Házirgi ádebiy process boyınsha lekciya

haqqında dóretken miynetleriniń hár qıylılıǵı, múmkinshiliginshe bir-birine uqsamawı qızıqlı hám bahalı.

Belgili ádebiyatshı-sınshı Q.Kamalov úlken ustaz jazıwshı Sh.Aytmatov tuwralı pikirlerine ayrıqsha ádebiy teoriyalıq hám ilimiy soсiologiyalıq, filologiyalıq salmaq júklep jazǵan. Problemalıq portret maqalada ádebiyatshı-sınshı, kórkem sóz sheberi dóretken obrazlardaǵı tereń filosofiyalıq, ayrıqsha gumanistlik qásiyetlerge áhmiyet beriwi ádebiy sında úlgili qásiyet. Avtor hár bir jeke-jeke dóretpeler tuwralı qısqa-qısqa, tujırımlı oyların juwmaqlastırıwlar arqalı adam, insan táǵdirin sáwlelendiriw máselesinde úlken jazıwshınıń jarqın kelbetin biziń kóz aldımızǵa ayqın sáwlelendire alǵan.

Sh.Aytmatov haqqında jaqsı pikirler aytkan ádebiyatshı sınshılardıń biri Qálimbet Sultanov boldı. Ol óz maqalasında qısqa bolsa da tujırımlı, jıynaqlastırılǵan oyları arqalı ullı kórkem sóz zergeriniń ulıwma bir tutas tvorchestvolıq kelbetin kóz aldımızǵa keltire alamız. Mısalı: "Ádebiy qaharman haqqında burınǵı qatıp qalǵan rejelerdi durıs jolǵa salǵan M.Áwezov, M.Aybek, T.Qayıpbergenov, ásirese, Sh.Aytmatov bolıp esaplanadı"32.

Ilimpaz hám jazıwshı S.Sadıqov óz maqalasında negizinen Sh.Aytmatovtıń "Jámiyla" povestiniń átirapında pikir júritedi. Sonıń menen birge ol jazıwshınıń ulıwma tutas kelbeti tuwralı fakt hám pikirlerin de keltirgenlikten bul maqala reсenziyalıq sheńberden shıǵıp, ádebiy sınshılıq portretlik dóretpe sıpatına iye bolǵan.

90-jıllardaǵı gazeta-jurnal betlerinde járiyalanǵan ádebiy sınshılıq portret dóretpeler ishinde Q.Kamalovtıń úlken jazıwshı-prozashı T.Qayıpbergenovtıń dóretiwshilik tulgasına arnalǵan miyneti33 dıqqatqa ılayıq. Ol qısqasha bolıwına qaramastan XX ásir prozamızdaǵı "Kárwan bası"nıń34 dara kelbetin qaraqalpaq prozasınıń rawajlanıw jolı menen ǵana emes, al Orta Aziya ádebiyatları menen, ómir, jámiyetlik dáwirlerdiń óz-ara almasıw proсessleri menen de tıǵız baylanıstırıp hám salıstırıp asha biliwi menen bahalı. Ádebiyatshı sınshınıń izleniwshiligi, teoriyalıq sawatlılıǵı, tájiriybeliligi jazıwshınıń dóretiwshilik evolyuсiyası, jeke dóretpeleri haqqında aytqan pikirlerinde ayqın kórinedi.

90-jıllardaǵı dóretilgen kóplegen portretlik dóretpeler G.Esemuratovanıń tvorchestvosına tiyisli. Jazıwshı Ǵ.Seytnazarov35, professor J.Qayırbaev36 belgili ádebiyatshı-jazıwshı S.Bahadırova37 hám solardıń izine ergen sońǵı buwın ádebiyatshısınshılar M.Bekbergenova38, Zıyada Bekbergenova39, S.Báwetdinovalar40 hayal-qız jazıwshılardıń biri Gúlaysha Esemuratova tuwralı jaqsı pikirler járiyalanǵan. Olardan jazıwshı Ǵ.Seytnazarov óz qálemlesiniń ózgesheliklerin kórsetiwshi waqıyadetallardan utımlı paydalanadı, faktlik mısallardı da orınlı keltiredi.

. Sonday-aq bul ádebiyat jankúyerleriniń durıs aytqanınday G.Esemuratova "…qaharmanlarınıń ishki sezimlerin tábiyat kórinisleri menen sheber baylanıstıradı hám adamlarıdıń keskin kelbetin jasawda ózine tán ayrıqshalıqları menen kózge taslanadı"41. Bul M.Bekbergenovanıń "Jazıwshınıń …povestleri tereń soсiallıq mánige iye kúshli shıǵarmalar"42,- degen pikirleri menen ushlasadı. M.Bekbergenovanıń jazıwshı tulǵasına arnalǵan maqalasında onıń pútkil tvorchestvosın basqa da xalıqlar ádebiyatı hám milliy ádebiyatımızdıń usıǵan uqsas qubılısları menen salıstırıp

32Sultanov Q. Sheberliktiń jalını. "Ámiwdárya", 1998, №6, 105-107 bb.

33Kamalov Q. Jazıwshı dóretiwshiliginiń ózgesheligi haqqında. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1998, 19-oktyabr.

34Kamalov Q. Kárwan bası. Nókis, "Qaraqalpaqstan", 1983.

35Seytnazarov Ǵ. Qarızlarıńdı ótep úlger, Gúlaysha! "Ámiwdárya", 1990, №7, 110-111 bb.

36Qayırbaev J., Esbolǵanov J. G.Esemuratovanı povestlerin oqıǵanda… "Qaraqalpastan jasları", 1997, 30-yanvar.

37Bahadırova S. Jazıwshı G.Esemuratova 60 jasta. "Jas Leninshi", 1990, 10-aprel.

38Bekbergenova M. Turmıs shınlıǵın súwrelegen kórkem sóz sheberi. "Ámiwdárya", 2000, №3, 46-47 bb.

39Bekbergenova Z. Jaslıqtan jetilgen talant. "Qaraqalpaqstan jasları", 2000, 23-mart.

40Báwetdinova Z. Jazıwshı shıǵarmalarında dáwir shınlıǵı. "Erkin Qaraqalpaqstan", 2000, 22-iyun.

41"Qaraqalpaqstan jasları", 1997, 30-yanvar.

42Bekbergenova M. Turmıs shınlıǵın súwrelegen kórkem sóz sheberi. "Ámiwdárya", 2000, №3, 46-bet.

baha beriw arqalı olardıń olardıń ózinsheliklerin kórsete biliwi ádebiyatshısınshınıń metodikalıq sheberlikke umtılıwın kórsetip tur.

K.Mámbetov óz qálemlesi Abat Áliev dóretiwshiligin bir tutas bahalay kelip, onıń povestleriniń artıqmashlıqların, ádebiyatshı dostı Q.Kamalovtıń pikirlerin keltiriw arqalı dáliylleydi.43 A.Áliev bolsa jazıwshı X.Saparov prozasınıń tariyxıylıǵına ondaǵı faktlerdiń baylıǵına ayrıqsha itibar bergen.44

Ádebiyatshı-sınshı Q.Sultanovtıń talantlı prozashı Ó.Xojaniyazov haqqında ádebiy sın portretinde de onıń jurnalist-jazıwshılıq qábileti bay maǵlıwmatlar hám jaqsı dáliyller menen kórsetilgen.

Ádebiyatshı-sınshı J.Esenovtıń qospalı talant iyesi K.Mámbetovtıń eliw hám alpıs jıllıq merekelerine arnalǵan portretlik maqalalarında45 talanttıń onıń ilimiy iskerligi menen kórkem tvorchestvosı orınlı túrde qosıp alıp tallanadı. Haqıyqatında da K.Mámbetovtıń sońǵı waqıtları dóretken "Hújdan", "Posqan el", "Bozataw", "Túrkstan" atlı kólemli romanları menen povestlerindegi tabıslardı, ásirese onıń iri tariyxıy dóretpelerindegi tariyxıy kórkem ashılıwlardı talant iyesiniń tvorchestvolıq psixologiyasına tán bolǵan ilimiy pikirlew menen kórkemlik obrazlı oydıń sintezin túsinbey turıp, ulıwma usı ilimpaz-jazıwshınıń dóretiwshiligin tutas, tolıq bahalaw qıyın. Sol sebepli de J.Esenov óziniń dáslepki maqalasın ekinshisinde jáne qayta islep jetilistirip, dáslepki portrettegi ómirbayanlıq hám basqa da qurǵaq faktlerden biraz shetlep, iri tulǵalı ilimpazjazıwshınıń tvorchestvolıq kelbetin jáne de anıǵıraq ashadı.

90-jıllardaǵı qaraqalpak ádebiy sınınıń tvorchestvolıq (dóretiwshilik) portretlerinde prozashılar menen qatar alım-sınshılardıń da tulǵaları sáwlelengen. Bular S.Bahadırova, Q.Bayniyazov, J.Esenov hám H.Ótemuratovalardıń qálemine tiyisli. Olarda N.Dáwqaraev,

M.Nurmuhammedov, S.Ahmetov, K.Xudaybergenov, J.Narımbetov sıyaqlı marhum sınshı-

ádebiyatshılardıń kelbeti túrlishe usıllarda, hár qıylı aspektte ashıp beriledi. Sonlıqtan da bul ádebiy sın portretlerdiń bazı birewleriniń taza ilimiy sıpatları basım, al geyparaları ilim menen ádebiy sınnıń kesispesinde dóregen, ayırımları kúshli publiсistikalıq ruwxta jazılǵan, jáne birewleri estelikesse túrinde járiyalanǵan. Atap aytqanda Q.Bayniyazov tuńǵısh akademik tuwralı bir neshe portret maqalalar járiyaladı46 hám olar bir-birine uqsamawı hám birinshisi ekinshisin tákirarlamawı menen bahalı. Sonday-aq xalqımızdıń ádebiyat iliminiń tuńǵısh úlken tarlanı N.Dáwqaraevtıń tvorchestvolıq kelbetine arnalǵan S.Bahadırova47, Q.Bayniyazov48, J.Esenov49lardıń maqalaları hár qıylı waqıtları bir gazetanıń betlerinde járiyalandı. Biraq olar birbirin tákirarlamaydı hám jazılıw stili jaǵınan da daralanıp, ózgeshelenip turadı. Atap kórsetkende olardan S.Bahadırova kóbirek ilimiy publiсistikalıq stilge súyense, al Q.Bayniyazov óz jańalıqların tariyxıy taza arxivlik hújjetlerge tiykarlaydı. J.Esenov ilimpaz ádebiyatshı ayrıqsha ilimiy-teoriyalıq baǵıtta sóz etip, onıń ilimiy sistemasındaǵı izertlew usılın tereń ashıp kórsetiwge ayrıqsha kewil bóledi. Q.Bayniyazov óziniń akademik M.Nurmuhammedov tuwralı balalar gazetasındaǵı járiyalanǵan maqalasında jas óspirimlerdiń túsinik dúnyasın, xabarlardı hám oypikirlerdi qabıllaw ózgesheliklerin esapqa alıp alımnıń ómir jolına baylanıslı qızıqlı faktlerdi keltiredi. Sonday-aq onıń "Tań qalarlıq talant" dóretpesi de faktlerge baylıǵı menen dıqqattı ózine qaratadı.

43Mámbetov K. Miynetkesh jazıwshı. "Ámiwdárya", 1990, №11, 118-122 bb.

44Áliev A. Uzaq baxıtlı ómir. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1999, 29-iyul.

45Esenov J. Ádebiyatımızdıń miynetkeshi. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1990, 15-may. Iri tulǵalı ilimpaz-jazıwshı. "Erkin Qaraqalpaqstan", 2000, 29-

aprel.

46Bayniyazov Q. Akademiktiń ómir jolı. "Jetkinshek", 1989, 22-aprel; Akademiktiń uranı. "Sovet Qaraqalpaqstanı", 1990, 6-yanvar; Tań qalarlıq

talant. "Ámiwdárya", 2000, №2, 43-45 bb.

47Bahadırova S. Ádebiyattanıw iliminiń atası. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1995, 14-yanvar.

48Bayniyazov Q. Men Sarkólde tuwılǵanman. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1995, 2-may.

49Esenov J. Ilimpazdıń izertlew usılı haqqında. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1995, 7-fevral.

Usınday qásiyetlerge bola alım sınshı tárepinen N.Dáwqaraev, S.Májiytov,

M.Nurmuhammedovlardıń jarqın kelbeti sheber jaratıladı.

Ádebiyatshı-sınshı, belgili ilimpazlardıń biri S.Bahadırova da ataqlı alımádebiyatshı N.Dáwqaraevtıń ilim maydanındaǵı óshpes, sawlatlı tulǵasın dástúriy stilde anıq, naqma-naq túrde anıq ashadı.50 Al, sınshı-ádebiyatshı J.Esenov óz izleniwshilikleri nátiyjesinde ádebiy sınshılıq portret dóretiwde hár qıylı usıllardı qollanadı. Ol akademik M.Nurmuhammedovtıń ózine de hár qıylı tamannan ádebiy-sınshılıq, ilimiy qatnas jasap, gáde ádebiyatshı-alım kelbetin ilimiypubliсistikalık, akademiyalıq stilge jaqın usılda ashıp bergisi kelse,51 al jáne bir dóretpesinde alım tulǵasın "estelik-esse" túrinde sóz etip, onıń tvorchestvolıq, minezqulıq hám ulıwma insanıylıq ruwxıy sıpatların da sáwlelendire alǵan.

Sınshı J.Esenov ilim hám sın maydanındaǵı óz ustazları S.Axmetov, J.Narımbetov52, K.Xudaybergenov53 haqqında ádebiy-sınshılıq portretlerinde de bir neshe tásirli usıl hám janrlıqstillik kóp túrlilikti kórsetedi. Avtor bir portretlik maqalasın kóbirek ilimiy-akademiyalıq usılda jazsa, al sol sınshı, ádebiyatshı ilimpaz S.Axmetov haqqındaǵı maqalasın K.Mámbetov penen dialog54 túrinde qurılǵan. Ol óz ustazı S.Axmetov tuwralı bir neshe "estelik-esseler" de járiyalap, onıń dóretiwshilik, ilimiy hám sınshılıq kelbetine, ulıwma insanıylıq sıpatlarına joqarı baha beredi.

Jas sınshılardıń, ádebiyat ilimindegi jańa talqın wákilleriniń biri H.Ótemuratovanıń ádebiyattıń basqa da máseleleri hám prozasındaǵı sıyaqlı S.Bahadırovanıń dóretiwshiligine arnalǵan miynetinde de sında jańalıqqa umtılıw, ayrıqsha bir pafos anıq seziledi.55 Onda alımnıń "Folklor i karakalpakskaya proza" degen miyneti tallansa da, al maqalada onıń ulıwma tvorchestvosına tiyisli faktler de orınlı keltiriledi.

S.Sadıqovtıń sınshı J.Narımbetov haqqındaǵı portretlik maqalasındaǵı pikirler ele jarlı bolıw menen birge, faktler tek ǵana qurǵaq xabarlawǵa qurılıp, ádebiyatshınıń birde-bir miyneti qısqa bolsa da tallanbaǵan. Al, J.Esenovtıń usı sınshı haqqında portretinde orınlı túrde onıń saldamlı miyneti "Karakalpakskiy roman" (Tashkent, 1974) durıs tallap56 ótilip, basqa da miynetlerine sholıw berilip, J.Narımbetovtıń ilimpaz-sınshılıq kelbeti jeterli ashılǵan.

Jas sınshı Z.Bekbergenovanıń poeziya sınshısı T.Mámbetniyazovtıń dóretiwshilik tulǵasına arnalǵan sınshılıq portret maqalasında ádebiyatshınıń xızmetlerin kórsetiwshi faktlerdi qurǵaq bayanlaw, kitaplarına, toplamlarına berilgen tásirsiz annotaсiyalar basım.57 Ol akademiyalıq ilimiy kózqaraslardan durıs bolsa da, ol maqala ádebiy sın dárejesine kóterile almaǵan. Al,

Z.Bekbergenovanıń shayır I.Yusupovtıń ádebiy sınshılıq kelbetine arnalǵan maqalası58 biraz tásirli shıqqan, ádebiyatımız ushın jańa ádebiy ilimiy sistemaǵa qurılǵan. Ol tap usı baǵıtta J.Esenovtıń de shayırdıń ádebiy sınshılıq dóretiwshiligine arnalǵan pikirlerin59 qaytalamay óz oyların durıs ortaǵa salǵan.

Sońǵı dáwirde anaw yaki mınaw sóz sheberiniń ádebiy sınshılıq kózqarasların da tallap

50Bahadırova S. Ádebiyattanıw iliminiń atası…

51Esenov J. Akademik-kritik. "Jas Leninshi", 1990, yanvar; Akademik-sınshı. "Erkin Karaqalpaqstan", 1995, 7-yanvar; Tuńǵısh akademikti eslep…"Erkin Qaraqalpaqstan", 1999, 25-sentyabr; Tungich akademikni eslab. "Amu tongi", 2000, 27-fevral.

52Esenov J. Tanılǵan sınshı-ádebiyatshı. "Qaraqalpaqstan jasları", 1997, 17-aprel.

53Esenov J. Ol haqıyqat sınshı boldı. "Qaraqalpaqstan jasları", 2000, 10-avgust.

54Esenov J., Mámbetov K. Záberdes kritik, belgili ilimpaz. "Ámiwdárya", 1988, №12; Esenov J., Mámbetov K. Ádil hám talapshań sınshı. "Professor S.Axmetov. "Bilim", 1998."

55Ótemuratova H. Qaraqalpaq iliminiń Tumarisı. "Jas Leninshi", 1991, 21-fevral.

56Esenov J. Tanılǵan sınshı-ádebiyatshı. "Qaraqalpaqstan jasları", 1997, 17-aprel.

57Bekbergenova Z. Belgili poeziya sınshısı. "Ustaz", 2000, 9-noyabr.

58Ibrayım Yusupov - ádebiyat sınshısı. "Ámiwdárya", 1999, №5-6, 55-57 bb.

59Esenov J. Shayırdıń ádebiy estetikalıq talǵamı. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1999, 26-yanvar.

izertlewshisi sıpatında da J.Esenov bir neshe miynetler járiyalap60, Abaydıń61, Aybektiń62, T.Qayıpbergenovtıń63, Sh.Aytmatovtıń64, M.Áwezovtıń65, S.Muqanovtıń66 ádebiy ilimiy kózqaraslarına qısqasha tallawlar jasaydı. Jeke "jazıwshısınshı"larǵa arnalǵan bul miynetlerdi belgili bir ádebiy teoriyalıq problemaǵa arnalǵan "maqalalar cikli" dep ataw múmkin. Dúrkinde

(ciklde) "jazıwshı-sınshı"lıq yamasa "shayır-sınshılıq" dóretiwshilik ózgeshelikleri ashıp berilip, sol arqalı usı ájayıp talantlı qálem iyeleriniń tulǵaları jaratılıp, olardıń ruwxıy dúnyası hám tereń tvorchestvolıq psixologiyasın ashıwshı jáne bir gilt tabılǵanday seziledi. "Jazıwshı-sınshı"lıq dóretiwshilik sıpat ámeliy tárepten biziń ádebiyatımız ushın janalıq bolmasa da, al ol bizi milliy ádebiyat ilimi hám ádebiy sınıń ózi ushın jańa tiptegi kózqaras. Ol ele durıs baǵıtqa túsip, jeterli sistemalastırılmaǵan.

Qaraqalpaq milliy kórkem prozasının hám dúnya ádebiyatınıń úlken wákilleriniń, sonday-aq sınshı-ádebiyatshılardıń dóretiwshilik tulǵalarına arnalǵan miynetlerdiń de derlik barlıǵı belgili bir sebep hám yubileylik merekege baylanıslı jazılǵan. Sonlıqtan da olardıń basım kópshiliginde tárepi jetiskenlikler menen tabıslar aytılıp, olarda publiсistikalıq sıpatlar basım. Degen menen bularda shayırlar haqqındaǵı portretlerde ádebiy sınnıń qıraǵılıǵı menen obektivligi kórinedi. Jazıwshı Ǵ.Seytnazarov óz qálemlesi G.Esemuratovanıń geypara kemshiliklerin tvorchestvolıq másláhát retinde kórsete bilgen. Sonday-aq, J.Qayırbaev hám J.Esbolǵanovlar da usı baǵıtta qatnas jasap, jazıwshınıń geypara povest hám gúrrińleriniń kemshiliklerin durıs aytqan. Sınshı Q.Sultanov Ó.Xojaniyazovtıń povestlerinde erkin hám biyǵárez muhabbat seziminiń orınsız túrde óndiriske "baylap qoyılǵanın durıs eskertken. J.Esenov akademik-sınshı .Nurmuhammedovtıń proza tuwralı monografiyalarında qaraqalpaq prozasınıń dóretpelerin orınlıorınsız dizip qaldırmay tallay beriw, olardıń uzaq syujelik mazmunın ayta beriw sıyaqlı bir táreplemeliklerdi sıpayı, mádeniyatlı túrde aytadı. Al ol óz ustazı S.Axmetovtıń bir waqıtları dáwir ideologiyasınıń aqıbetinen de, bálkim, geypara shayırlardı (M.Seytniyazov, T.Mátmuratov) nadurıs sınaǵanlıǵın estelik-esse janrınıń talaplarına ılayıq syujetlik waqıyalar menen ashıp kórsetip, sol kemshiliklerin sınshınıń ózi de moyınlap dúzetkenin aytadı. Usı arqalı ustaz sınshıdaǵı keń kókireklik, mártlik, saldamlı aqıl-parasattı, óz-ózine sın kózqarastı da belgilep beredi.

Ulıwma alǵanda 90-jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiy sını tvorchestvolıq portretler dóretiw, bul tarawda da kóp túrlilik, kóp formalılıqqa umtılıw arqalı sın mádeniyatın, onıń poetikasın jetilistiriw jolında háreket etti.

Qaraqalpaq prozası 90-jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiy sınınıń bir qansha reсenziyalıq, ádebiy sholıw, problemalıq (mashqalalıq) teoriyalıq sıpatqa iye maqalalarında ayırım soraw-juwap hám anketalarında, geypara qarama-qarsı pikirge iye ádebiy sın miynetlerde de hár tárepleme sóz etiledi. Ádebiy sınnıń obektine, prozamızdıń eń úlken wákili T.Qayıpbergenovtan baslap, Sh.Seytov, K.Mámbetov, X.Seytov, J.Saparov, M.Seytniyazov, A.Sadıqov, A.Sultanov, A.Ábdiev, J.Ábdireymov, H.Ótemuratova h.t.b. proza dóretiwshilerdiń bir neshe dóretpeleri alınadı. Olar san hám sapa jaǵınan hár qıylı.

Jazıwshı T.Qayıpbergenovtıń "Qaraqalpaq dástanı" trilogiyası haqqında sol 90jıllardıń ózinde birtalay ádebiy sın miynetler járiyalandı. Olardan úlken qálem iyesi A.Aripov, Moskvalı sınshı A.Izyumskiy, M.Tursımuratov, jazıwshı hám shayır,

60Esenolv J. Jazıwshılardıń ádebiy sın dóretiwshiligi. "Ámiwdárya", 1998, №1-2, 59-62 bb.

61Esenov J. Shayırdıń ádebiy sın kózqarasları. "Qaraqalpaqstan jasları", 1995, 16-may.

62Esenov J. Ájayıp insan, jazıwshı hám alım. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1995, 11-fevral.

63Esenov J. Jazıwshınıń ádebiy estetikalıq oyları. "Qaraqalpaqstan jasları", 1999, 29-aprel.

64Esenov J. Jazıwshınıń ádebiy arzıwları. "Erkin Qaraqalpaqstan", 2003, 13-dekabr.

65Esenov J. Akademik-jazıwshı Abay haqqında. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1995, 1-aprel.

66Esenov J. Akademik-jazıwshınıń sınshılıq oyları. "Erkin Qaraqalpaqstan", 2000, 23-noyabr.

sınshı da U.Pirjanov, jas qálem iyeleriniń biri Á.Ábdimuratovlar bir qansha miynetler járiyalaǵan. Sınshı H.Ótemuratovanıń bunnan basqa da gúrrińler,67 XX ásirdegi qaraqalpaq romanına arnalǵan68 maqalalarında da anıqlılıq dál faktler de jetispeydi. Bul kemshilikler tájiriybeli sınshı Q.Sultanovtıń ulıwma prozaǵa arnalǵan maqalasına da tán. Onda J.Ábdireymov, K.Musaev, Á.Qudabaevtıń povestleri júdá sayız hám qısqa, tásirsiz tallanadı. Bunday maqalalar ádebiy

proсess, kópshilik oqıwshılar ushın da hesh bir payda keltirmeydi.69

Jas sınshı H.Ótemuratovanıń proza haqqındaǵı qısqa sholıw maqalası sátli shıqqan. Onda Sh.Seytovtıń "Xalqabad", A.Xalmuratovtıń "Táǵdirles", S.Ismaylovtıń "Júrek galaktikası" dóretpelerin qısqa hám tásirli, anıq tallap, Sh.Seytov dóretpesiniń altı túrli ózgesheligin ulıwmalastırıp beredi. A.Xalmuratov, S.Ismaylovtıń fantastikalıq dóretpeleri haqqında da batıl, durıs pikir aytadı, gúrrińlerdiń janr sıpatında artta qalıp atırǵan ámeliy máselelerine durıs kúyinedi. Qaraqalpaq prozasınıń bir tutas ulıwma ortaq bolǵan jeti-segiz túrli kemshiliklerin anıq belgileydi. Mısalı: gúrrińniń artta qalıwı, qaharmanlardıń sayızlıǵı, olardıń aldın-aq kestege

(sxemaǵa) qurıw, kórkem psixologizmniń jetispewi, tildegi jarlılıq, onda individuallıqtıń joq ekeni, dialektizm, kásiplik lekiska t.b. kórinbewi, qaharmanlardıń orınsız kóp sózliligi, bunda gazeta stiliniń basımlıǵı h.t.b.

S.Bahadırova da ózi shıǵıp sóylegen bayanatı negizindegi jurnalda járiyaraǵan sholıw maqalasında Sh.Seytovtıń "Xalqabad", K.Mámbetovtıń "Hújdan", "Posqan el", "Bozataw" romanlarınıń búgingi prozamızda basım salmaqqa iye ekenligin ayrıqsha belgileydi.

Sh.Seytovtıń ádebiy proсesske hám oqıwshılar arasına da 90-jılları naǵız "ot túsirgen" shıǵarması-"Jaman shıǵanaktaǵı Aqtuba" boldı. Romannıń jurnal yaki basqa nusqaları járiyalanbay-aq birden tompaq kitap túrinde jarq ete qalıwıda kópshilikti oylandırmay qoymadı. Járiyalılıq, qayta qurıw, demokratiya samallarınıń lebin birden-aq tereń sezgen bul dóretpege oqıwshılar, ádebiy sın da birden túsinbewi de zańlı qubılıs. Ol tuwralı dáslep oqıwshının unamsız pikiri,70 ádebiyatshı sınshınıń da jazıwshınıń batıllıǵın durıs túsinip, onı janlı ómir menen durıs salıstırıp bahalay almaǵan maqalası71 járiyalandı. Biraq sınshı J.Esenovtıń jazıwshı poziсiyasın tolıq quwatlaytuǵın. romandı sol jıllardaǵı ómir, jámiyetlik qayta jańalanıw, ádebiy proсess, jeke jazıwshı sheberligi menen durıs ushlastıra alǵan ótkir reсenziyası basılıp shıqtı hám dóretpe mektep baǵdarlamaları menen sabaqlıqlarınan da tez orın aldı.

Usıǵan uqsas oylardı jazıwshı hám ilimpaz S.Bahadırova da aytqan edi.72 Joqarıda kórsetilgen K.Mámbetovtıń "Hújdan" romanındaǵı jámiyettiń

janalanıw ruwxı, onıń turmısqa jaqınlıǵı, ádebiy qaharmanlardıń prototipleri, jazıwshı sheberligi h.t.b. máseleler ádebiyatshı A.Pirnazarovtıń reсenziyasında óz waqtında durıs aytıldı.73 A.Pirnazarovtıń bul reсenziyasında kórkem proza menen ádebiyattaǵı jańalıqqa umtılıwshılıqtı janlı pafos penen qarsı alıw sezimi ayqın kózge taslanadı. Bul qubılıs H.Ótemuratovanıń K.Mámbetovtıń "Posqan el" romanı haqqında jazǵan maqalasında da74 ayrıqsha bahalanadı.

67Ótemuratova H. Gúrrińdi kimler jazadı? "Erkin Qaraqalpakstan", 21-yanvar, 1995.

68Ótemuratova H. XX ásirdegi qaraqalpaq romanı. "Ustaz", 6-yanvar, 2000.

69Sultanov Q. Házirgi qaraqalpaq prozası haqqında. "Erkin Qaraqalpaqstan", 26-yanvar, 1999.

70Ábdimuratov M. Shayırlar maqtap, jazıwshılar datlap atırǵanday. "Erkin Qaraqalpaqstan", 10-avgust, 1993.

71Sultanov Q. Proza ma, yaki basqa ma? "Qaraqalpaqstan jasları", 7-yanvar, 1993.

72Bahadırova S. Qayta qurıw hám kórkem ádebiyat. "Ámiwdárya", 1990, №9, 102-bet.

73Pirnazarov A. Hújdan menen jazılǵan "Hújdan". "Erkin Qaraqalpaqstan", 1991, 25-yanvar.

74Ótemuratova H. Tolǵawdan epopeyaǵa. "Sovet Qaraqalpaqstanı", 13-fevral, 1991.

Ádebiyatshı K.Qurambaev shayır hám prozashı Á.Ótepbergenovtıń "Dozaq ishinde"75, sınshı J.Esenov jas talant iyesi A.Ábdievtiń "Jin-jıpırlar uyası" romanlarınıń76 ideyalıq, estetikalıq, poetikalıq ózgesheliklerin de sezgen kemshiliklerinde durıs kórsetken. Sonday-aq prozashı hám ádebiyatshı A.Ábdievtiń S.Ismaylovtıń ilimiyfantastikalıq povest hám romanı haqqında,77 A.Sultanovtıń "Dóhmet" atlı hújjetli romanı tuwralı ádebiy sın dóretpeleri de tabıslı shıqqan. Biraq onıń ilimiy fantastikalıq proza haqqındaǵı maqalası78 talap dárejesine tómen, talǵamsız hám qısqa tásirsiz annotaсiyalarǵa qurılǵan. Al onı-"Jámiyet haqıyqatlıǵın ashıp" maqalasında M.Nızanovtıń "Jat jurttaǵı jeti kún" povestiniń yumorlıqfantastikalıq sıpatı hám negizgi problemalardıń naǵız zamanagóyligi, qaharman obrazlarınıń isenimligi júdá tásirli mısaltekstler menen jaqsı ashılǵan.79

Belgili ustaz professorlardıń biri, tilshi ilimpaz hám ádebiyat jankúyeri J.Qayırbaevtıń bir reсenziyasında sońǵı jılları júdá jaqsı tanılıp kiyatırǵan prozashı J.Ábdireymovtıń "Suwdaǵı ay sáwlesi" povesti ayrıqsha bir estetikalıq talǵam menen tallanǵan.80 Tap usı povest tájiriybeli sınshılardıń biri marhum Q.Sultanovtıń maqalasında da81 unamlı bahalanǵan edi.

Shıǵarmanıń syujetlik mazmunın, qurǵaq bayanlap beriw sıyaqlı kemshilik Abat Álievtiń jazıwshı J.Saparovtıń "Sultamurat bektiń tarlanı" atlı romanına jazǵan reсenziyasına tán. Onda avtor jazıwshı hám ádebiyatshı sıpatında da pikir júritiw kerek edi.82

I.Ótewlievtiń "Tasta da gúllegen ómir" atlı reсenziyasında A.Sadıqovtıń "Tasta da gúlleydi…" romanınıń soсiallıq aktivligi, qaharmanlarınıń ádalat jolındaǵı háreketsheńligi tásirli mısallar menen qızıqlı, tartımlı tilde tallanǵan. Romannan alınǵan tekstlik dáliyller júdá sapalı.

Mine, 90-jıllardaǵı ádebiy sınımız usınday dóretpelerdiń bar ekenligin kópshilikke xabarlap turıwı menen óz wazıypasın ótep atır. Haqıyqatında, ádebiy sınnıń tiykarǵı wazyıpası ádebiy proсesstegi jańalıqlardı kópshilikke xabarlaw. Sol sebepli de patriotlarsha hám obektivlik penen de bul dáwirde ádebiy proсess haqqında K.Mámbetov: "Házirgi ádebiyatımız tepsinip turıp qaldı degenge qosıla almayman. Jańa izleniwshiler bar. Biraq olardı tán aldırıw ushın ádebiy sınımız asıǵıp atırǵan joq (tuwra, unamlı mánide-Z.A.). Ofiсerlerge alpısqa shıqqansha general ataǵın berilmeytuǵını sıyaqlı jazıwshılarǵa da úlken sın kóz benen qaralmaqta"83-dep kórsetedi. Bul obektiv pikir.

Ǵárezsizlikten sońǵı dáwirde belgili sınshı ádebiyatshı, jazıwshıshayırlarımızdan T.Allanazarov, Q.Sultanov, Q.Kamalov, S.Allayarov, K.Qurambaev, J.Esenov, O.Sátbaev, B.Tursınov, I.Ótewlievlardıń jańa dramalıq shıǵarmalardıń saxnalastırılıwı haqqında reсenziyaları, bir neshe ádebiy sınshılıq portretler, dramaturgiyada tvorchestvolıq psixologiyanıń bazı bir máseleleri, dramutgiyanıń ishki geypara teoriyalıq h.t.b. máseleler haqqında bir qatar maqalalar járiyalandı.

Usılardıń ishinde S.Allayarovtıń "Kóklen batır" dramasınıń dórewi haqqında", Q.Kamalovtıń "Shahsánem-Ǵáripke" berip zeyindi…" degen maqalaları kólemliligi, pikirleriniń tereńligi, materiallardı keńirek qamtıp alıwı menen, al ekinshisi bolsa teatr menen drama jańalıǵına avtordıń pafoslı qatnası, oy-pikirleriniń tıyanaqlılıǵı hám saldamlılıǵı menen ózine tartadı.

75Qurambaev K. Jaqın ótmishtiń qara daqların áshkaralawshı roman. "Erkin Qaraqalpaqstan", 10-oktyabr, 1993.

76Esenov J.-Ábdiev A. Shınlıqtı aytqan shıǵarma (dialog). "Qaraqalpaqstan jasları", 9-noyabr, 2000.

77Ábdiev A. Jas janr ayaqqa turıp atır. "Jas Leninshi", 16-iyul, 1991; Ábdiev A. Jazıwshınıń úlken janrdaǵı birinshi tájiriybesi. "Qaraqalpaqstan jasları", 6-fevral, 1997.

78Ábdiev A. Qaraqalpaq ilimiy fantastikasında ekologiya mashqalası. "Ámiwdárya", 1994, №10-12, 99-100 bb.

79Ábdiev A. Jámiyet haqıyqatlıǵın ashıp…"Qaraqalpaqstan jasları", 13-iyul, 1995.

80Qayırbaev J. "Suwdaǵı ay sáwlesi" povesti haqqında. "Erkin Qaraqalpaqstan", 29-oktyabr, 1996.

81Sultanov Q. Házirgi qaraqalpaq prozası haqqında. "Erkin Qaraqalpaqstan", 26-yanvar, 1999.

82Áliev A. Aqsaqal jazıwshımıdıń úlken tabısı. "Qaraqalpaqstan jasları", 26-sentyabr, 1996.

83Mámbetov K. Qayta qurıw hám kórkem ádebiyat. "Ámiwdárya", 1991, №1, 88-bet.

S.Allayarov belgili jazıwshı-prozashı, shayır hám dramaturg M.Dáribaev dóretiwshiliginiń izertlewshisi sıpatında84 onıń "Kóklen batır draması boyınsha da kóplegen materillardı toplap, tereń úyrengen. Bul maqala sol materiallar tiykarında jazılǵan bolsa kerek …Sınshı eń aldı menen Kóklen batır haqqında kóplegen jazba hám awız eki informatorlıq dáreklerdi pesadaǵı dramalıq obrazlar, syujetlik waqıyalar menen puxta salıstırıp qaraydı. Bul arqalı obrazlardıń, syujetlik, detallıq momentlerdiń hám dramaturgtiń tvorchestvolıq qıyalınıń ózgesheliklerin ashadı.

Ádebiy sınımızdıń jedelli jankúyerleriniń biri Q.Kamalovtıń teatr saxnasında A.Begimov hám T.Allanazarovlardıń "Ǵárip-ashıq" pesasınıń qayta qoyılıwına baylanıslı sın maqalası járiyalandı.

Sınshınıń aytıwınsha pesanıń jańa qoyılıwında (rejisser B.Baymurzaev) "…syujetinde realistlik baǵdar kusheytilgen".85 Sonday-aq sınshı pesanıń saxnalıstırılıwınıń kórkemlik táreplerine de ózi teatr qánigesi bolmasa da biraz itibarlı pikirler

aytqan, aktyorlardıń atqarıwshılıq sheberligin de unamlı bahalaǵan. 90-jıllardan soń drama sınına

O.Sátbaev qızǵın aralasadı. Onıń reсenziyası jas daramaturg Q.Xalmuratovtıń "Kewil kóleńkesi" dep atalǵan jas tamashagóyler teatrında qoyılǵan pesasına arnalǵan. Reсenziyalıq maqalada pesanıń qısqasha syujetlik mazmunın beriw arqalı Májiyt degen kisiniń ruwxıy morallıq tragediyası ashıp

berilgen.

Shayırdıń jáne bir reсenziyalıq sın pikiri "Bes kúnlik dúnyaǵa iseniw qıyın…" dep atalıp, ol Q.Mátmuratovtıń "Bes kúnlik dúnya" degen dramasına arnalǵan. Reсenziyada shayır-sınshınıń pesaǵa baylanıslı bir qansha tilek, usınısları berilgen. O.Sátbaev pesa konfliktin hám qaharman obrazın qaynaǵan ómir, turmıs penen tereń salıstırıp, konflikttiń isenimsizligin dáliylleydi, dramaturgke dúzetiwi kerek orınlardı másláhát etedi.86

1991-jıldan baslap Nókiste hám Ózbekstan teatrlarında bir neshe mártebe qoyılǵan M.Nızanovtıń "Eki dúnyanıń áweresi" komediyasına baylanıslı baspa sózde K.Qurambaev hám J.Esenovlardıń eki reсenziyası shıqtı. Komediyanıń teksti avtordıń jeke kitabında da járiyalanǵan edi. Sonlıqtan da bolsa kerek bul eki ádebiyatshı da pesanıń saxnalıq táreplerine onsha itibar bermese de, al onıń kórkemlik, ideyalıq tárepine dıqqat awdaradı.

Sınshılarımızdıń kórsetiwinshe komediyanıń tematikalıq aktuallıǵı menen birge avtor turmıstaǵı geypara adamlardaǵı nápisqawlıqtı, toyımsızlıqtı, paraxorlıqtı, ulıwma pasıq ruwxıy álamatlardı áshkaralaw tvorchestvolıq fantaziyadan ónimli paydalanıp, tek ǵana, realistlik turmıs detalları emes, al "gáde soǵan jaqınlastırıńqırap, arttırıp hám bórttirińkirep, qıyalıy emes, tús kóriwshilik…gallyuсinaсiyalıq qubılıslar sıpatında da usıllardı bir-biri menen qarıstırıp, sheber sintezlep bergen".87

Gazetada úlken teatrımızdıń saxnasında awdarma pesalardı qoyıw baǵdarında dramaturg Ayladur Utaliev tárepinen qazaq dramaturgi Sutanalı Balǵabaevtıń "Qıyamet erkek" spektakline baylanıslı da reсenziyalıq pikiri járiyalandı.

Eń baslısı bul ádebiy sın dárejesine kóterile almay qalǵan maqalada atalǵan pesaǵa ádebiy estetikalıq tallaw birotala joq dese de boladı. Avtor maqalanıń basında ózi menen ózi sóylesken, ózi menen ózi gúńrengen bul dúnya, muhabbat hám insan, insan hám mehribanlıq haqqında ulıwma kóp sózlilik penen sheklengen. Ol tiptegi lirikalıq sheginis tipindegi prolog qısqa, ıqsham hám tallanǵan dóretpege tıǵız baylanıslı anıq isletilse orınlı bolar edi. Al bunda ol uzınnan uzaq, maqalanıń tap yarımına shekem sozılıp ketken, sońǵı gápler de ulıwma faktologiyalıq bayanlawlar

84Allayarov S. Mırzaǵaliy Dáribaevtıń tvorchestvosı. Nókis,…

85Kamalov Q. "Shahsánem-Ǵáripke berip zeyindi". "Erkin Qaraqalpaqstan", 13-fevral, 1993.

86Sátbaev O. "Bes kúnlik dúnya"ǵa iseniw qıyın. "Erkin Qaraqalpaqstan", 30-may, 1990.

87Esenov J. Toyımsız insapsızlardı qaralaǵan komediya. "Qaraqalpaqstan jasları", 5-noyabr, 1998.

menen sheklengen. Sóytip ol óziniń ádebiy sın tallaw minnetin, óz wazıypasın orınlay almaǵan.

Usı gazetada J.Orazımbetovanıń avtorlıǵında Sh.Bashbekovtıń "Temir qatın" spektakline baylanıslı jazılǵan maqalada88 da usınday kemshilik basım hám ol da ádebiy yamasa teatr sını dárejesine kóterile almaǵan.

Biz sóz etip otırǵan jıllar ishinde ádebiy sınımızda ataqlı dramaturgler J.Aymurzaev, S.Xojaniyazovlar haqqında hám belgili rejissyor, aktyor, óner izertlewshisi, dramaturg

T.Allanazarovtıń dóretiwshiligi tuwralı B.Tursınov, T.Allanazarov, Q.Sultanovlardıń bir qansha unamlı dóretiwshilik portret tipindegi maqalaları járiyalandı.

Ózi dramaturg hám teatr, dramaturgiya qánigesi sıpatında T.Allanazarov óz esketúsiriw formasında jazǵan maqalasında S.Xojaniyazovtıń dramaturglikke qosa sazendelik, rejissyorlıq, basshılıq xızmetlerin, onıń minezindegi awır salmaqlıqtı, bekkem shıdamdı, óz mápi emes, basqalar da emes, al ulıwma jámiyet, xalıq, mámleket mápin, dáwirdiń máplerin birinshi orınǵa qoyıwshılıq sıyaqlı eń aǵla qásiyetlerin ápiwayı, biraq isenimli, tásirli faktler menen ashadı.89

Óz gezeginde kóp sanlı jası kishi shákirtleriniń biri hám ádebiyatshı-sınshı sıpatında Q.Sultanov óz maqalasında T.Allanazarovtıń dóretiwshilik tulǵasın ashıw ushın oǵan ayrıqsha pafos berip, qızǵınlıq endiriw maqsetinde de esselik sıpatlardan da paydalanıp, portret maqalanı lirikalıq prolog-sheginis penen baslaydı.

Teatr sınshısı sıpatında B.Tursınov taǵı da ádebiy jıldıń juwmaǵı hám dramada konflikt hám kompoziсiya máselesine baylanıslı maqalaları járiyalandı. Olarda, A.Utalievtiń "Ernazar Alakóz" tragediyasın, Q.Mátmuratovtıń "Ómirbek hám tazsha", "Ákeli jetimler", B.Baymurzaevtıń "Báddiwa", Polat Aytmuratovtıń "Súyinshi" pesaların tallawǵa tartadı. Maqalada barlıq dóretpeler de joqqa shıǵarıladı. Q.Mátmuratovtıń pesalarınıń kemshiliginiń baslı sebebi tuwralı: "Ómirbek hám tazsha" komediyası kórkemlik, ásirese, kompoziсyalıq jaqtan pás bolıp shıqqan. Onıń bas sebebiniń biri Q.Mátmuratovtıń dramaturgiya janrın teoriyalıq jaqtan bilmegenligi…"90 dep kórsetedi. Jáne de ol basqa bir maqalasında da Q.Mátmuratovtıń "Perzent" ("Ákeli jetimler") pesasın tallaw waqtında da…"Q.Mátmuratovtıń ayanıshlı qáwipli, shiyelenisken konfliktti

almaǵanı…dramaturgtiń drama teoriyasınan onsha xabarı joqlıǵın bildiredi"91-dep jazadı. Negizinde hár qanday dramaturg te, hár bir jazıwshı da teoriya boyınsha tayar qálip penen

jazbaydı. Eger olay etse, bul dóretpeler tayar qálipke túsip keteri de sózsiz. Turmıstıń ózi konflikt, sonıń ózi kompoziсiya desek arzıydı. Sonlıqtan sınshınıń bul pikirleri tiykarsız. Sonday-aq onıń "Ernazar Alakóz" tragediyası haqqında aytılǵan pikirlerinde de avtordıń idealınıń áhmiyetine túsinbewshilik bar.

Sonlıqtan da, belgili shayır, prozaik hám dramaturgiya belsendisi K.Raxmanov ulıwma usı janrdıń ázziligin moyınlaw menen birge teatr sınshılarına óz narazılıǵın jasırmay bılay degen: "Men teatr kritikasına narazıman". Gazetajurnallar olardıń qáte túsiniklerin úlken maqala etip basa bermew kerek…Tamashagóylerge unaǵan spektakller olarǵa unamaydı. Adam barmaytuǵın spektakllerdi kókke kóteredi. Sóytip adamlardı shatastırıwǵa urınadı".92

Álbette, bul pikirler shınlıqqa tiykarlanǵan.

Ulıwma 90-jıllardaǵı dramaturgiya sınınıń jaǵdayı, usınday xarakterge iye. Olar xalqımızdıń eki teatrında biz negizge alǵan onlaǵan jıllar ishinde saxnaǵa qoyılǵan pesalardıń tek ǵana sanın, kólemin (awdarmalardı aytpay-aq) esapqa alǵanda,

88Orazımbetova J. "Temir qatın" hám tamashagóy. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1-may, 1990.

89Allanazarov T. Sazende hám dramaturg. "Sovet Qaraqalpaqstanı", 3-noyabr, 1990.

90Tursınov B. Dramaturgiya-89. "Amiwdárya", 1990, №6, 91-bet.

91Tursınov B. Dramaturgiyamızda konflikt hám kompoziсiya máselelerine. "Amiwdárya", 2000, №1, 90-bet.

92Xudaybergenov J.-Raxmanov K. Teatr, dramaturgiya hám tamashagóy. "Jas Leninshi", 3-aprel, 1990.

poeziya, proza sınına salıstırǵanda da ele talaptan tómen. Bunıń obektiv hám subektiv sebepleri de bar. Álbette, bul saxnaǵa shıqqan barlıq dóretpelerge sın pikirler aytılıwı shárt degendi ańlatpaydı. Biraq, jaqsı, unamlı dóretpeler ertelikesh óz bahasın aladı.