keńnen úyretilip barıladı. Bunda salt-dástúr

jırları, tariyxıy qosıqlardı folkloristika ilimi tiykarında oqıtıw hám úyreniw olarda úlken qızıǵıwshılıq payda etedi. Óytkeni, salt-dásturleri qaraqalpaq xalqınıń mıń-mıń ásirleri boyınsha úripádetine, salt-sanasına, turmıstaǵı quwanısh hám qayǵısına xızmet etken. Xalıq óziniń saltına hám dástúrlerine baylanıslı bárhá qosıq dóretip otırǵan. Onı hárqanday dáwir de jır etip aytılǵan, óz dástúrleri boyınsha tálim-tárbiyasın, úrip-ádetin saqlaǵan. Sol arqalı ruwxıy jaqtan úrp-ádetin saqlaǵan. Salt-dástúr jırları qısqa qosıqlardan ibarat bolıp keledi. Bunda syujetli waqıyalar sóz etiledi. Ol arnawlı salt penen dástúrdiń shártin orınlaw ushın aytıladı. Salt jırları barlıq xalıqlarda da bar. Ol hárbir jeke adamnıń ómir tirishiliginde, turmısında tutas xalıqtıń qarım-qatnasında xızmet atqaradı. Oqıwshılarǵa salt-dástúr jırlarınıń tómendegi sorawlar hám tapsırmalardı beriw arqalı olardıń bilim kónikpeleri tereńlestirilip barıladı:

56 Қ. Мақсетов. Қарақалпақ халқының кӛркем аўызеки дӛретпелери. Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1996. 70-бет

151

Salt-dástúrdiń izertleniwi haqqında maǵlıwmat beriń.

Salt-dástúr jırlarınıń bóliniw usılların túsindiriń.

Toy baslaw haqqında túsinik beriń.

Háwjar, sıńsıw, bet ashar, besik jırlarınıń ózgesheliklerin túsindiriń. Oqıwshılarǵa tariyxıy qosıqlardı úyretiw eń áhmiyetli metodikalıq

máselelerden esaplanadı. Bul máseleleni oqıwshılarǵa túsindiriw barısında, gúrińlesiw, soraw-juwap metodlarınan paydalanıp tariyxıy qosıqlardıń mazmunı hám áhmiyeti aytıp ótiledi. Tariyxıy qosıqlardıń mazmunında

xalıqtıń basınan ótkergen belgili tariyxıy waqıyalar, tariyxıy adamlar, batırlar,

tariyxıy orınlar, qalalar haqqında sóz etiledi. Qaraqalpaq xalqınıń tariyxıy qosıqları tematikası boyınsha qaraqalpaq xalqınıń rawajlanıw basqıshlarınıń derlik kópshilik dáwirlerin tutas óz ishine aladı. Atap aytqanda, buǵan xalqımızdıń noǵaylar dáwirindegi watanınan kóshiw, posıw haqqındaǵı

«Ormanbet biy ólgende» tolǵawın, xalqımızdıń bunnan sońǵı táǵdiri, ómirinde bolıp ótken waqıyalar súwretlenetuǵın «Qaraqalpaq», «Baysınǵa», «Jeti úyge bir beldar», «Qońırat legendası», «Marqabay batır» siyaqlı tariyxıy qosıqlardı

hám jırlardı akademiyalıq licey oqıwshılarına monografiyalıq lekciya usılında túsindiriledi.

Baǵdarlamada aytımlardı úyreniw ushın saat ajıratılǵan. Muǵallim bul temanı túsindiriw ushın aqılıy hújim, gúrińlesiw, klaster metodlarınan paydalanıwı múmkin. Oqıwshılarǵa aytımnıń teoriyalıq qaǵıydaları, basqa

ortaǵa taslanadı.

152

Baǵdarlamada berilgen naqıl-maqallardı úyreniw ushın saat ajıratılǵan.

Oqıwshılarǵa dáslep naqıl-maqaldıń jumbaqlardan, jańıltpashlardan ayırmashlıǵı keńnen túsindiriledi. Bul tema boyınsha Q.Ayımbetov57, Q.Maqsetov58, T.Niyetullaev59lardıń ilimiy miynetlerinen tıykarlanıp monografiyalıq lekciya usılında ótiledi. T.Niyetullaevtıń «Qaraqalpaq naqılları» monografiyasında naqıl-maqallarǵa keń tallaw jasalǵan. Qaraqalpaq naqıl-maqallarınıń kórkemlik ózgesheligi, olardıń qurılısı, uyqaslıqları, kórkem súwretlew quralları, tili haqqında bahalı pikirler bildirilgen. Naqılmaqallar awızeki xalıq dóretpeleriniń bir túri. Ol óziniń basınan uzaq tariyxıy dáwirlerdi ótkerip, atadan balaǵa, awızdan-awızǵa ótip, xalıqtıń milliy baylıǵı bolıp, saqlanıp kelingenligi aytıladı. «Ekende joq, tikkende joq qırmanda tayar» degen naqıldıń qay dáwirde, kimler tárepinen dóretilgeni bilinip tur. Oqıwshılarǵa sol dáwirdiń tariyxı haqqında qısqasha túsinik berilse de boladı. Sonıń menen birge naqıllardıń doslıq, birlik, watan haqqında, miynet etiw,

ádillik hám haqıyqatlıq, xalıqtıń sóz baylıǵı, tazalıq, densawlıq, tábiyat qubılısları, jıl máwsimleri, diyqanshılıq, sharwashılıq, balıqshılıq, ańshılıq, xanlar, dinge baylanıslı, oqıw-ilimge baylanıslı túrleri bar ekenligi aytıladı, bul túrlerge mısallar keltirip ótiledi. Oqıwshılardıń túsinigin bekkemlew maqsetinde birneshe sorawlar berilse maqsetke muwapıq.

1. Naqıl-maqallardıń jumbaqlardan, jańıltpashlardan ózgesheligi qanday?

2.Naqıl-maqallardıń izertleniw tariyxı tuwralı aytıp beriń.

3.Naqıllar tematikalıq jaqtan qanday túrlerge bólinedi?

Berilgen sorawlar boyınsha oqıwshılardan juwap alınadı. Akademiyalıq liceydiń ádebiyat baǵdarlamasında jumbaqlardı hám

jańıltpashlardı úyreniw ushın saat ajıratılǵan. Oqıwshılarǵa jumbaqlardı baspadan basıp shıǵarıw máseleleri boyınsha ilimiy teoriyalıq miynetlerge tiykarlanıp maǵlıwmat beriledi. Jumbaqlar jas áwladqa bilim hám tárbiya

57Айымбетов Қ. Халық даналығы. Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1988.

58Мақсетов Қ. Қарақалпақ халқының кӛркем аўыз еки дӛретпелери. Нӛкис, 1996.

59Нийетуллаев Т. Қарақалпақ нақылмақаллары. Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1982.

153

dóretiletuǵını, olardıń qalay saqlanıp kelgenligi aytıladı. Muǵallim tárepinen birneshe jumbaqlar oqılıp yamasa yadtan aytılıp, olardıń sheshliwin oqıwshılardıń qatnası menen birlikte orınlaw paydalı. Ayırım oqıwshılar juwabın durıs sheshe almaw, basqa bir uqsas sheshimin tabıwı múmkin. Ol oqıwshıǵa uqsaslıq tárepinen sóyletip, onnan keyin dál keletuǵın sheshimin taptırıw kerek. Jańıltpashlardı oqıtıwda onıń izertlew tariyxın, tárbiyalıq áhmiyetin, jazba túrde beriletuǵın jańıltpashlardıń ayırmashılıqların úyretiw zárúr. Erteklerdi oqıtıw baslawısh klaslardan baslanadı.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde erteklerdi aralas, birlesken, konferenciya sabaqları menen oqıtıwǵa boladı. Akademiyalıq liceylerde ertekler monografiyalıq lekciya usılında oqıtıladı. Sonlıqtan erteklerdiń izertleniwi, jıynalıwı, basıp shıǵarılıwı siyaqlı máseleler keńirek aytıladı. Akademiyalıq liceylerde erteklerdiń izertleniwi tuwralı keń túsinik berilip, Q.Ayımbetov, Q.Mámbetnazarov, Q.Maqsetov siyaqlı alımlardıń miynetleri paydalanıp, ondaǵı teoriyalıq pikirler basshılıqqa alınadı. Jaslar tárbiyasınıń hár tárepleme jetilisiwinde xalıq óziniń tálim-tárbiyalıq oyları menen árman hám tilekleriniń awızeki ádebiyatınıń ertek janrı arqalı da júzege asırıp otırǵan. Ertek jas áwladtı tárbiyalawda áhmiyetli pedagogikalıq qural bolıp esaplanadı. Erteklerde jaslardıń dúnyaǵa kózqarasları, isenimleri, qıyalları menen oyları qullası insan ómirinde ushırasatuǵın hádiyseler sáwlelenip

154

otıradı. Oqıwshılarǵa xalıq erteklerinde sol dáwirde jasaǵan ulıwma xalıqtıń ózin qorshaǵan tábiyat qubılısların tanıwı menen birge, ómirdegi qıyınshılıq penen gúreslerdi sáwlendire bilgenligi túsindirip ótiledi. Sonday-aq erteklerde xalıqtıń qorqınıshlı dushpanları kim, hám onnan ózlerin qorǵaw tilekleri súwretlenedi. Onda tolıp atırǵan miynetkesh adamlardıń tirishilik ushın gúresleri, aqıllı menen aqılsızlıq, bay menen jarlı arasındaǵı qarama-qarsılıqlar sóz etiledi. Bulardan basqa erteklerdiń tematikası hám mazmunınıń keńligi, jaslarǵa tálim-tárbiya beriw jaǵınan oǵada bay ekenligi aytıladı. Onda hárqanday xalıqtıń qıyalınan tuwǵan jaqsı arzıw-ármanlar, kórkemlew qurallar, obrazlı súwretlewler orın alǵanlıǵı, olardıń ishinde áyyemgi waqıyalardan tap házirgi kúnge shekem kelip jetken ótken hádiyselerdi

awızǵa kóship, xalıq tárepinen jetilistirilip bara beretuǵınlıǵı tuwralı keń túsinikler beriledi. Sonıń menen birge erteklerden bir zamanlardaǵı xalqımızdıń siyasiy ekonomikalıq turmısına, psixologiyasına, dunya tanıw kózqaraslarına baylanıslı maǵlıwmat alıwǵa boladı.

Akademiyalıq liceydiń oqıwshılarına erteklerdiń janrlıq jaqtan bóliniw túrleri tuwralı da tusinik beriledi. Máselen, jaslardıń qızıǵıp tıńlawına miyasar waqıyanı shiylenistirip, qızıqlı etip aytılatuǵın erteklerdiń bir túri qıyalıy ertekler. Bul erteklerdiń mazmunında áyyemgi zamanlardaǵı xalıqtıń perzentli bolıwı, quwanıwı, dástúrlerin eske túsirip, olardıń tálim-tárbiyasın sóz etedi. Sonlıqtan adamlar tábiyattıń jasırın sırlarına tolıq túsinbegen. Tábiyat qúdiretinen qorqıp jasaǵan. Olar haywanat dúnyasında yamasa tábiyattaǵı qubılıslarda qandayda bir «karamatlı kúsh bar» degen túsinikte bolıp, hár qıylı isenimler payda bolǵan. Biraq adamlar dunyaǵa hám tábiyatqa óz kózqarasların, óz boljawların toqtatpaǵan. Adamlar taw, toǵay, suw, teńiz-okeyanlar, olardıń ishinde ne bar? Arjaǵında qanday xalıq jasaydı.

Sol jaqqa barsam edi, solar haqqında bilsem edi, degen arzıw-ármanda jasaǵan. Kem-kem adamzat ármanı qıyalıy erteklerde tolıq sáwlelenip,

155

qıyaldıń haqıyqatlıqqa aylanıwına járdemlesken, jas áwladqa qıyalparaz, ármanshıl bolıwdı úyretken. Qıyalıy erteklerde adamlar jaqsılıq, baxıtlı ómirdi árman etiw menen jasaydı. Onda jámiyetlik tártip durıs bolsa eken, bárhá molshılıq, abadanshılıq, paraxatshılıq bolsa eken dep tileydi. Oqıwshılarǵa bul maǵlıwmatlardı aytıp ótiw kerek. Erteklerden bir neshe mısallar keltirip, olardıń mazmunın túsindirip beriwde paydalı metodikalıq máselelerden esaplanadı. «Qıran» erteginiń mazmunı, syujeti, obrazların túsindirip ótiw paydalı. Dáslep oqıwshılarǵa ertektiń syujeti sóylep beriledi. Qıran - márt, bahadır jigit. Ol adamzattıń mápi ushın, qayǵıdan qutqarıw ushın, joǵın tawıp berip, jılaǵandı jubatıw ushın jan tánin ayamay gúresedi. Jerdiń astı, ústi, suwdıń ishi, aspan oǵan bári bir.

«Qıran» ertegindegi Qıran obrazı xalıqtıń tilegi. Sonday jawızlıqlardan, qara niyetli kúshlerden jámiyetshilikti qutqaratuǵın Qıran siyaqlı bahadır adamlar bolsa eken, degen arzıw árman, qıyaldan dóregen xalıq ideyaları. Bunı túsindiriw sabaq barısında jaslardı ulıwma insanıylıq ideyalarǵa, watanǵa xızmet etiw ruwxında tárbiyalaw ushın úlken áhmiyetke iye.

Tolǵawlardı túsindiriw ushın tema haqqında, janr tuwralı, onıń atqarılıwı jóninde keń itibar beriledi. «Ormanbet biy», «Posqan el» tolǵawları tuwralı túsinik beriledi. Jaslardı tárbiyalawda anektodlar tuwralı, onıń mazmunı, tárbiyalıq áhmiyeti jóninde sabaq barısında aytıp ótiw zárúr. Qaraqalpaq folklorınıń mazmunın túsindiriw barısında oqıwshılar sanasına adamgershilik, watanǵa súyiwshilik, hadallıq, doslıq, batırlıq, jaqsılıq siyaqlı sezimlerdi tereńnen qáliplestirip baradı.

Akademiyalıq licey oqıwshılarına sabaq barısında janr, onıń túrleri haqqında keń túsinik beriledi. Olarǵa janrlar haqqında aytılǵan alımlardıń miynetlerinen mısallar keltirip ótken paydalı. Sabaqtı bekkemlew maqsetinde oqıwshılarǵa janr hám onıń túrleri haqqında birneshe sorawlar beriledi.

1.Janr dep hege túsinesiz?

2.Janrdıń túrleri haqqında túsinik beriń.

156

Oqıwshınıń juwabı: Janr frantsuz sózi bolıp, túr, jınıs degendi ańlatadı. Janr kórkem sóz óneriniń rawajlanıwınıń barısında qáliplesken túrler bolıp esaplanadı. Ádebiy túr yamasa janr degende estetikalıq sezimlerdi beriw usılları, kórkem súwretlew shártleri, tematikalıq, mazmunlıq qásiyetleri birbirine uqsas yamasa kútá jaqın bolǵan shıǵarmalardıń toparına aytıladı. Janr - bul turmıs shınlıǵın kórkem súwretlewdiń barısında jazıwshı niyet etken ideyalardı beriwdiń usıllarınıń biri. Eger jazıwshı turmıs haqıyqatlıǵın, óziniń ideyasın waqıyalardı súwretlew, yaǵnıy syujetler arqalı bermekshi bolsa, onda ol súwretlewdiń epika túrin tańlaydı. Eger sóz ustası óziniń aytajaq ideyasın ishki sezimler, ruwxıy keshirmeler arqalı bermekshi bolsa, onda ol ádebiyattıń lirika túrine dıqqat awdaradı. Solay etip, turmıs shınlıǵın, ruwrıy keshirmelerdi kórkem sáwlelendiriw boyınsha hárbir ádebiy janrdıń ózine tán kórkemlik múmkinshilikleri, súwretlew qurallarınan paydalanıw usılları hám janrdıń ózine tán turaqlı kórkemlik qaǵıydaları boladı.

Oqıwshınıń juwabı: Shıǵarmanıń qaysı ádebiy túrge epos, lirika, drama tiyisliligine qaray onıń janrlıq ózgeshelikleri anıqlanadı. Mısalı, epikalıq janrlar, lirikalıq janrlar, dramalıq janrlar, liro-epikalıq janrlar. Hárbir ádebiy túr óziniń ishki bóliniwlerine iye. Mısalı, epos bolsa roman, povest, gúrriń, osherk, yadnamalar, eske túsiriwler hám t. b. bolıp jiklenedi.

Oqıwshınıń juwabı: Lirika - ǵázzeller, muxammesler, rubayılar, sonetler, oktavalar bolıp ajıraladı. Dramalıq túr komediya, tragediya, drama, melodrama hám t.b. bolıp tarmaqlanadı. Shıǵarmalardı bayanlaw túrine qaray geyde proza janrı yamasa poeziya janrı dep te ajıratıw ushırasadı. Bul terminler kóbinese ámeliy is babında ǵana qollanıladı. Negizinde proza hám poeziya ádebiy janrlar emes, al kórkem tildiń formaları, túrleri bolıp tabıladı.

Oqıwshınıń juwabı: Solay etip, kórkem ádebiyattı úsh túrge epos, lirika, drama dep bóliw ilimde Aristotel zamanınan berli dástúr bolıp kiyatır. Bul qádeni sońǵı dáwirlerdegi ádebiyatshı alımlar da quwatlap kelmekte. Degen menen kórkem ádebiyatta shıǵarmalardıń sonday túrleri bar, olardı tolıǵı menen yaki lirikaǵa, yaki epikaǵa, yaki dramaǵa jatqarıp bolmaydı.

157

Aytayıq ballada, poema janrlarında jazılǵan shıǵarmalar ózinde lirikalıq qásiyetlerdi de, epikalıq qásiyetlerdi de jámleydi. Mısalı, I.Yusupovtıń ―Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq‖ poeması lirikalıq sezimlerdi beriwden baslanadı, sońınan epikalıq waqıya baslanadı, waqıyalar arasında lirikalıq sheginisler berip barıladı. Nátiyjede shıǵarma liro-epikalıq sıpatqa iye boladı.

Oqıwshılarǵa sabaq barısında poema haqqında teoriyalıq túsinik beriledi. Bul janrdı oqıwshılarǵa tereńnen úyretiwge boladı. Lirikalıq shıǵarmalardı tallaw barısında dóretpeniń mazmunına, lirikalıq qaharman obrazlarına dıqqat bólgen maqsetke muwapıq boladı. Poemalardı tallaw barısında shıǵarmanıń syujetin, waqıyalardıń sáwleleniwi, obrazlardıń jasalıw sheberligine dıqqat awdaramız. Solay etip, akademiyalıq licey oqıwshılarınıń juwapları ádebiyatshı muǵallim tárepinen durıs bahalanıwı tiyis. Kemshilik jerleri dúzetilip ótiledi.

Qosıqlardı oqıtıw usılları. Baǵdarlamada berilgen XX ásirdegi B.Qayıpnazarovtıń ―Gúz keldi‖ qosıǵı, T.Mátmuratovtıń ―Isenbeymen basqa jánnet bar dese‖, I.Yusupovtıń ―Qaraqalpaqtı kóp maqtama kózimshe‖, ―Jaqsı adamlar‖, B.Ismaylov ―Awılım‖, T.Jumamuratovtıń ―Kiyiktiń eki ılaǵı‖, XIX ásirdegi Kúnxojanıń ―Oraqshılar‖, Ájiniyazdıń ―Jaqsı‖, Berdaqtıń ―Muwsa baqsıǵa‖ h.t.basqa dóretpelerdi oqıwshılarǵa

úyretiw muǵallimnen pedagogikalıq sheberlik talap etedi.

Hárbir dóretpeni sabaq túrleri hám oqıtıw metodları arqalı úyretiw muǵallimnen metodikalıq sheberlik talap etedi. B.Qayıpnazarovtıń ―Gúz keldi‖ qosıǵın muǵallim ózine tán usılları menen oqıtıwı múmkin. Birinshiden,

ádebiyatshı muǵallim ―Gúz keldi‖ qosıǵın tásirli oqıp berse, ekinshiden, qosıqtan úzindiler mazmunın sóylep beriwi kerek. Sabaqtıń barısında muǵallimnen qosıq qatarları arqalı gúzdiń belgileri haqqında gúrriń etiwi, gúzde kún qısqara baslaydı, kún uzayadı, keshte salqın, kúndiz ıssı boladı.

Hawanı qalıń bultlar qaplap, geyde ashıq bolıwı, ayırım quslardıń jıllı jaylarǵa ushıp ketiwi, tereklerdiń japıraqlarınıń sarǵayıp, jerge túse baslawı altın gúzdiń kórinisi ekenligi tuwralı aytıladı. Adamǵa ana qanday qımbatlı

158

bolsa, ana tábiyat, tuwılǵan jerdiń de sonday qımbatlı ekenligin shayırdıń ―Gúz keldi‖ qosıǵında tásirli súwretlengen. Qosıqtı oqıwshılarǵa oqıtıp, hárbir qatarınıń kórkemligin anıqlaw muǵallimnen talap etiledi. Sonlıqtan sabaq barısında oqıwshılardı kishi toparǵa bólip, hár toparǵa bir kupletten qosıq berip, onıń mánisin anıqlaw tapsırıladı.

1-toparǵa: Tınıp aqtı japta suwlar,

Kún ırayı salqın tartıp,

Baǵda jasıl japıraqlar,

Sarǵaydı gúz keldi qaytıp.

Juwabı: Topar aǵzaları qosıq qatarların kórkem etip oqıp, onıń mánisin

jaqlarǵa ushıp ketedi. Olardıń sesleri, kárwan dizilip ushıwları tábiyatqa ayrıqsha sán berip turıwları shayır tárepinen tásirli súwretlengen.

3-toparǵa: Araladım baǵ arasın, Japıraq jerge túsipti, Qıdırdım kolxoz dalasın,

Eginler tolıq pisipti.

Juwabı: Qosıq qatarları tolıq oqıladı. Gúzde baǵdıń kórinisi, japıraqlardıń jerge túsiwi, eginlerdiń tolıq pisiwi shayır tárepinen súwretlengen.

Oqıwshılardıń bergen juwapları muǵallim tárepinen durıs bahalanadı, xoshametlenip klass jurnalına hám kúndelik dápterine qoyılıwı kerek.

Baǵdarlamada berilgen B.Ismayılovtıń ―Awılım haqqında qosıq‖ dóretpesi dáslep muǵallim tárepinen tásirli oqıp beriledi. Ishindegi ushırasatuǵın qıyın sózler taxtaǵa jazıp kórsetiledi. Awıl haqqında salınǵan súwretler paydalanıp

159

kórsetpeli qural retinde kórsetiwi kerek. Oqıwshılarǵa qosıqtı tásirli oqıtıp, olardı tuwılǵan elge bolǵan súyiwshilik sezimlerin arttırıw zárúr.

Shayırdıń ―Awılım haqqında qosıq‖ dóretpesi kórkemlik jaqtan tásirli jazılǵan. Qosıq qatarların oqıwshılarǵa túsindiriw, mánisin ashıp beriw muǵallimnen metodikalıq sheberlik talap etedi. Dáslep qosıq qatarların muǵallim kórkem etip oqıp beredi.

Seni desem tuwılǵan awılım,

Kewlim tasa beredi,

Ámiw yańlı jaslıq jırı, Tolqınlasa beredi.

Oqıwshılarǵa ―Ámiw yańlı‖ degen sózdiń mánisin túsindirip, tábiyattıń bir bólegi Ámiwdárya tolıp tasıp aǵatuǵın edi. Mine, usı dáryaǵa jaslardıń

kewlin teńep kórsete bilgen, bul qosıq qatarlarına kúshli tásirlilik payda etken.

―Ílaǵım‖ dóretpelerin úyretiw oqıwshılarda qızıǵıwshılıq payda etedi. Sebebi,

Soppaslı Sıpıra jırawdıń ómirbayanı menen tanısıp, onıń qosıǵındaǵı ómirde ushırasatuǵın haqıyqatlar menen tanısadı.

Máselen, Men babańman, babańman,

Men nelerdi kórmedim, Men qaylarda júrmedim, Ákeyxan menen Jákeyxan, Munı kórgen babańman, Mına qızdan tuwǵan ul, Seniń babań Shıńǵısxan,

Munı kórgen babańman. - dep

qosıq qatarlarında oqıwshılarǵa túsiniksiz xannıń atları keltirilgen. Bul haqqında oqıtıwshı tolıq maǵlıwmat beriwi kerek. Máselen, ‖Ákey xan‖, ‖Jákey xan‖, ‖Shińǵısxan‖ tuwralı muǵallimler jaqsı túsinikke iye bolmasa,

oqıwshılar bir ómir túsinbey ketiwi múmkin. Sonlıqtan, bul tariyxıy atlardı taxtaǵa jazıp kórsetkeni maqul. Bulardan basqa ‖Mádemin xan‖, ‖Ámir Temur kóregen‖ usaǵan adamlar haqqında keń túsinik berilse, oqıwshılardıń tariyxqa túsinigi artadı. Sonday-aq Jiyen jırawdıń ‖Ílaǵım‖ qosıǵı oqıwshılarda úlken qızıǵıwshılıq oyatadı. Qosıq qatarları jeńil hám

160