Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

beredi. Oqıwshılarǵa interaktiv metodtıń túrlerinen klaster, múyeshler,

«Dóńgelek stol» usıllarınan paydalanıw maqsetke muwapıq boladı. Hárbir interaktiv metodtıń ózine tán ózgeshelikleri bar.

M.Dáribaevtıń «Kóklen batır», «Árman», «Jańa adamlar», «Ǵáripashıq» atlı dramalıq shıǵarmaları 1930-jıllardaǵı qaraqalpaq

dramaturgiyasında belgili orın tutadı. Solardıń ishinde «Kóklen batır» tragediyası oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın ózine tartadı. Bul tragediya haqqında dáslep oqıwshılarǵa keń túsinik beriledi. Olarǵa dramanıń syujeti, teması, obrazları hám kórkemligi haqqında tereń túsinikler beriledi. «Kóklen batır» tragediyasınıń syujeti oqıwshılarǵa túsindiriledi.

M.Dáribaevtıń «Kóklen batır» draması boyınsha klaster metodın

paydalanıp sabaq ótiledi. Onıń metodikası tómendegilerden ibarat:

1. Oqıwshılardı toparlarǵa bólemiz. Hárbir topar tórt-bes oqıwshıdan

asıp ketpeydi.

2. Klass taxtasına «M.Dáribaevtıń «Kóklen batır» tragediyası dep jazıp qoyıladı. Bul temaǵa baylanıslı bir pikir jazılıwı múmkin. Máselen, «qaraqalpaq dramaturgiyasında salmaqlı orındı iyeleytuǵın dóretpe - bul M. Dáribaevtın «Kóklen batır» draması».

3. Oqıwshılar bul pikir boyınsha óz oyların izbe-iz jazadı.

1-oqıwshı: M. Dáribaevtıń «Kóklen batır» draması bul pesa dep ataladı.

Sebebi ol saxnalıq shıǵarma, waqıyaları qızıqlı berilgen.

2-oqıwshı: «Kóklen batır» tragediyasında Kóklen, Aypara, Shaniyaz bay obrazları oqıwshılarda qızıgıwshılıq oyatadı.

3-oqıwshı: Kóklen obrazı dramada oraylıq orındı ieleydi. Onıń obrazında haqıyqatlıq, páklik, muhabbat ushın gúresiwshi hújdanlı qásiyetler jámlengen. Jaslardı hújdanlıqqa, haqıyqatlıqqa, páklikke tárbiyalaydı.

4-oqıwshı: Usı saxnalıq shıǵarmada Aypara obrazı da tásirli berilgen. Onda qaraqalpaq qızlarına ılayıq haqıyqatlıq, náziklik, iybelilik sezimler jámlengen.

111

5-oqıwshı: Kóklen - bul kóterilistiń baslawshısı boldı. Ol xalıqtı izine ertip Shaniyaz bay usaǵan adamlarǵa qarsı gúresip, óziniń hadal miyneti, huqıqın talap etti. Xalıq onı qollap quwatladı.

Solay etip, hárbir topar qatnasıwshısı M. Dáribaevtıń «Kóklen batır» draması boyınsha óz pikir-usınısların bildirip, óz betinshe erkin pikirlew qábiletin rawajlandıradı. Nátiyjede usı tema boyınsha klaster dúziw qaǵıydaları kelip shıǵadı. Oqıwshılar yaǵnıy topar aǵzaları oyındaǵı pikirlerin jazadı. Olardıń dramanı tallaw boyınsha keltirilgen mısallarına dıqqat awdarıladı hám orfografiyalıq qáteler esapqa alınadı. Óz pikirlerin juwmaqlap, jańa pikirlerdi payda etiw maqsetinde jazıwshınıń basqa dóretpelerin tallawǵa ótedi. Pikirdi aqırına shekem jetkerip, mazmunlı juwmaqlawǵa háreket isleydi.

M.Dáribaevtıń «Ǵárip-ashıq» draması oqıwshılarǵa «Múyeshler» metodı menen túsindirilse maqsetke muwapıq boladı. Bunda topar aǵzalarınıń tema boyınsha túsinigi jaqsı bolıwı kerek. Sonda ǵana oqıwshılar arasında qızıqlı pikirler hám tartıslar kelip shıǵadı. Sonıń ushın dáslep ádebiyatshı muǵallimniń ózi «Ǵárip-ashıq» dramasınıń syujetin oqıwshılarǵa anıq hám tásirli etip túsindirip beredi. Bul dramanıń negizgi syujeti xalıq dástanı «Ǵárip-ashıq» dástanı tiykarında jazılǵan. Biraq dramaturg dástannıń syujetin qayta islep, onı saxnalıq dóretpe halına alıp keldi. Solay etip, «Ǵárip-ashıq» draması oqıwshılarǵa túsindirilip bolınǵannan keyin olardı bir neshe toparlarǵa bólemiz. Olar tema boyınsha óz pikirlerin izbe-iz bildirip baradı. Oqıwshı temanıń mazmunın ózlestirgenligi haqqında túsinigin aytadı.

Oqıwshılarǵa dramalıq shıǵarmalardı úyretiw barısında eki máselege dıqqat awdarıw kerek. Birinshiden, drama janrınıń ózgesheliklerin teoriyalıq jaqtan túsindiriw kerek. Bunda oqıwshılarǵa drama, tragediya, komediya haqqında teoriyalıq jaqtan anıqlamalar beriledi.

Drama sóz óneri ekenligi, onıń qásiyetleri epika hám lirika túrleri menen birge baylanıstırılıp túsindiriledi. Oqıwshılarǵa dramalıq shıǵarmalardıń janrlıq qásiyetlerin túsindiriw barısında tómendegi

112

metodlardı paydalanıw júdá paydalı. Olar menen «Múyeshler» metodınan paydalanıp, dramanıń túrleri boyınsha shınıǵıwlar ótkeriw maqsetke muwapıq boladı.

«Múyeshler» - hár qıylı pikirlerdi payda etiwshi usıllardıń biri.

Sonlıqtan oqıwshılar drama boyınsha qızıqlı pikirlerdi keltirip shıǵarıwı múmikin. Dramaturgiya úsh túrdiń biri. Onıń wazıypası saxnalıq kórinislerdi bayanlap beriwden ibarat, epikalıq hám lirikalıq túri menen qatnaslı boladı. Máselen, S.Xojaniyazovtıń «Súymegenge súykenbe» dramasında qızıqlı waqıyalar berilgen. Sonlıqtan onı komediya janrı dep atawǵa boladı. Dramanıń janrlıq qásiyetleri boyınsha pikirlerin bildirip, óz betinshe sóylew qábiletin rawajlandırıp, erkin pikirlew uqıplılıǵın jetilistirip baradı. Solay etip interaktiv usıllardan paydalanıw sabaqtıń tásirliligin arttırıp baradı.

Bul metodikalıq máseleni baǵdarlamada berilgen T.Allanazarovtıń «Aydos baba» tragediyası menen úyreniwdi maqset ettik. Bul úsh bólimli tariyxıy tragediya Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı T.Qayıpbergenovtıń «Baxıtsızlar» romanı tiykarında jazıldı. Onda

«Arazlasıw», «Kek», «Ókinish» usaǵan úsh bólim berilgen. «Arazlasıw» bóliminde Dospan, Qumar, Aydos biy, Jandulla, Begis, Mırjıq, Jaqsılıq, Áliy,

Qudaybergen bay obrazları sheber ashılǵan. Waqıya bılay baslanadı: ―...1806jılı dańǵarada «Aydos awılı» usı awıldıń padashısı Dospan kúndegi ádetine tań ala gewgimde shańlaqqa kelip: - malıńdı ayda-a-a-!!! – dep dawısınıń barınsha súren saldı. Tumlı-tustan móńiresip, shańlaqtı basına kóterip, kelgen padasın toplap awıldan shıǵıp baratırǵanda Dospan óz awılında kelbetine sıǵalanıp bir qarap edi, kóz aldında shoq juldızday elat turdı...‖ Bul kórinisti oqıwshılarǵa tásirli etip oqıp berip, onıń mánisin túsindirip ótemiz. Sonday-aq, dóretpeniń mazmunı tuwralı keń túsinik beriledi. Oqıwshılarǵa sabaq túsindiriw barısında tómendegi birneshe dialoglar beriledi. Ondaǵı qaharmanlardıń sózin durıs tabıwdı usınıs etedi.

«Insert» metodın qollanıwdıń usılına metodikalıq jaqtan dıqqat bólemiz.

Bul usıl dramanıń mazmunın oqıw barısında dramadan úzindilerdi bahalaw

113

hám biletuǵının tómendegi tártipte belgilep barıwdan ibarat. Eger T.Allanazarovtıń «Aydos baba» dramasın oqıǵan bolsa, qatarlar durıs bolsa

«v» belgisi qoyıladı. Dramanı burınnan oqıp, berilgen úzindiniń avtorın durıs taba alsa «-» belgisi qoyıladı. Berilgen úzindiler jańalıq bolsa «+» belgisi, berilgen úzindi túsiniksiz hám belgisiz bolsa «?» belgisi menen belgilenedi. Mısalı: - Ayna ma, taraq pa?

-Joq, jibermey tur, ózim tabaman.

-Ayna ma, taraq pa?

-Ayna. - Áne, qara – dep úzindi keltiremiz.

Oqıwshılarǵa bul dialog kimlerdiń sóylewi deymiz. Sonda oqıwshılar joqarıdaǵı belgilerdi qoyıp baradı. Durıs juwaplar anıqlanadı. Juwapta Qumar Dospannıń óz-ar sóylesiwi, bunda qaraqalpaq xalqınıń milliy úrip-ádeti, jigit penen qız arasındaǵı házil-dálkek ekeni kórinip tur. Dramadan jáne úzindi keltirip ótemiz; «Sendey jigitti bilmewge bolama? Bayaǵıda Mırjıq penen ótip baratırıp seni usı dińgekte kórip «atı kim» dep soraǵanman. Dospan aytshı, bereket tap. Sen qay jerlikseń? Atı-jónińdi azǵana tanıstırshı? … bul kimniń sózi edi? Oqıwshılar oylanadı. Berilgen sorawǵa durıs juwap beriwge háreket etedi. Solay etip, oqıw barısında óz bilimlerin hám túsiniklerin anıqlaw maqsetinde tórt belgi qoyadı. Hárbir qatardı belgilep barıw kerek emes. Bul belgiler arqalı oqıwshılar T.Allanazarovtıń «Aydos baba» tragediyası boyınsha túsinigin bilip baradı. Nátiyjede hárbir úzindide birneshe belgi payda boladı. Bul drama boyınsha qollanılǵan insert metodı arqalı oqıwshılardıń birinshiden túsinigi, ekinshiden, oqımaǵanı, úshinshiden, qarama-qarsı pikirleri payda boladı hám kórinedi. Oqıwshılar sabaq barısında dramanıń syujetin, qaharman obrazların ózlestiriwge háreket etedi.

T.Allanazarovtıń «Aydos baba» tragediyası boyınsha «insert» tablicası bılayınsha dúziledi:

114

Solay etip, «Aydos baba» dramasınan birneshe úzindiler keltirip óteyik: «Ákem Jaqsılıq Maman biyge atqosshı bolıp, aqırı onıń qolınan qaza tapqan, Amanlıq degenniń jalǵızı. Jas Aydos biy, Xorezmge kelgen jetim Jaqsılıqtı atqosshı qılıwdı gózlegen. Xiywa tárbiyasın alǵan bul jas biydiń oyınsha ári duwpıyaz, ári dana, ári qarıwlı, ári shıǵısı da dástiyarlı bolıwı kerek eken»34.

(Dospannıń sózi)

«Sen sózdi bólmey tıńla. Barlıǵın aytaman. Bul biydiń awılı bazda orıs awılı» menen qatnas qıladı. Mamannıń tánhá ózi orıs patshasınıń tárepdarı. Xiywa jaq «qıyıt etse» awılın arman qaray kóshiriwge tayın. Sol ushın bir jaǵın qazaqlarǵa berip atır. Áweli sen onıń atı ne ushın Maman bolǵanın bilip al. Erterekte ullı Maman biy degen ótken. Ol xalıqtıń orıslarǵa qosılamız degen ahidnamasın Peterburgtaǵı ullı patshaǵa áketken»35. (Aliydiń sózi)

« - Ullı xanımız, wáde barjay boldı. Gúlli Jańadáryalılar berman kóshirildi… Sonı sizge xabarlawǵa keldim.

-Ha, sizge barǵan Gedeyniyaz elshi bárshesin bayan qıldı, sarpayınan-ám aldı. Sizge payda bolsın dep pútkil elińizge, jigirma mıń tilla belgiledim... »36.

(Aydos penen xan arasındaǵı dialog)

Oqıwshılarǵa T.Qayıpbergenovtıń «Aydos baba» tragediyası menen T.Allanazarovtıń dramaları arasındaǵı ayırmashılıqlar keń túsindiriledi. Insert metodı arqalı oqıwshılar kórkem shıǵarmalardıń mazmunı menen tanısıp, pikirlew qábiletin rawajlandırıp baradı. Bul metod oqıwshılarǵa kórkem shıǵarma tekstti menen tanıstıradı. Sol arqalı olardıń kórkem shıǵarma mazmunın tereńnen bilip alıwǵa túsinigi artadı. Hárbir qaharmannıń sózlerin, olardıń ayırmashılıqların bilip aladı.

Akademiyalıq liceyde oqıwshılarǵa dramalıq shıǵarmalardı oqıtıw barısında «Zik-zag» metodın qollanılıw qızıqlı máselelerdiń biri. Bul texnologiyanı bılayınsha ótkeremiz: Dramalıq shıǵarmalardı oqıtıw barısında

34. Алланазаров Т. Айдос баба. Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1992. 7-бет 35. Алланазаров Т. Айдос баба: Пьессалар Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1992. 31-бет

36. Алланазаров Т. Айдос баба: Пьессалар Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1992. 54-бет

115

olardı kishi toparlarǵa bólemiz. Dáslep oqıwshılarǵa 1980-90-jıllardaǵı dramalıq shıǵarmalarınan úzindilerdi úyreniw maqsetinde bólip beriledi. Topardıń hárbir aǵzasına úyrenip shıǵıw hám olardıń basqa aǵzalarına túsindirip beriw ushın hárqıylı mazmundaǵı dramalıq materiallardan 1-oqıwshıǵa birinshi bet, ekinshi oqıwshıǵa 2-bet, úshinshi oqıwshıǵa 3-bet bólistirilip beriledi. Hárbir bette dramalıq shıǵarmalar jazılǵan kórkem tekstler yaki olardıń mazmunı jazılǵan bolıwı múmkin.

Birinshi oqıwshı ushın 1-bette tómendegi maǵlıwmatlar kórsetiledi:

Q.Mátmuratovtıń «Perzent» tragediyasınıń syujeti: «Eki júzli, jalatay kelinshek

Jaqsıbiyke haram niyet penen awılda qurǵın shańaraqta jasaytuǵın, biraq hayalı ólgen eki ul, eki qızı bar, Dosjan degen jigitke turmısqa shıǵadı. Elmurat penen til biriktirgen Jaqsıbiyke Dosjannıń awılındaǵı malların, úlken jayın satıp, onı Nókiske kóshirip ákeliwge, onıń mallardan hám jaydan túsken aqshaların biznes islewge jumsawǵa urınadı. Olar Dosjandı ekewlep aytqanına kóńdirip, óz maqsetine eriskenen soń taslap ketedi. Dosjan bolsa dúnya malsız dalada qaladı. Dramanıń sońında Dosjannıń turmısqa shıqqan qızı, eki úkesi menen ákesiniń óler halatta jatqanlıǵın kórip jılap jiberedi. Dosjan bolsa aqılsız háreketiniń sebebinen Jaqsıbiykeniń qurbanı boladı.

Ekinshi oqıwshı ushın 2-bet. B.Baymurzaevtıń «Bádiwa» dramasında házirgi kúni ayırım jaslarımızdıń hayal-qızlardıń namısına tiyetuǵın, birin taslap, ekinshisin erksiz kúsh penen alıp qashıp, sol hayal-qızlardıń kóz jaslarına hám ata-anasınıń da qarǵısına ushırap, bádiwaǵa ushıraǵanlıǵın másele etip kóteredi. Haqıyqatında da bunday unamsız hádiyseler búgingi kúni de ushırasadı.

Úshinshi oqıwshıǵa 3-bet. S.Jumaǵulovtıń «Ekstrasens» komediyasınıń syujeti tómendegishe: ―Gúmisgúl Qońırattan kiyatırǵan poezda Qalbay degen ańqawlaw, isi kelispey júrgen jigitti tosattan ushıratıp qaladı. Gúmisgúl poezdan túsiwden Qalbaydıń úyine keledi hám onıń xojalıǵınıń jaǵdayı menen jaqınnan tanısıp aladı. Ol Qalbaydıń ózine kewil barlıǵın bilip alǵannan soń, oǵan turmısqa shıǵıw ushın úsh shárt qoyadı.‖

116

Solay etip, hárbir oqıwshıǵa usınday kórkem tekstler tarqatılıp, ekspertlik topar bul materiallardı úyrenip shıǵadı. Olar boyınsha pikirler tayarlaydı. A topardıń aǵzası B topardıń aǵzası menen birinshi betti, V topardıń G topardıń aǵzası menen ekinshi betti úyrenip shıǵadı. Bulardı tekseriwshi (ekspert) topar qáte durıslıǵın tekserip baradı. Sol baǵdarda birneshe topar aǵzaları qanday dárejede ózlestirip alǵanın anıqlaydı.

Bul birgelikte topar aǵzasınıń qatnasında dramalıq materiallardı úyrenilip shıǵıp, hárbir aǵza óz toparına qaytadı. Oqıwshılar óz-ara birge islesiw toparı menen oylasıp drama boyınsha materiallardı gezek penen úyrenip shıǵadı. Bunıń nátiyjesi hárbir oqıwshı dramalıq shıǵarmalardıń mazmunı boyınsha tolıq túsinikke iye boladı.

Hár topar jeke esap beriw maqsetinde T.Qayıpbergenovtıń «Aydos baba» tragediyası, S.Jumaǵulovtıń, M.Nızanovtıń dramalıq shıǵarmaları boyınsha berilgen materiallardı tereńnen úyrenip bayanlap beriwi kerek. Hárbir oqıwshı bul dóretpeler boyınsha keń túsinik beredi. Solay etip, topar aǵzaları tolıǵı menen dramalıq materiallardıń mazmunı hám qaharman obrazları menen jaqınnan tanısıp shıǵadı, tolıq túsinikke iye boladı. Olardıń jazba hám awızeki sóylew tili rawajlanadı.

1990-jıllardaǵı qaraqalpaq dramaturgiyasın «úsh basqıshlı intervyu» usılı menen oqıtıw zárúrli metodikalıq máselelerden esaplanadı. Bul texnologiyanı ótkeriw barısında oqıwshılardı A, B, V, G toparlarına bólip, hárbiri 1990jıllardaǵı dramaturgiya boyınsha bir-birine maǵlıwmat beredi. Soraw-juwap

ótkeriledi.

Atopardıń sorawı: T.Qayıpbergenovtıń «Mıń tilláǵa bahalanǵan gelle» draması qanday waqıyalardı súwretlegen?

Btopardıń juwabı: Bul dramada T.Qayıpbergenovtıń dóretiwshilik sheberligi anıqlanadı. Onda Aydos biydiń el-xalqı ushın islegen qaharmanlıq isleri úlken maqtanısh penen súwretlenedi.

V topardıń sorawı: T.Allanazarovtıń «Aydos baba» tragediyasındaǵı

qaharman obrazlarına sıpatlama beriń.

117

G topardıń juwabı: dramaturg T.Allanazarov birneshe dramalıq shıǵarmalar jazdı. Onıń «Aydos baba» draması tariyxıy temadaǵı waqıyalardı súwretlegen. Bundaǵı Aydos biy, Begis, Mırjıq, Qumar, Dospan obrazları ádewir tabıslı kórkem súwretlengen. Barlıq waqıyalar Aydos biy obrazı átirapında berilgen.

B topardıń sorawı: «Eki dúnyanıń áweresi» dramasında qanday waqıyalar súwretlengen. Dramada ayırım obrazlarǵa sıpatlama beriń.

A topardıń juwabı: Dramada ayırım adamlardıń unamsız is-háreketleri súwretlenedi. Dramalıq shıǵarmalardı túsindirmesten aldın burın qaysı dramalıq shıǵarmalardı oqıǵanı tuwralı keń túsinik beriledi. Usı temaǵa baylanıslı qańday máselelerdi qarap shıǵıwdı qáleysiz degen soraw beriliwi múmkin.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıwda interaktiv texnologiyalardan paydalanıw nátiyjesinde oqıwshılardıń ádebiyat sabaǵına, pánge qızıǵıwshılıǵı arttadı hám oqıw iskerligine belsendilik penen qatnasadı. Nátiyjede, oqıwshılar oqıw materialların bekkem ózlestiredi, olardıń tereńnen oylaw hám erkin pikirlewi rawajlanadı, qarım-qatnas jasaw mádeniyatı qáliplesedi.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Ádebiyat sabaǵında interaktiv texnologiyadan paydalanıwdı túsindiriń.

2.Ádebiyat sabaǵında qollanılatuǵın interaktiv texnologiyalar haqqında maǵlıwmat beriń.

3.Ádebiyat sabaǵında interaktiv texnologiyalardı ámelge asırıwda oqıtıwshıǵa qoyılatugın talaplardı túsindirip beriń.

4.Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıwda interaktiv texnologiyadan paydalanıwdıń usılların túsindirip beriń.

5.Ádebiyat sabaǵında qollanılatuǵın interaktiv texnologiyalar boyınsha

metodikalıq kórsetpelerdi aytıp ótiń.

6.V-IX klass ushın arnalǵan ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen materiallardı interaktiv metodlar arqalı úyreniw tártibin túsindirip beriń.

7.Akademiyalıq liceylerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen materiallardı interaktiv texnologiyalar arqalı úyreniw tártibin túsindiriń.

8.Kásip óner kolledjlerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı materiallardı interaktiv texnologiyalar arqalı úyreniw tártibin túsindirip beriń.

9.Ádebiyattı oqıtıwda interaktiv metodlar qanday áhmiyetke iye?

118

§ 11. Ádebiyat sabaqlarında kórsetpeli qurallar

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında eń áhmiyetli metodikalıq máselelerdiń biri - bul sabaq barısında ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen materiallardı úyreniwde kórsetpeli qurallardan durıs paydalanıw bolıp tabıladı.

Bul másele metodist alımlardıń miynetlerinde jeterli izertlenbegen.

Belgili metodist Q.Yuldoshevtıń «Oqıtıwshınıń kitabı» miynetinde:

«Oqıtıwshı sabaqqa jazıwshınıń súwreti, dóretpesin úyreniwge bolatuǵın basqa oqıw materialların alıp kirse maqsetke muwapıq boladı»37- dep kórsetpeli qurallardıń áhmiyetine toqtap ótken. Jáne de ádebiyat sabaqlarında kórgizbeliliktiń áhmiyetine baylanıslı professor B.Tuxliev: «Jazıwshı hám shayırlardıń túrli dáwirlerdegi jaratılǵan reńli súwretleri, portretleri, shańaraqlı hám dóretiwshiler menen birgeliktegi súwretleri oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttıradı»38- dep orınlı juwmaqqa kelgen. Usı kózqarastan qaraǵanımızda ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen materiallardı oqıtıw barısında kórsetpeli qurallardıń bir neshe túrlerinen paydalanıwǵa boladı. Solardıń biri dramaturg hám onıń dóretken saxnalıq kórinisleri boyınsha túsirilgen qoldan salınǵan hár qıylı mazmundaǵı súwretleri sabaq barısında paydalanılsa oqıwshılardıń sabaqqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttıradı. Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen Á.Ótepovtıń «Teńin tapqan qız», M.Dáribaevtıń «Kóklen batır», J.Aymurzaevtıń, S.Xojaniyazovtıń, K.Raxmanovtıń dramalıq shıǵarmaları boyınsha kórsetpeli qurallardıń túrinen paydalanıw eń zárúrli metodikalıq máselelerden esaplanadı.

Á.Ótepovtıń «Teńin tapqan qız» draması boyınsha sabaq ótiw barısında dáslep oqıwshılarǵa shıǵarmanıń mazmunı, syujeti, qaharman obrazlarına tallaw jasalıp, soń usı dóretpeniń ayırım kórinislerinen salınǵan súwretlerdi oqıwshılarǵa tásirli etip kórsetip túsindirgen paydalı. Sonday-aq ayırım oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıw maqsetinde salınǵan súwretlerge qarap olardıń awızeki sóylep beriwin oqıtıwshı talap etiwi kerek. Bundaǵı

37Қ. Йўлдашев. Ўқитувчи китоби. Методик қўлланма. Тошкент, «Ўкитувчи»,1997,169-бет.

38. Б.Тўхлиев. Адабиѐт ўкитиш методикасы. Тошкент. «Алишер Навоий номидаги Ўзбекстон Миллий кутубхонаси» Нашриѐти, 2010-йил, 138-бет.

119

maqset, birinshiden oqıwshılarıń til baylıǵı, sóylew mádeniyatı qáliplesip baradı. Ekinshiden, olardıń jańa temaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı hám túsinigi artadı. Óz betinshe pikirlew qábileti rawajlanadı. Tájiriybeli oqıtıwshılar saxnalıq dóretpelerdi rollerge bólip, hárbir qaharmannıń sózlerin oqıwshılarǵa tártipli ráwishte tapsırıp, onı kórkem hám tásirli etip oqıp beredi. Usı arqalı olardıń sóylew mádeniyatı qáliplesip, hárbir sózdi intonaciya hám irkilis belgiler, pawza menen oqıwǵa ádetlenedi.

Qaraqalpaq ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen materiallardı oqıtıwda hár túrli oqıw quralları, sabaqlıq, oqıw qollanbası, xrestomatiya, shınıǵıwlar jıynaǵı, qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha sózlik, enciklopediya, xabarnama h.t.basqalar. Sonday-aq qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha kórsetpeli qurallar kóplep qollanıladı. Olardan jazıwshılardıń súwreti, shıǵarmalardıń tekstti jazılǵan plakat, olardıń ómirbayanlıq sxeması, geografiyalıq karta, sızılma, keste, diagramma, albom h.t.b., texnikalıq qurallardan diafilm, diapozitiv, kino film, video magnitofon, televideniye, magnit lentasındaǵı jazıwlar, lingafon kabineti, jazıwshılar haqqında túsirilgen kinofilm, epidioskop, kodoskop, kinoproektor hám basqalar barǵan sayın keń qollanılmaqta.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw barısında texnikalıq qurallardıń jańa túrleri EVM, kompyuter, internetler paydalanıp atır. Olardan paydalanıp sabaq oqıtıw oqıwshılar arasında úlken qızıǵıwshılıq payda etpekte.

Mektep, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde shólkemlestirilgen ádebiyat kabinetleri, oqıw xanaları málim dárejede kórsetpeli hám texnikalıq qurallar menen támiyinlengen. Qaraqalpaq ádebiyatı pán kabinetlerinde jazıwshı-shayırlardıń ómiri hám dóretiwshiligi boyınsha kórsetpeli hám texnikalıq qurallardan paydalanıp, sabaq ótiw muǵallimler ushın qolaylı hám sabaqtıń tásirsheńligi hám sapası artıp baradı. Sonday-aq kórsetpeli hám texnikalıq qurallar qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha sabaqtıń maqseti, wazıypaları, mazmunı, basqıshlarına baylanıslı aldın ala jaqsı tayarlanǵan boladı. Kerek jerinde, óz ornında hám waqtında qollanıladı. Sonda

ǵana olardan paydalanıw jaqsı nátiyjeler beredi. Biraq ádebiyat sabaqlarında

120