Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

oqıp úyreniwge kóbirek orın berilgen. Bul oqıwshılardıń óz tájiriybesinde sózlerden orınlı qollana biliwine paydalı tásirin tiygizedi.

Ádebiyat páninen oqıtıwshı oqıwshılardıń sabaq barısında hám klastan tıs óz betinshe oqıp úyrengen materialların qanday dárejede ózlestirgenin anıqlaydı. Shıǵarma oqıwshılardıń jazba sawatlılıǵın, sóylew mádeniyatın jetilistirip baradı.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde shıǵarma jumısı – bul ádebiy materiallar, ádebiy dóretiwshilik hám erkin temalarda ótkeriledi. Bul úsh túriniń qálegen birewi boyınsha oqıwshılar shıǵarma jazıwı múmkin. Shıǵarmanı ótkeriwdiń metodikası boyınsha pikirler kópshilik metodistler tárepinen aytıladı. Shıǵarma jumısınıń teması muǵallim tárepinen úyrenilip shıǵadı. Tárbiyalıq áhmiyeti bar oqıp atırǵan klasta hám tómengi klasta ótilgen materiallar tańlap alınadı.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde ótilgen ádebiy materiallar boyınsha tómendegi temalardı tańlap alıw maqsetke muwapıq boladı. «Folklor-bul xalıqtıń ruwxıy baylıǵı», «Naqıl-maqallarda adamgershilik qásiyetlerdiń súwretleniwi», «Ertekler xalıq turmısınıń aynası», «Dástanlar-xalıqtıń tariyxı», «‖Alpamıs‖ dástanında doslıq hám adamgershiliktiń súwretleniwi», «Orxon-Enisey hám onıń túrk tilles xalıqlar tariyxında tutqan ornı», «Axmet Yugnakiydiń «Haqıyqatlar sıylıǵı» shıǵarmasında ádillik hám haqıyqatlıqtıń jırlanıwı», «Jiyen jırawdıń shıǵarmalarında tariyxıy shınlıqtıń súwretleniwi», «Kúnxoja shıǵarmalarında ádillik, tuwılǵan el teması», «Ájiniyaz shayırdıń lirikasında hayal-qızlar teması», «A.Muwsaevtıń lirikasında adamgershilik máselelerdiń súwretleniwi» hám taǵı basqa temalar beriledi. Bul temalardı jazba jumıs retinde paydalanıw oqıwshılardıń ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵı artadı, olardıń jazba sóylew mádeniyatınıń rawajlanıwına tiykar boladı.

Jazba jumıs jazıw barısında oqıwshılardıń aldında eki másele turadı. Birinshiden, olardıń shıǵarma jumısınıń mazmunına itibar qaratıladı, ekinshiden, shıǵarma jumısınıń sawatlıǵına dıqqat beriledi. Hárbir oqıwshı bul

131

eki máselege mudamı kewil bólip, óz betinshe pikirlew qábiletin rawajlandırıp baradı. Bunday ádebiy materiallar ótkeriletuǵın jazba jumısta oqıwshılardıń oy-órisi, pikirlew qábileti, jazba sóz mádeniyatı jetilisip baradı.

Oqıwshılardıń 5-9-klaslarda bayan jazıw jumısları da belgili bir tártipte alıp barıladı. 5-6-7-klaslarda bayan jumıslarınıń tekst mazmunı qızıq, logikalıq oylawda oqıwshılardı jalıqtırmaytuǵın qısqa jıynaqlı túrde bolıp, kólemi onsha úlken bolmaǵan jay gáplerden quralǵan materiallardan alınadı. 8-9-klaslarda bayannıń usı túri saqlanıp, bayan ushın alınǵan material burınǵıǵa qaraǵanda keń kólemde alıp barıladı. 9-klasta bayan ushın bir pútin shıǵarmanıń yamasa úzindiniń syujeti yaki ayrıqsha belgili bir jazıwshınıń ómirbayanına tiyisli material alınıwı múmkin. Hárbir klasta ótkeriletuǵın bayan jumıslarınıń metodikalıq tárepleri bir-birine ádewir jaqın bolıp keledi. Dáslep tekst boyınsha jáne bir márte túsinik berip ótedi. Ayırım oqıwshılar tárepinen sorawlar berilse sorawına juwap qaytarıladı. Bir yaki eki oqıwshı bayan jumısınıń mazmunı boyınsha sóylep bergeni durıs. Bayan jazıw ushın tolıq múmkinshilik jaratıladı. Solay etip oqıwshılardıń jazba jumısları klaslarına qaray izbe-iz ańsattan qıyınǵa qaray alıp barıladı. Jazba jumıslardı ótkeriw aldınan sol temaǵa tiyisli awızsha tapsırmalar ótkerilip barılıwı kerek.

5- klastan baslap oqıwshılar muǵallimniń basshılıǵı menen aldın-ala dúzilgen joba boyınsha ayırım qaharmanlarǵa jay hám jazba salıstırmalı minezlemeler jazıwǵa úyrenedi. Al, bunnan joqarı klaslarǵa aytılǵan túrlerden basqa bir ádebiy shıǵarmalardı jazdırıw qolǵa alındı.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde jazba jumıslardı yaǵnıy bayan hám shıǵarmalardı ótkeriw arqalı oqıwshılardıń ana tili hám ádebiyat boyınsha baǵdarlama materialların qanshama ózlestirip atırǵanın, olardıń jazba sóz mádeniyatınıń ólshemlerin anıqlaw múmkin.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde ádebiyat sabaqlarında sózlik dápterler menen islesiw, kórkem shıǵarmalar boyınsha túsinigin jazba túrde pikirlew qábiletin

132

rawajlandırıw eń áhmiyetli metodikalıq máselelerden esaplanadı. Oqıwshılardıń awızeki hám jazba jumıslardıń tiykarǵı túrleri boyınsha hárbir klastaǵı ózgesheliklerine toqtap óteyik.

Oqıwshılar qosıqlardı hám prozalıq shıǵarmalardı kórkemlep oqıp úyreniw, ertekler menen gúrrińlerdiń syujetlerin yadtan aytıp beriw, oqıǵan shıǵarmalarınıń mazmunı boyınsha óz betinshe joba dúzip, olardıń mazmunın jazıw, kórkem shıǵarmalarda kórkemlew qurallarınan paydalanıw ózgesheliklerine itibar beriw, úyrenilip atırǵan shıǵarmalarǵa pikir bildiriw, bul boyınsha bayan jazıw, onıń qaharmanı haqqında gúrriń etiw sıyaqlı bilim kónlikpelerdi iyelep, ózleriniń awızsha hám jazba sóz mádeniyatın bayıtıp hám rawajlandırıp, til baylıǵın jetilistirip baradı.

Oqıwshılar berilgen kórkem shıǵarmalardı, xrestomatiya-sabaqlıqtaǵı tekstlerdi dawıslap tez oqıw, yadlaw ushın berilgen kórkem shıǵarmalardı yamasa olardan alınǵan úzindilerdi tásirli oqıw, kishi epikalıq shıǵarmanıń keń hám qısqa túrde mazmunın sóylep beriw, oqıwshınıń awızsha hám jazba túrde bildirgen óz pikiriniń ápiwayı jobasın dúziw, sorawlarǵa tolıq juwap beriw, ádebiy qaharman boyınsha gúrriń qurastırıw sıyaqlı jazba hám awızsha jumıslardıń túrlerin úyrenip baradı.

5-6-klass oqıwshıları qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha materiallardı

7-8-9-klas oqıwshılarına salıstırǵanda tematikalıq tártipte úyrenip baradı. Olardıń awızsha hám jazba jumıs boyınsha sóz mádeniyatın rawajlandırıwda metodikalıq máseleler esapqa alınıp barıladı. Olar kórkem shıǵarmalardı hám berilgen tekstlerdi dawıslap tez oqıw, yadlaw ushın alınǵan kórkem shıǵarmalardı hám olardan alınǵan úzindiniń jobasın dúziw, kishi kólemdegi epikalıq shıǵarmanıń mazmunın qısqa hám tolıq túrde sóylep beriw, úyrenilgen shıǵarma boyınsha awızsha hám jazba túrde pikir aytıw (bayan, shıǵarma), berilgen sorawlarǵa juwap qaytarıw, shıǵarmanıń qaharmanlarına minezleme beriw sıyaqlı jumıs túrlerin ózlestire biliwi tiyis.

7-8-9-klass oqıwshıları sabaqlıqta berilgen tekstlerdi gramatikanıń talabına ılayıqlı dawıslap tez oqıw, kórkem shıǵarmalardan alınǵan úzindilerdi

133

yamasa yadlanǵan shıǵarmalardı tásirli oqıw, kishi kólemdegi shıǵarma boyınsha joba dúziw, kishi shıǵarmalar yaki olardan alınǵan úzindilerdi awızsha hám jazba túrde pikir bildiriw, sorawlarǵa keń túrde juwap beriw, shıǵarma qaharmanlarına minezleme beriw sıyaqlı jumıs túrlerin ámelge asırıw kerek.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde kórkem hám ádebiy publicistikalıq tekstlerdi dawıslap tez oqıw kerek. Sonday-aq kórkem shıǵarmalardı hám olardan alınǵan

úzindilerdi, yadlanǵan tekstlerdi tásirli oqıw kerek. Bulardan basqa oqıwshılar tárepinen awızsha hám jazba túrde bildirilgen jeke óz pikiriniń ápiwayı hám qospalı jobaları dúzilip barıladı. Olar jazba sóz mádeniyatın rawajlandırıw maqsetinde epikalıq shıǵarmalardan úzindilerdi, yadlanǵan tekstlerdi jazba túrde bayanlap beriwi, úyrenilip atırǵan shıǵarma boyınsha pikirdi awızsha bayanlaw, shıǵarma jazıw, dóretpelerdegi jeke obrazlarǵa minezleme jaza alıwı kerek.

Kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde oqıwshılar óz betinshe oqıǵan ádebiy shıǵarmanı, kórgen kórkem kinofilm, saxnalıq shıǵarma, súwret, radio, tele esittiriw haqqında qısqasha jazba túrde pikir aytıw, ilimiypublicistikalıq hám ádebiy kritikalıq maqalalardan konspekt alıw yamasa joba dúziw, kerekli sánelerden paydalanılıp, ádebiy temaǵa bayanlama hám referat tayarlaw sıyaqlı jumıs túrlerin ámelge asırıp baradı.

Degen menen oqıwshılardıń jazba sóylew mádeniyatın rawajlandırıwda sózlik dápterlerdiń áhmiyeti haqqında elege shekem metodikalıq izertlew jumısı bolǵanı joq. Sonlıqtan ádebiyat sabaqlarında sózlik jumıslardı júrgiziwdiń usıllarına dıqqat awdarılǵanı jaqsı.

Ádebiyatshı muǵallimler sabaq barısında temalar boyınsha qıyın hám túsiniksiz sózlerdi taxtaǵa jazıp kórsetedi. Oqıtıwshılar bul usıldı 10-11- klaslarda, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde kóbirek paydalanadı. Sebebi, bul klaslarda ótilgen temalar boyınsha túsiniksiz terminler, sóz dizbekleri, obrazlı sózler ushırasa baslaydı. Máselen, naqıl-

134

maqallar, frazeologiyalıq sózler, kórkemlew qurallar, qosıq qatarlarındaǵı obrazlı sózler, arab-parsı tillerinen kirgen sózlerdiń mánilerin jazdırıw kerek.

Oqıwshınıń sóz baylıǵın qansha rawajlandırıw zárúr bolsa, oqıtıwshı bul máselege ayrıqsha dıqqatlı bólıwı shárt. Sol arqalı oqıwshı pikirin mánili, túsinikli, kórkem etip bere aladı. Sonlıqtan ádebiyat sabaǵındaǵı baslı wazıypalardıń biri oqıwshını oqıwǵa qızıqtırıp oqıtıw, bilim beriw menen birge, onıń tilin, sóz baylıǵın rawajlandırıp barıw. Bul ushın olardıń aldında mınaday wazıypalar turadı. Birinshiden, ádebiyat sabaǵında oqıwshılardıń jas ózgeshelikleri, bilim hám kónlikpeleri esapqa alınıp, olardıń sóz baylıǵın belgili dárejede talapqa juwap bererliktey etip bayıtıw hám paydalanıw uqıbın rawajlandırıw kerek. Ekinshiden, ádebiyat sabaǵında ótilgen materiallardıń ishinen sózlerdi mánisine sáykes kerekli ornında ǵana qollanıw uqıbın hár tárepleme ósirip barıw tiyis. Úshinshiden, baǵdarlamadaǵı berilgen materiallar tiykarında ádebiy tilimizge kirmeytuǵın, biraq oqıwshılardıń tilinde ushırasıp turatuǵın dialekt sóylewge jatatuǵın sózlerden, mánisi joq sózlerden paydalanıwdı qadaǵan etiw, ádebiy tilde jazba sóylew mádeniyatın rawajlandırıw kerek.

Ádebiyat baǵdarlamasındaǵı materiallardı metodikalıq talapqa juwap beretuǵın dárejede tayarlaw arqalı nátiyjege erisiw múmkin. Bul ushın oqıwshılardıń ádebiyat sabaǵında sózlik ústinde jumıs islewi, oqıwshı hárbir sóz hám sózdiń mánisin ózlestiriw, olarǵa qollanılıw ústinde izbe-iz túrde dóretiwshilik penen qatnas jasaw zárúr. Oqıwshılardıń jazba sóz mádeniyatın rawajlandırıw - bul olardıń sózlik xorın bayıtıw, onıń sanın kóbeytiw degendi ańlatpaydı. Kerisinshe mánilik jaqtan ósiriw ushın sózler ústindegi túsinigin keńeytiw, sózlerdiń mánisin anıqlaw, jańa sózler menen tanıstırıw, ózleri paydalanıp júrgen sózlerdiń jańa mánilerin ashıw kerek.

Til baylıǵı rawajlanbaǵan oqıwshılardıń jazba sóz mádeniyatı da rawajlanbaydı. Sonlıqtan oqıwshılar sóylew mádeniyatın rawajlandırıw maqsetinde sózlik dápterlerine kóp mánili sózlerdi jazıp barıwı kerek. Hár kúni kitap oqıw, gazeta-jurnallar oqıw, radio, televizor tıńlaw, kóriw, teatrǵa barıw,

135

dosları menen qatnas jasaw arqalı jazba sóylew mádeniyatın rawajlandırıp baradı. Degen menen oqıwshılardaǵı háreketsheń sóylew qábiletin jetilistiriwbul muǵallimlerdiń tiykarǵı wazıypalarınıń biri. Olardıń sózlik baylıǵın bayıtıp, qollanıw dárejesin asırıp, sózlik baylıǵın kóbeytiw kerek boladı.

Ádebiyat baǵdarlamasındaǵı materiallardı sabaq barısında oqıtıwda sózlik dápterlerge tiyisli sózlerdi jazıp barǵan maqul. Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde oqıwshılar Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh sıyaqlı shayırlardıń dóretpelerin úyreniw barısında olardıń qosıqlarındaǵı naqıl-maqallar, frazeologiyalıq sózler, kórkemlew quralları, túsiniksiz sózlerdi sózlik dápterlerine jazdırıp barıw maqsetke muwapıq boladı.

…Sendey bolıp turman mende,

Kók tayǵaqtıń ústinde, Waqtında tasıp tınbasa,

Aqqan suwlar nege kerek?

Bul qosıq qatarlarında «Kók tayǵaq» - bul muz mánisin ańlatıp, oqıwshılardıń túsinigi boyınsha hesh nárse ańlatpawı múmkin. Biraq usı qatarlarında sol dáwirdiń kelbeti tásirli berilgen. Xalıqtıń asharshılıq turmısı, kún kórisi, jasaw tirishiligi anıq aytılǵan. Oqıwshılar qosıq qatarlarındaǵı sózlerdiń mánilerin sózlik dápterine jazıp alıp, hárbir qatarǵa, sózge máni berip barıwı kerek. Nátiyjede olardıń sózlik baylıǵı hám sóz mádeniyatı jetilisip baradı.

«Tánde janı qıynaladı, Jansız baylanadı, …», «Awzı qıysıq bolsadaǵı, Dúziw sánli bay balası…», «…Tonım dizeme jetpedi…», «…Aspanǵa usharsań bolsa qanatıń…», «Men qaytıp kelgende azıp hám tozba…», «…Jónsiz qırıq kún qayǵı uwayım shekkennen, den sawlıqqa bir kún shadlıq jaqsıraq» hám taǵı basqa mısallardı sózlik dápterlerine terip jazdırıw arqalı oqıwshılardıń oy-órisi, sóylew mádeniyatı qáliplesip baradı. Kúnxoja shayır qosıqlarında teńew, epitet, metafora, giperbola, litota sıyaqlı kórkemlew qurallarınan sózlik dápterine jazdırıp barıw zárúr.

136

«Xalqıńdı sorasa zalım patshalar,

Qassap yańlı kúniń kesher el menen,» - dep jazsa, ózine súykimli kóringen shopanlar tuwralı «Jetim qalıp sharǵa bolǵan boyları, artıq hámmeden aqıloyları,» - dep jazadı. «Jaz kúnlerim boldı gúzek» degen metonimiya arqalı óziniń awır ruwxıy keshirmesin, «Tappadım jetpey jutımǵa» degen litota arqalı miynettiń arzanlıǵın bildiredi. Úzliksiz urıslardıń bolıwın, jarlılardıń qayǵılı ómirin: «Dáryada suwlar joq, aǵar qızıl qan», «Qızıl qum sel bolıp kózdiń jasına» dep giperbolalar beriledi.

Ádebiyat sabaqlarında oqıwshılardıń awızsha hám jazba til baylıqların ósiriwge sózlik dápterler qoyılıwı zárúr. Bul sózlik dápterge oqıwshıǵa tanıs emes sózler, obrazlı sózler jazılıp, olar oqıwshılardıń sóz baylıǵın arttırıwǵa járdem beredi. Sonday-aq sózlik dápter ádebiy shıǵarmalardı úyreniw barısında sol shıǵarmalardıń ishinde ushırasatuǵın kóp ǵana túsiniksiz sózlerge túsinip alıwǵa járdem beredi.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde sózlik dápterine obrazlı, súwretlew qurallardıń túrlerinen mısallardı kóbirek jazdırǵan maqul. Biraq ayırım muǵallimler sózlik dápterine oqıwshılarǵa tanıs emes bolmaǵan yamasa birinshi ret ushırasıp atırǵan sózlerdi jazıw menen sheklenedi. Bul jetkilikli emes. Hárbir oqıwshıǵa klasta oqıp úyrenilgen shıǵarmalardaǵı sinonim, omonim, obrazlı gáplerdi sózlik dápterlerine jazıp barıw eskertilip barılsa, bul nársege oqıwshılar kónligip, olardıń ózleri ótilgen materiallardıń ishinen kerekli sózlerdi tawıp terip jazıp aladı. Nátiyjede shıǵarma jumısların jazıp barıw barısında sózlik dápterlerine jazılǵan sózlerdiń hám gáplerdiń mánilerine itibar berip, kereginshe paydalanıp baradı. Olardıń awızeki sóylew mádeniyatı hám til baylıǵı rawajlanıp jetilisedi.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde ádebiyattan oqıwshılardıń awızsha hám jazba jumıstıń túrleri boyınsha Á.Paxratdinov: «Oqıwshılardıń awızsha aytıp beriwleriniń túrlerine kórkem oqıw, kitaplardan citatalar keltiriw, oqıwshılardıń oqıǵan

137

kitapların qısqa túrde mazmunlı aytıp beriw, sabaq barısında ótilgen temalar boyınsha soraw-juwaplar ótkeriw sıyaqlı máselelerdi aytıp ótedi.» - dep pikir bildiredi. Oqıwshılardıń jazba tilin rawajlandırıwǵa kórkem tekstlerge joba dúziw, bayan jumısı, shıǵarma jumısların jatqaradı. Usı máseleler boyınsha pikirlerin durıs keltirip ótedi.

Oqıwshılardıń awızeki sóylew hám jazba tilin rawajlandırıw tuwralı belgili metodistler P.Allashov hám Z.Ayjanovalar bazıbir metodikalıq pikirlerin N.Dáwqaraevtıń «Internatta» gúrrińi tiykarında dálillep kórsetken45.

Ózbek ádebiyatın oqıtıw metodikasında bul máselege ayrıqsha dıqqat awdarǵan. Belgili metodist alımlar Q.Yuldoshev46, E.Ishoqov47, Safo Matjon48, Q.Xusanboeva49lar metodikalıq pikirlerin bildirip ótken. Haqıyqatında da, oqıwshılardıń pikirlew qábileti rawajlanbay turıp, onıń awızeki sóylew tilin ósiriw múmkin emes. Muǵallimniń baslı wazıypası oqıwshılardıń pikirin mazmunlı, anıq hám izbe-izlikte saqlap barıwına jaǵday tuwdırıw. Atap aytqanda, oqıwshılardıń pikiri mazmunlı, anıq hám izbe-iz erkin sóylew uqıbı bolıwı kerek. Solay etip, oqıwshılardı erkin pikirlewge, oylanıp jazıwǵa

úyretip barılsa maqsetke muwapıq boladı. Bunıń ushın olarǵa awızeki sóylep beriwge, jazıwǵa qolaylı ózleriniń kúndelikli turmıslarına baylanıslı temalar beriw arqalı da jaǵday jasasa boladı. Sabaq barısında muǵallim oqıwshılardıń sózlerdi durıs tańlay alıwǵa, dawıs tolqını menen oqıy alıwǵa, waqıyalardı aytıp beriwde óz pikirin sintaksislik baylanıslardı basshılıqqa alıp, oqıwshılar tárepinen jiberilgen qáte-kemshiliklerdi waqtında dúzetip beriw talap etiledi. Belgili metodistler Á.Paxratdinov, P.Allashov, Z.Ayjanova, J.Pirniyazovlardıń miynetlerinde awızeki sóylew hám jazba jumıslarına birneshe talaplardı qoyadı. Usı kózqarastan ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner

45Аллашов П., Айжанова З. «Ўатан әдебияты сабақлық -хрестоматиясы китабына методикалық қолланба (6-класс). Нӛкис. «Билим», 1992.6-7-бетлер.

46Қ.Йўлдошев. Ўқитувчи китоби. Тошкент, 1997. 47Е.Исҳоқов. Сўз санъати сўзлиги.-Т.»Зарқалам», 2006.

48Сафо Матжан. Мактабда адабиѐтдан мустақил ишлар. –Т. «Ўқитувчи», 1996.

49Қ.Хусанбоева. Адабиѐт –манавият ва мустақил фикир шакллантириш омили.Тошкент, 2009. 228-231- б.

138

kolledji hám akademiyalıq liceylerde oqıwshılardıń awızeki sóylewi mazmunlı bolıwı kerek. Waqıyanıń mazmunına baylanıslı sózlerdiń mánisin bilmey turıp paydalanıwı qáteliklerge jol qoyıwı múmkin. Ásirese, oqıwshılar awızeki sóylewdiń durıs bolıwına, aytılajaq pikir izbe-iz bayan etiliwi zárúr. Muǵallim tárepinen berilgen yaki oqıwshı ózi dúzgen joba tiykarında bayanlanıwı, awızeki sóylew hám jazba tilin rawajlandırıwǵa pán muǵallimleri ayrıqsha dıqqat bólgeni jaqsı. Sebebi oqıwshılar pán muǵallimniń sóylew tilinen tásir aladı. Bulardan tısqarı oqıwshılar bos waqıtlarında, klastan tıs oqıw sabaqlarında hár túrli tapsırmalardı orınlaǵanda, kino-teatrlarǵa barǵanda telekórsetiw hám radio esittiriwlerde jańa sózlerdi ushıratadı. Muǵallim bunday jańa sózlerdi óz waqtında mánisin túsindirip, olardı ózleriniń awızeki sóylew hám jazıwda durıs qollanıwdı úyretip baradı.

Oqıwshılardıń sóylewi - bul óz-ara qarım-qatnas jasawı ushın, óz oypikirin, bilimin, sezimin jetkeriw ushın tilden, tildegi sózlerden paydalanıw bolıp esaplanadı. Mısalı, jaqın joldasları menen sóylesiwi, bayanatların jasawı, artisttiń saxnada sóylewi, oqıwshılardıń sabaqta sorawǵa juwap beriwi, ilimiy miynetlerge baylanıslı sóylew túrleri ózinshe ózgesheligi bar ekeni kórinip turadı. Oqıwshılar jaqın joldasları menen sóyleskende sırlasıw, aqıllasıw, kórgen bilgenlerin bir-birine aytıw, keńes beriw, isenim bildiriwi sıyaqlı qatnas jasaydı.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde oqıwshılar ádebiyat páni boyınsha jazba jumıslardıń túrleri menen tómengi klaslardan baslap-aq tanısıp baradı. Máselen, sorawlar dúziw, joba dúziw, temanı tańlaw, shıǵarma qaharmanlarına minezleme beriw, pikir bildiriw, poeziya, proza, dramalıq shıǵarmalardan yadqa biletuǵın jerlerin ózgerissiz jazıw yamasa óz sózi menen jazıw, sózlik hám citata jazıp barıw usaǵan kómekshi jazba jumıslardı úyrenip baradı. Nátiyjede oqıwshılar bayan hám shıǵarma jazıwdıń usılların bilip aladı. Bul jazba jumıstıń túrleri tiykarǵı jazba jumıslarına kiredi.

139

Bayan jumısınıń tekstleri menen tolıq tanısıp, onıń mazmunın úyrenip sol tiykarda tekstti bayanlaydı. Tekstti sol aytılǵan bette yamasa betin ózgertip jazadı. Al, shıǵarma jumısın jazıw olar ushın basqasha usılda ótkeriledi. Bunda ádebiy materiallarǵa tiykarlanıp jazadı. Oqıwshılardıń turmısına baylanıslı hám kórkem shıǵarmalarǵa tiykarlanıp jazılıwı kerek.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde qaraqalpaq ádebiyatı páni boyınsha bayan jumısı mazmunına, maqsetine, kólemine, tekstke qatnasına, beriliwine baylanıslı boladı. Bayan jumısı mazmunı boyınsha jay bayanlaw, xabarlaw, personajlardı xarakterlew, qanday bolmasın maqalalardı tallaw formasında, maqsetine qaray qısqa hám keńeytilgen túrde, jumıstı orınlaw úyde hám klasta

ámelge asırıladı.

Muǵallim tárepinen bayan jazdırıw barısında oqıwshılardıń bilim, jas, kónligiw ózgesheliklerine qaray tematikalıq jobaǵa sáykes tekst tayarlaw, bayan ushın tayarlanǵan teksttiń stillik, grammatikalıq, orfografiyalıq tárepin kórip shıǵıw, bayan jumısın ótkeriw muǵallim aldın ala jumıs jobasın tayarlaw, klasta kórkemlew ushın tayarlıq ótkeriw h.t.b. jumıslar orınlanadı.Demek, ádebiyatshı muǵallim bayan ótkeriw ushın aldın ala oqıwshılar menen tayarlıq jumısın ótkeredi. 5-9-klass oqıwshılarına ádebiyat páni boyınsha bayan jumıs

alıw ushın 1,5 hápte aldın tayarlıq kóriledi.

Bayan jumıs ótkeriwde oqıwshılar ushın jańa sózler, bayannıń mazmunı hám maqsetine baylanıslı jumıslar túsindiriledi. 5-9-klass oqıwshılarınıń jazıw uqıbı hár túrli bolıwına baylanıslı kópshilik oqıwshılar bayan jazıwda qıynaladı. Bunday jaǵdaylardı sezdirmew, sáykes kónlikpelerdi payda etiw

maqsetinde dáslepki waqıtları bayanlawdıń ápiwayı túrinen baslaw shárt. Bayan jumısın ótkeriw barısında muǵallimniń kiris sózi áhmiyetli orın

tutadı. Bunda jumıstıń aldına qoyılǵan maqseti, oǵan erisiw jolları nege itibar beriw kerekligi aytıladı. Muǵallim tárepinen bir márte kórkem etip oqıp beriledi.

Bayan jumısı tekstinde ushırasatuǵın qıyın sózlerdi taxtaǵa jazıp kórsetiw, onıń mazmunın muǵallimniń ózi túsindirip beriwi, ayırım

140