Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

Tema: Ájiniyaz shayırdıń ómiri hám lirikası

Lekciya sabaǵınıń oqıtıw texnologiyası

101

Akademiyalıq liceylerde Ájiniyaz shayırdıń poeziyasın oqıtıwda háreketsheń lekciya túrinen paydalanıw kerek. Oqıwshılarǵa shayırdıń poeziyasın oqıtıwda háreketsheń, ózine tartıw lekciyalarınan paydalanıw ádebiyatshı muǵallimnen ilimiy teoriyalıq hám metodikalıq izleniwshilik talap etiledi.

Ájiniyaz shayırdıń poeziyasın oqıtıwda ózine tartıw lekciyası menen oqıtıwdıń metodikalıq ózgesheliklerine dıqqat awdarayıq. Bul lekciyanı ámelge asırıw ushın oqıwshılar sabaqqa jaqsı qatnasıwı kerek. Sebebi olardıń qatnasında orınlanadı. Shayırdıń poeziyası boyınsha lekciyanı baslawdan aldın kompyuter proektorı járdeminde temanıń atı, sabaqtıń maqseti tanıstırıladı, wazıypalar atap ótiledi.

Teması: Ájiniyaz shayırdıń poeziyası

Sabaqtıń maqseti: a) Akademiyalıq liceylerde Ájiniyaz shayırdıń poeziyasın oqıtıw arqalı oqıwshılar sanasına watanǵa súyiwishilik, adamgershilik sezimlerdi sińdirip barıw; b) Oqıwshılardıń til baylıǵı, sóylew mádeniyatın rawajlandırıp barıw;

Ájiniyaz shayırdıń poeziyasın oqıtıw boyınsha pikirler ortaǵa taslanadı, oqıwshılar tárepinen tayarlanǵan materiallar, islengen kónspektler kórip shıǵıladı. Nátiyjede oqıwshılar shayırdıń poeziyası haqqında nelerdi biletuǵını anıqlanadı. Olardıń tayarlap kelgen materiallarınan úzindiler keltirip ótiledi. Oqıwshılardıń shayırdıń poeziyası boyınsha túsinikleri muǵallim tárepinen qadaǵalanıp barıladı. Oqıwshılar sabaqta zárúr máselelerdi atap ótedi. Oqıtıwshı menen birgelikte kompyuterden paydalanıp slaydlardı, kishi bayanatlardı tayarlaydı.

Oqıwshılardıń Ájiniyaz shayırdıń poeziyası boyınsha bildirgen pikirleri tártiplestiriledi. Zárúrli oqıw materialı menen tanıstırıw ámelge asırıladı.

102

Bunıń ushın elektron lekciya tekstti alınıp, tiykarǵı jerleri ekrannan kórsetiledi. Bunı oqıwshılardıń ózleri aldın ala tayarlaǵan Ájiniyaz shayırdıń poeziyasın oqıtıw tiykarında kórsetkeni maqul.

Akademiyalıq liceylerde Ájiniyaz shayırdıń poeziyasın oqıtıwda tiykarǵı ideyalar, máseleler oqıwshılarǵa túsindiriledi. Bunıń ushın oqıwshılar lekciya materialları menen belgili dárejede tanısıp, onıń elektron variyantlarınan kóshirme alǵan, ádebiyatlar dizimin tayarlaǵan bolıwı kerek. Biraq Ájiniyaz shayırdıń poeziyasın oqıtıwda oqıwshılar tárepinen alıp barılmastan oqıtıwshı hám oqıwshı lekciyası kelip shıǵıwı tiyis. Oqıwshılar 2-3 minutlıq kishi bayanatlar menen qatnasadı. Jobaǵa sáykes shayırdıń poeziyası boyınsha oqıwshılar tárepinen bir kishi bayanat jasaladı. Oqıtıwshı shayırdıń poeziyasın oqıtıw barısında islengen hárbir bayanattı tolıqtırıp, ilimiy mazmunı tereńlesedi. Nátiyjede oqıwshılardıń shayırdıń poeziyasına bolǵan túsinigi, qızıǵıwshılıǵı

artıp, pikirlew qábileti, jazba bilim kónlikpeleri qáliplesip baradı. Akademiyalıq liceylerde Ájiniyaz shayırdıń poeziyasın oqıtıwda energiya

almasıw lekciyasınan paydalanıw kerek. Usı kózqarastan akademiyalıq liceylerde Ájiniyaz shayırdıń poeziyasın oqıtıwda energiya almasıw lekciyası menen oqıtıw usılına metodikalıq qatnas jasaǵandı maqul kórdik. Energiya almasıw lekciya sabaǵı oqıtıwshı hám oqıwshılardıń pikir almasıwı túrinde ótedi. Sonlıqtan energiya almasıw lekciyasın diskusciyalıq lekciya sıpatında qarawǵa boladı. Oqıtıwshı tárepinen akademiyalıq liceylerde shayırdıń poeziyasın oqıtıw boyınsha lekciya teması, maqseti hám wazıypaları

kórsetiledi.

Teması: Ájiniyaz shayırdıń “Bozataw” poeması

Sabaqtıń maqseti: a) Oqıwshılardıń Ájiniyaz shayırdıń ―Bozataw‖ poemasına bolǵan túsinigin arttırıw; b) Oqıwshılardı hadallıqqa, adamgershilikke, opadarlıqqa, mártlikke tárbiyalaw; v) Oqıwshılardıń sóz baylıǵı, awızeki sóylew mádeniyatın rawajlandırıw;

103

3.―Bozataw‖ poemasınıń janrlıq ózgeshelikleri.

4.―Bozataw‖ poemasınıń kórkemligi.

Tayanısh sózler: ideyalıq mazmun, syujet, kompoziciya, kórkemlik,

epitet, teńew, giperbola, litota.

Ájiniyaz shayırdıń ―Bozataw‖ poemasın oqıtıwda aqılıy hújim metodınan orınlı paydalanıw kerek. Bunda oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın

arttırıw maqsetinde Ájiniyaz shayırdıń ―Bozataw‖ poeması boyınsha birneshe máseleler ortaǵa taslanadı.

- Ájiniyaz shayırdıń ―Bozataw‖ poemasınıń syujeti.

- ―Bozataw‖ poemasında turmıs shınlıǵı qalay súwretlengen?

-―Bozataw‖ poemasında qaysı súwretlew quralları kóbirek berilgen?

Oqıwshılar bul sorawlarǵa óz pikirlerin bildirip baradı. Kóbirek juwap beriwge háreket etedi. Pikirlerdi biykarlawǵa jol qoyılmaydı. Hárbir pikirdi esapqa alıw, barlıq pikirlerdiń ishinen eń jaqsısı tańlap alınadı.

Aqılıy hújim oqıw barısında kishi toparlarda yamasa sabaq barısında ótkeriliwi múmkin. Bul metod oqıwshılardıń shayırdıń ―Bozataw‖ poeması boyınsha túsinigin arttıradı. Olardıń sabaqqa qızıǵıwshılıǵın kúsheytedi, pikirlew qábiletin rawajlandıradı. ―Bozataw‖ poemasına baylanıslı sabaqta oqıwshılardıń qatpasında klaster metodın qollanıwǵa boladı. Bul metod oqıwshılardıń lirika, satira, qosıqlardıń mazmunına, obrazlarına, kórkemligine túsinigin arttırıw maqsetinde qollanıladı. Klaster metodınıń talaplarına muwapıq oqıwshılar toparlarǵa bólinedı. Olardıń ―Bozataw‖ poeması boyınsha qanday pikirleri bolsa, solardı taxtaǵa yamasa dápterge jazadı. Ájiniyaz shayırdıń ―Bozataw‖ poemasın oqıtıwda sabaq túrlerinen, lekciya hám metodlardan orınlı paydalanıw sabaqtıń nátiyjeli bolıwına alıp keledi.

Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen materiallardı oqıtıwda innovaciyalıq texnologiyalardan paydalanıw arqalı oqıwshılardıń sanasında

104

adamgershilik, watanǵa súyiwshilik, biri-birine húrmet sezimleri qáliplesip baradı. Ádebiyat baǵdarlamasında berilgen materiallar tiykarında V-XI klaslarda, kolledji hám akademiyalıq liceylerde pedagogikalıq texnologiyalar menen sabaqlar ótilse maqsetke muwapıq bolıp, oqıwshılardıń ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵı artıp baradı.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Ózbekstan Respublikasınıń bilimlendiriw sistemasına innovaciya engiziwdiń zárúrligi hám áhmiyetin túsindirip beriń.

2.Bilimlendiriw sistemasındaǵı innovaciyalar haqqında maǵlıwmat beriń.

3.Ádebiyat sabaǵında innovaciyalıq oqıtıwdı shólkemlestiriw forması haqqında maǵlıwmat beriń.

4.Ádebiyat sabaǵında problemalıq oqıtıwdı ámelge asırıwda oqıtıwshıǵa qoyılatugın talaplardı túsindirip beriń.

5.Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıwda lekciya túrlerinen paydalanıw usılların túsindirip beriń.

6.V-XI klass ushın arnalǵan ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen materiallardı innovaciyalıq texnologiyalar arqalı úyreniw tártibin túsindirip beriń.

7.Akademiyalıq liceylerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen materiallardı innovaciyalıq texnologiyalar arqalı úyreniw tártibin túsindirip beriń.

8.Kásip óner kolledjlerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı materiallardı innovaciyalıq texnologiyalar arqalı úyreniw tártibin túsindirip beriń.

9.Ádebiyattı oqıtıwda innovaciyalıq texnologiyalar qanday áhmiyetke iye?

105

§10. Ádebiyat sabaqlarında interaktiv metodlardan paydalanıw

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw barısında «metod», «usıl»,

«texnologiya» sıyaqlı sózlerdiń mánilerine itibar beriw oqıtıwshılardan

talap etiledi. Ayırım metodistler tárepinen «texnologiya» sózine tómendegishe anıqlama beredi: «Texnologiya» yunonsha «texnos» – ―mahorat‖, sanat va «logos» fan, talimot sózlerin payda etedi.26 Bul pikirlerdi B.Sultanov, A.Tilegenov, F.Baynazarovlarda qaytalaydı.

«Texnologiya» sozi yunonsha ―sanat‖, logos – ―mahorat‖ degen mazmundı ańlatadı.27 S.Bayjanov hám Q.Daniyarovlardıń metodikalıq miynetinde

pedagogikalıq texnologiya hám onıń áhmiyeti, modulli tálim, mashqalı metod, keys-stadi metodı sıyaqlı metodikalıq máseleler kórip shıǵılǵan28. Sabaq

barısında bul interaktiv texnologiyalardan paydalanıw hám qollanıw ózgeshelikleri durıs ashıp kórsetilgen.

Á.Paxratdinovtıń ―Qaraqalpaq ádebiyatin oqıtıw metodikası‖ kitabında: «Metod – bul oqıtıw procesinde sistemalı qollanılatuǵın pedagogikalıq jumıstıń ulıwma baǵıtına kúshli tásir qılatuǵın bilim usılı bolıp esaplanadı.»29 Metodlardı jetistiriwde járdem beretuǵın qosımsha

derekler usıl dep ataladı. Bunday pikirler S.Dolimov, X.Ubaydullaev,

Q.Axmedov, Q.Yuldoshev, B.Tuxlievlar tárepinen bildirilgen. Usılardı

esapqa alıp sabaq barısında metodlardıń qollanılıw ózgesheliklerine toqtap ótkendi maqul kórdik.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw barısında oqıwshılarǵa «Maǵan juwmaqlawshı sózdi beriń» usılı menen túsindirgen durıs. Dáslep bul metodtıń maqsetin, wazıypasın, áhmiyetin túsindirip óteyik. Qaraqalpaq

ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen I.Yusupov qosıqların oqıtıw barısında oqıwshılar oqıǵan jerlerinen pikir aytadı. Bul metod máselen, I.Yusupov

26 Usmonova K. Adobiy talimda ilǵor pedagogik texnologiyalar. Toshkent. 2004. 3 – bet.

27 Sultanov B., Tilegenov A., Boynaparov F. Yangi pedagogik texnologiya asoslari. Toshkent, 2007. 5-b.

28Байжанов С.Х., Данияров Қ.Д. Заманагӛй педагогикалық технология тийкарында оқытыў усыллары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2017. 76 бет.

29 Пахратдинов Ә. Қарақалпақ әдебиятын оқытыў методикасы. Нӛкис. «Билим», 2004. 89-бет.

106

qosıqların úyreniw hám pikirlew ushın tiykar boladı. Pikirlesiw barısında uyalshaq, az sóyleytuǵın oqıwshılardı qatnastırıw kerek. Onıń ushın tómendegi basqıshlardı ámelge asırıwǵa tuwra keledi:

Oqıwshılardan qosıqlardı oqıw hám úyreniw barısında olar ushın qızıqlı hám itibarlı jerlerin tabıw soraladı. Oqıwshı bul qosıqtan úzindilerdi bir qaǵazǵa jazıp aladı hám onıń beti kórsetiledi. Qaǵazdıń arqa jaǵına oqıwshı

ózinıń pikirlerin, juwapların jazıp qoyadı. Bul pikirge ayırım oqıwshılar qarsı bolıwı, jaqlap pikir bildiriwi múmkin. Topardıń óz pikirleri talap etiledi. Kelesi sabaqta oqıwshılar bul qaǵazlardı alıp keledi hám muǵallim olardıń ayırımlarınan jazǵanların oqıwdı soraydı. Bunda oqıwshı usı úzindini qaysı betten alınǵanın aytıwı kerek. Sonda-aq basqa oqıwshılardıń da sol waqıtta pikir bildiriw kerekligi seziledi. Bul bólim oqıp bolınǵannan soń oqıwshı basqa oqıwshılardıń juwabına kózqarasın bildiriw kerekligi soraladı. Lekin onı ámelge asırıwda oqıwshılardıń tapsırması maqsetten shetlep ketpewine, bildirilgen pikirlerdiń mánissiz bolıwǵa, basqalardı qapa qılıwǵa jol qoyılmaydı. Oqıwshınıń tayarlaǵan pikirin aytıwǵa ruxsat hám imkaniyat beriw kerek. Óz pikirin toparda bildiredi. Sonnan keyin bunnan pikirlesiwshi oqıwshı hám muǵallim tárepinen dawam etiw qadaǵan etiledi.

Sonıń ushın da bul metod «maǵan juwmaqlawshı sóz beriń» dep ataladı. Oqıtıwshı sońǵı oqıwshını shaqıradı. Bir sabaq barısında hámme oqıwshıǵa bunday imkaniyat jaratıp beriwge bolmaydı. Sonıń ushın bul islerdi keyingi sabaqta jáne dawam etiwi múmkin.

Baǵdarlamada I.Yusupovtıń ―Watan topıraǵı‖ poeması orın alǵan.

Poemanıń mazmunı lirik qaharmannıń basınan keshirgen waqıyalardan ibarat.

Bul kórkem dóretpeni «6x6x6» texnologiyası menen úyreniw maqsetke muwapıq. Usı usıldıń mazmunı oqıwshılardıń qatnasında qısqa waqıt ishinde belgili bir máselenı qorǵaw yaki úyreniw ushın topar aǵzalalarınıń pikirin bilip alıw texnologiyası bolıp tabıladı. Topar aǵzaları 6 oqıwshıdan altı toparǵa bólinip, oqıtıwshınıń tapsırması boyınsha pikirlesedi, máseleniń

107

bir bólimi úyreniledi. Jańa toparlarda qatnasqanlar hámmeni óz isiniń juwmaqları menen tanıstırıladı.

6x6x6 usılı topardıń barlıq aǵzaları ―Watan topıraǵı‖ poemasın úyreniw boyınsha nátiyjelerin beredi. Olardıń hárbiri qısqa waqıt ishinde hám

pikirleydi, hám bayanatshı sıpatında qatnasadı. Sabaqta 7 hám 8 aǵzadan oqıwshı bolǵan toparlarda esapqa alınıp, olardı ortaǵa shıǵarıw múmkin. Úlken toparlardıń waqtın asırıw zárúr. Toparlar ―Watan topıraǵı‖ poeması boyınsha pikirlewi múmkin. Sol sıyaqlı ―Watan topıraǵı‖ poeması

boyınsha 6x6x6 usılı qollanılsa sabaq qızıqlı hám tásirli boladı. Nátiyjede oqıwshılar ―Watan topıraǵı‖ poemasına tereńnen túsinip, dóretpeniń mazmunı hám tárbiyalıq áhmiyeti tuwralı keń maǵlıwmat beredi.

Oqıwshılar ―Watan topıraǵı‖ poeması tiykarında ―Watan topıraǵı‖ degen sózdiń qollanılıw ózgesheliklerin bilip aladı.

Bunnan basqa Ájiniyaz shayırdıń lirikasın oqıtıw barısında aqılıy hújim metodınan paydalanıw qızıqlı metodikalıq máselelerden esaplanadı. Aqılıy hújim – bul klastaǵı hárbir oqıwshıǵa qoyǵan soraw hám másele boyınsha óz pikirin bayan etiw imkaniyatın beriwshi oqıw usılı. Shayırdıń ―Qız Meńesh penen aytıs‖, ―Ellerim bardı‖, ―Ayrılsa‖ qosıqlarına aqılıy hújim metodın paydalanıwǵa boladı. Metodtıń maqseti: «Bir qıylı jaqsı, jigirmalaǵanı onnan ayrıqsha» principi boyınsha oqıtıwshı tárepinen belgilengen másele yaki soraw tiykarında payda bolatuǵın hámme pikirlerdi bir jerge jıynap hám jámlep aladı. Sorawlarǵa berilgen juwaplar barlıq oqıwshıda birdey bolmaydı. «Aqılıy hújim» metodınıń talaplarına muwapıq sorawlardıń juwapları durıs bolmay shıǵadı. Biraq esapqa alınadı. Bul metodta oqıwshılardıń pikirleri taxtaǵa yaki bolmasa qaǵazǵa jazıp beriliwi kerek. Bul usıl aytılǵan pikirlerdiń keyingi tallawda oqıwshılarǵa qoyılǵan soraw yamasa máseleleni tuwrı túsiniwge imkaniyat beredi.

Ájiniyaz shayırdıń lirikasın oqıtıw barısında «Aqılıy hújim»di ótkeriw usılları tómendegidey boladı:

Muǵallim Ájiniyaz shayırdıń lirikası boyınsha oqıwshılarǵa soraw,

108

tapsırma beredi. Oqıwshılarǵa óz pikirlerin aytıw usınıs etiledi.

Barlıq pikirler taxtaǵa jazıp barıladı.

Barlıq pikirler jazıp alınǵannan keyin muǵallim oqıwshılar menen birge ideyalardı juwmaqlastıradı, aytılǵan pikirlerge dúzetiw kirgiziledi, soń temadan paydalanıw maqsetinde olardan eń áhmiyetlilerin ajıratıp kórsetedi. Solay etip, oqıwshılardıń dóretpeniń mazmunı boyınsha

shıǵarmanıń mazmunın aytıp beredi. Obrazlar, tema, kompoziciya, syujet haqqında jaqsı túsinigi boladı. Sonıń ushın aqılıy hújim metodın ótkeriw ushın belgilengen waqıt anıq bolıwı tiyis.

Belgilengen waqıt ishinde hámme qatnasıwshılarǵa óz pikirin bildiriw ushın imkaniyatlar beriw kerek. Oqıwshılar tárepinen aytılǵan pikirler bahalanıwı shárt. Zárúr bolıp qalǵan jaǵdayda aytılǵan pikirge dúzetiwler kerek. Bul nárse ideyanı yaki pikirdi anıq hám qısqasha túsindiriw imkaniyatın beredi. Bunday usıllar oqıwshılardıń shayırdıń lirikası boyınsha qızıqlı hám mazmunlı pikirler beriwge tiykar boladı. Shayırdıń lirikasın oqıtıw barısı kóbinese jarısıwǵa beyim bolıp keledi. Jarıslarda jaqsı sózler esitse, ozıp shıqsa úlken marapatqa berilip, tapsırmalardı jáne de jaqsıraq oqıwǵa ádetlenedi. Sonlıqtan aqılıy hújim metodı usı tárepinen paydalı.

Ájiniyaz shayırdıń lirikasın debatlar metodı menen úyreniw júdá paydalı ekenligi metodistler tárepinen tolıq dálillendi. Onıń maqseti: oqıwshılardıń pikirlew qábiletin rawajlandırıw, lirikalıq qosıqlar boyınsha qızıǵıp bayanlap beriw imkaniyatı boladı. Bul usıldan paydalanıw

oqıwshılardıń shayırdıń lirikası boyınsha túsinigin rawajlandıradı. Olar shıǵarmalarǵa sın pikirler bildiredi. Oqıwshılar qosıqlardıń mazmunı tiykarında óz kózqarasın, usınadı hám qarsılaslarına qarsı pikir bildiredi.

109

Shayırdıń lirikasın jazba debatlar menen úyreniw oqıwshılarda jazba bilim kónikpeleriniń qáliplesiwine úlken tiykar boladı. Jazba debattı ótkermesten aldın oqıwshılardıń otıratuǵın orınları hám stolları tómendegi

Oqıwshılarǵa Ájiniyaz shayırdıń lirikasın oqıtıw barısında debattı ótkeriw usılı túsindiriledi. Debattlar bul hár eki tárep ortasında jarıs. Bunda topar aǵzaları jazba usılında pikir alısadı. Nátiyjede, shayırdıń lirikası oqıtıw barısında tallanadı. Onıń mazmunı jazıladı. Pikirlesiw barısında oqıwshılar óziniń tiykarǵı dálillerin usınadı. Bulardan basqa lirikaǵa qatnaslı dáliller keltiredi hám juwap beredi. Topar aǵzaları shayır lirikasınıń mazmunı boyınsha pikirlerin tereńlestiredi. Pikirlew uqıbın bayıtıp baradı. Oqıtıwshı olardıń pikirlerin hám juwapların qadaǵalaydı.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında dramalıq shıǵarmalardı sabaq barısında metod hám usıllar menen úyreniw áhmiyetli orın tutadı. Belgili metodistler A.Paxratdinov30, Q.Yuldoshev31, B.Tuxliev32, Q.Xusanbaeva33lardıń miynetlerinde bul másele boyınsha metodikalıq pikirler jeterli aytılmaǵan. Sonlıqtan sabaq barısında dramalıq shıǵarmalardı oqıtıw metodlar menen úyreniwdiń ózine tán ózgesheliklerin ashıp beremiz. Usı kózqarastan qaraǵanda dramalıq shıǵarmalardı interaktiv metodlar menen

úyreniw máselesine dıqqat awdaramız.

Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen M.Dáribaevtıń dramalıq shıǵarmaların interaktiv metodlar menen oqıtıw oqıwshılarda úlken qızıǵıwshılıq oyatadı. Sebebi interaktiv texnologiya oqıwshılardıń birge islesiwine hám óz betinshe pikirlewine múmkinshilik jaratıp

30Пахратдинов Ә. Қарақалпақ әдебиятын оқытыў методикасы. Нӛкис. «Билим» ,2004.

31 Йўлдошев Қ. Адабиет ўқитишнинг илимий-назарий асослари. Ташкент, «Ўқитувчи», 2006. 32ТухлиевБ., Саримсоқов Б. «Адабиѐт» (үқув дастури) Тошкент. 2000 33Азизхужаев А.А. Педагогик педтехнология ва педагогик маҳорат. Тошкен, 2003

110