Házirgi ádebiy process boyınsha lekciya

5 TEMA: Povest janrında kórkemlik izleniwshilik. JOBA:

1.Ǵárezsizlik dáwirinde povestlik shıǵarmalarǵa sholıw.

2.Usı dáwir povestleriniń ideya-tematikası haqqında.

3.Povestlik shıǵarmalardıń janrlıq ózgeshelikleri.

Házirgi ádebiy proсesste prozanıń ayrıqsha ornı bar. Usı dáwirdegi prozada tek ǵana realizm metodınıń qursawında qalıp qoymay, al Batıs Evropa, rus,hátteki túrkiy ádebiyestetikalıq oydúnyasında jańalanıp qalǵan modernizm hám absurd ádebiyatınıń dástúrlerine degen jazıwshılarımızdıń qatnası kúsheydi. Sebebi, adamzattıń házirgi ádebiy estetikalıq oy-dúnyasında realizm, modernizmniń túrli aǵımları, hár túrli filosofiyalıq kóz qaraslar, ásirese absurd ideyasınıń túrli kórinisleri bir-biri menen qarısıp, házirgi insan balasınıń quramalı kelbetin, onıń ishki dúnyasınıń bar arnamısın, gúyzelisin kórkem haqıyqatlıqqa aynaldırıwǵa xızmet etpekte. Modernizm sózine teoriyalıq anıqlama berip óteyik. Modernizm- fransuzsha-eń jańa degen sózden alınǵan, ol bolmıstı subektivlik kóz-qarastan sáwlelendiredi, adamdı jámiyetlik turmıstan ajıratıp kórsetiwge umtıladı, individualizmdi úgitleydi. Modernizm realizmdi biykarlawǵa urınadı, onı waqtı pitken aǵım dep esaplaydı. Sebebi, hámmemizge málim XX ásirdiń 90jıllarınıń basında SSSR qusaǵan totalitar dúzimge tiykarlanǵan mámlekettiń ıdırawı, onıń baslı ideologiyalıq quralı bolǵan kommunistlik oylawdıń adamlardıń sanasınan ásteáste sıǵıp shıǵarıla baslawı, onıń ornın adamzattıń ásirler boyı jıynalǵan filosofiyalıq, etikalıq, estetikalıq, huqıqıy bilim qorları sistemasınıń iyeley baslawı biziń átiraptaǵı jámiyetlik hám tábiyat qubılıslarına, sonıń ishinde, turmısımızdıń ajıralmas bir bólegi bolǵan kórkem ádebiyatqa degen qatnasımızdı da pútkilley ózgertip jiberdi.

Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq ádebiyatındaǵı povestlerge názer taslaytuǵın bolsaq, onda onıń ideya-tematikalıq, janrlıq jaqtan rawajlanǵanın seziwge boladı. Povest janrınıń usınday

ósiwinde jazıwshılarımızdıń tereń dóretiwshilik izleniwshilikleri úlken rol atqaradı. Sebebi, usı janrda jaqsı qálem terbetken birqansha jazıwlarımızdıń atın aytıwǵa boladı. Máselen, 1990jıllardan keyin belgili jazıwshı G.Esemuratova júdá jemisli isledi. Ol buǵan deyin de «Duwdendegi dápter», «Jiyren» h.t.b. shıǵarmaları menen oqıwshılar jámiyetshiliginiń kewlinen shıqqan bolsa, onıń «Saylandı shıǵarmaları» nıń eki tomlıǵınıń (1-tom 1995, 2-tom 1997) jarıqqa shıǵıwı ádebiyatımızda elewli waqıya boldı. G.Esemuratova ǵárezsizlik dáwiriniń múmkinshiliklerinen ónimli paydalanıp, quwdalaw temasın, totalitar jámiyettegi ádilsizliklerdi, insan táǵdiriniń ayanıshlı jaǵdayların, zorlıqzombılıq, nemquraydılıq hám t.b. máselelerdi súwretlegen. «Bir shańaraq tariyxı» («Ámiwdárya» 2003, №1), «Minayım» («Qaraqalpaqstan jasları», 2003, may-iyun),

«Ustazlardıń ustazı» povestlerin dóretti.

S.Ismaylovtıń «Payǵambarlar hám shaytanlar» atlı povesti «Ámiwdárya» jurnalınıń betlerinde jarıq kórdi. Povestiń kórkem qurılısında milliy-epikalıq hám realistlik oylaw dástúrleriniń, mifologiyalıq hám realistlik sıpatlardıń birigip, bir-birine qarısqan halda ótlesip ketiwi avtor ideyasın beriwge xızmet etti. Povestiń tiykarǵı ideyası-házirgi alǵaw-dalǵaw ómirimizde insan balasın insapqa, oylanıp is kóriwge, qorshaǵan ortalıqqa abaylap qatnas jasawǵa shaqırıw.

Ó.Ótewlievtıń Aral tragediyasınıń aqıbetlerine arnalǵan «Teńizdiń jini» povesti «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında 2000-jıl №118-130-sanlarında járiyalandı.

M.Nızanovtıń «Aqshagúl» povesti házirgi dáwir problemalarına arnalǵan. Bunda bir shańaraq mısalında adamlar arasında sıylasıq, insap hám insapsızlıq, jaqsılıq hám jamanlıq probleması, adam táǵdiri, onıń qádir-qımbatınıń ayaq-astı e tiliwi

sheberlik penen ashıp beriledi. Shıǵarmada qaharman psixologizminiń jasalıwına ayrıqsha itibar qaratıladı. Biraq ǵárezsizlik jılları qaraqalpaq prozasında joqarıda atap ótilgen povestlerdi hám H.Ótemuratovanıń gúrrińlerin esapqa almaǵanda bul janrlardaǵı shıǵarmalardı dóretiwshiler tiykarınan jas jazıwshılar bolıp qaldı.

Sorawlar.

1.Házirgi Povesttegi kórkemlik izleniwshilikler nelerde ayqın kózge taslanadı?

2..Házirgi povestlerdiń rawajlanıwında jazıwshılardıń ornın belgilep beriń.

3.Povestiń janrlıq ózgesheliklerin aytıp beriń. Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992

2.Nurjanov P. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası. Nókis, 2003

3.Mámbetov Q. Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995

6 TEMA: Ǵárezsizlik dáwirinde qaraqalpaq romanlarınıń rawajlanıw tendenсiyaları.

JOBA:

1.Házirgi romanlardıń rawajlanıw baǵdarları.

2.Házirgi romanlarda qaharman obrazın jaratıw máseleleri.

3.T.Qayıpbergenovtıń romanlarına sholıw.

80-jıllarǵa kelip ádebiyatımızda jańa burılıslar payda bola basladı. Usı dáwirdiń birinshi yarımında 50-60-jılday ómir súrgen soсiolistlik realizm usılı biykarlana basladı. Poeziya eń jawınger janrǵa aylanıp, ol dáwir ruwxın beriwge eristi. Biraq usı yarım jılda poeziyadaǵı kórkem sózlilik, jasqanshaqlıq, subektivlik, ekinshi yarımda ashıq sózlilikke, batırlıqqa awısa basladı.

Mine ádebiyatımızdıń usı kúnge shekem rawajlanıw baǵdarların házirgi ádebiyat menen salıstırǵanımızda ádewir jetiskenliklerge erisilgeni kózge taslanadı.

T.Qayıpbergenovtıń joqarıda atı atalǵan dóretpeleri tek ǵana qaraqalpaq prozasında ǵana emes, al, pútkil túrkiy ádebiy-estetikalıq oy dúnyasında úlken jańalıq bolganın atap ótiwimiz kerek. Bul shıǵarmalar milliy-epikalıq hám XX ásir realistlik prozasınıń dástúrleriniń prinсiplerin bir-birine sintezlestirip, olardı házirgi sheshiliwi tiyis problemalardıń kórkem jılnamasın dúziwge xızmet ettiriwge degen jazıwshınıń umtılısınan dóregen. «Qaraqalpaqnama» shıǵarması arqalı T.Qayıpbergenov tek ǵana qaraqalpaq prozasında emes, al, házirgi Oraylıq Aziya xalıqları

ádebiyatında birinshi bolıp roman-esse janrın dóretti. Sonlıqtan da, Ózbekstan xalıq jazıwshısı Á.Yakubov Qaraqalpaqnama dóretpesin joqarı bahalap

Áyyemgi Túrkstan ádebiyatında birinshi roman-esse, XX ásir túrkiy ádebiyatında bolsa, dáslepki nama degen edi. Bul shıǵarmaǵa M.Qashqariy atındaǵı jer júzilik sıylıqtıń beriliwi ǵárezsizlik jıllarındaǵı qaraqalpaq prozasında úlken waqıya boldı.

Ǵárezsizlik jıllarında T.Qayıpbergenov prozamızdı óziniń kórkem forma, janr hám stil salasındaǵı izlenisleri menen bayıttı. Bunıń mısalı sıpatında onıń

O dúnyaǵa atama xatlar” roman-essesin keltiriwge boladı. Bul dóretpe tikkeley Aral tragediyasına arnalıp, ol ózbek, franсuz tillerine awdarıldı, usı arqalı pútkil regionǵa qáwip salǵan apatshılıqtıń kórkem tariyxın jer júzi xalıqlarına málimlewde úlken xızmet etti. Álbette,

T.Qayıpbergenovtıń bul dóretpesi taqır jerden shıqqan joq. Jazıwshı ol shıǵarmanı jazbastan aldın kóp ǵana jer júzilik konferenсiyalarda shıǵıp sóyledi, hár qıylı tillerde, baspalarda maqalalar, ocherkler járiyaladı, bul problemaǵa dúnya júzi jámiyetshiliginiń pikirin qarattı, ásirese, akad.

A.Saxarovtıń jazıwshımızdı quwatlap, Moskva tribunasınan shıǵıp sóylewi

jazıwshınıń bunday shıǵarmanı dóretiwge ázelden-aq úlken tayarlıqlar kórgenligin ańlatadı. T.Qayıpbergenovtıń jáne bir jańa dóretpesi Qálbimniń qamusı” dep ataladı. Dóretpe

avtordıń filosofiyalıq oy-sezimlerinen ibarat, oǵan jazıwshı reportaj-esse dep janrlıq atama qoyǵan. Túrkiynama dóretpesi de belgili áhmiyetke iye. Bul dóretpe avtordıń yadında qalǵan waqıyalar tiykarında jazılǵan. Dóretpede pútkil túrkiy xalıklardıń obrazı jaratılǵan.

Ǵárezsizlik jılları jazılǵan romanlardıń ishinde Sh.Seytovtıń «Jaman shıǵanaktaǵı aqtuba», K.Allambergenovtıń «Dárya tartılǵan jılları», A.Sadıqovtıń

«Tasta da gúlleydi», S.Ismaylovtıń «Júrek galaktikası», Q.Matmuratovtıń «Terbenbes» romanları haqqında unamlı pikir bildiriwge boladı. Dáslepki úsh romannıń tematikası bir-birine jaqın. XX ásirdiń 50-jıllarınan baslap ǵárezsizlik jıllarına shekemgi dáwirde elimizde orın alǵan mashqalalar Ámirxan, Jalǵas, Jumabay obrazları átirapında ashıp beriledi. Ásirese, Sh.Seytovtıń romanında dáwirdiń ashshı haqıyqatlıǵı hesh qanday qıpsalamastan ashıp beriledi. Ámirxan buzaqılıq, hiylekerlik, jawızlıqtı ózinde jámlegen obraz. Ol óz maqseti, bayıw, hámel tekshesine kóteriliw jolında hesh qanday jerkenishli háreketten tayınbaydı. Onıń ushın basqa adamlar táǵdiri bir pul. Al K.Allambergenov hám A.Sadıqovlardıń romanlarındaǵı Jalǵas hám Jumabaylar dáwir teńsizlikleri, nızamsızlıqları menen gúresiwge, bunda hár qaysısı ózinshe jol tańlawǵa bel baylaǵan qaharmanlar. Biraq partiyalıq jeke hákimlik húkim súrip turǵan sol dáwirde Jalǵas, Jumabay kusaǵanlardıń haqıyqatlıq ushın gúreste jeńiske erisiwi múmkin emes edi. Bul haqıyqatlıq eki romanda da júdá sátli ashıp beriledi. S.Ismaylovtıń «Júrek galaktikası» romanı janrlıq jaqtan jańa roman. Ol ilimiy-fantastikalıq janrda jazılǵan. Qaraqalpaq ádebiyatında ele bunday janrda romanlardıń dóretilmegenin esapqa alatuǵın bolsaq, bul roman qaraqalpak

ádebiyatında óz ornına iye ekenligi sózsiz.

Q.Matmuratovtıń «Terbenbes» romanları sońǵı dáwirdegi ádebiyatımızda elewli qubılıslardıń biri boldı. Romannıń eń utıslı tamanlarınıń biri de áyne qaharman obrazın jaratıwda hám házirgi dáwir ushın áhmiyetli mashqalalardı kóterip shıǵıwında bolıp tabıladı. Romanda X1X ásirdiń aqırı, XX ásirdiń basında Terbenbes atawınıń átirapında jasaǵan xalıqtıń ómiri sóz etiledi. Shıǵarmanıń bas qaharmanı Lepesbay ápiwayı awıl balasınan is bilermen, el basshısı dárejesine shekemgi jollardı basıp ótedi. Bul joldı jazıwshı isenimli súwretley alǵan. Lepesbay is

úyreniwdi baslı maqset etip óz aldına qoyadı. Ol kishi zavodlar quradı, usı arqalı xalıqtı jumıs penen támiyinleydi. Ekinshiden, óz jerimizdiń tábiyǵıy inámın (balıqtı) xalıqtıń iygiligine jumsay biledi. Balıqtı duzlap, qaqlap tayar ónim halına keltirip Rossiya hám Evropanıń basqa ellerine satıwdı shólkemlestiredi. Ol óz awıllaslarına biymillet ǵamxorlıq etiwdi olardı jumıs penen támiyinlew, bergen qarızların jumıs isletiw menen óndirip alıw arqalı ámelge asıradı. Mine, sonıń ushın da roman qızıqlı okıladı hám oqıwshılar tárepinen qızǵın kútip alındı.

Sorawlar.

1.Házirgi roman janrınıń rawajlanıw baǵdarları qanday? 2.Romanlardıń ideya-tematikasındaǵı ózgerisler qanday?

3.T.Qayıpbergenovtıń romanları haqqında aytıp beriń. 4.Ǵárezsizlik dáwirinde jazılǵan romanlarǵa sholıw jasań.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1.Mámbetov Q. Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995

2 .Nurjanov.P.Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası.Nókis, 2003. 3.Qayıpbergenov T.Qaraqalpaqpan. Táwekelshimen. Nókis, 2003

4. Ótemuratova X. Qaraqalpaq tariyxıy romanlarınıń poetikası. Nókis, 1997

7 TEMA: Házirgi ádebiy proсess hám poeziya Joba:

1.Házirgi poeziyanıń rawajlanıw baǵdarları haqqında.

2.Poeziyanıń ideya-tematikasındaǵı ózgerisler.

2.Poeziyadaǵı erkinlik hám kórkem poeziyada tema, ideya tańlawdaǵı izlenisler.

Bul dáwirde qaraqalpaq poeziyası da óz rawajlanıw jolına iye boldı. Negizinde poeziyaǵa demokratiyalıq keypiyat, kóz qaras erterek 80-jıllardıń ekinshi yarımınan baslap kirip kelgen edi. Usı jılları sol dáwirdegi awqamnıń ıdıraytuǵını belgili bolıp qaldı. Óytkeni, hámme orınlarda nızamsızlıq, jeke hákimshilik, tártipsizlik, tubalawshılıq orın aldı. Bul nárse sol mámlekette jasawshı adamlardıń orınlı narazılıǵın payda etti. Jámiyette, problemalar sonday kóbeyip ketti, olar bir-biri menen ulasıp jámiyetti qaplap aldı hám bunday jámiyettiń tozǵanı kórinip turdı. Biziń sharayatımızda ekologiyalıq problema birinshi orınǵa shıqtı. Sonlıqtanda usı jılları poeziyamızdın aqsaqallarınıń biri I.Yusupov «Qayta qurıwdıń balalarına»,

«Ashıq sóz», «Dialektika», «Korabller qoyımshılıǵındaǵı eles» sıyaqlı turmıstıń ashshı haqıyqatlıǵın batıl súwretleytuǵın lirikalıq shıǵarmaların dóretti. Bunday demokratiyalıq keypiyat basqa da qaraqalpaq shayırlarına otti.

Ǵárezsizlik dáwiri ádebiyattıń basqa túrleri sıyaqlı poeziyaǵa da erkinlik berdi.

Sonlıqtanda I.Yusupov, K.Raxmanov, T.Qabulov, J.Izbasqanov, K.Karimov, H.Ayımbetov,

N.Tóreshova, S.Ibragimov, X.Dáwletnazarov, B.Genjemuratov, M.Jumanazarova hám t.b. qaraqalpaq shayırları ideyalıq-tematikalıq, janrlıq-formalıq izlenisler alıp bardı. Olardıń lirikalıq shıǵarmalarında erkin pikir aytıw, jańasha pikirlew kóbirek kórindi. I.Yusupovtıń usı dáwirdegi lirikalıq shıǵarmalarınıń bazı birewleri haqqında joqarıda aytıp ótken edik. Shayır J.Izbasqanov ta bul dáwirde dóretiwshilik penen jedel shuǵıllandı. Shayırdıń qosıqlarında kúshli lirizm, joqarı estetikalıq talǵam, eń baslısı pikir sulıwlıǵı kózge taslanadı.

Tolqınlardıń tósin aymalarday,

Jelpinesiz jazǵı sulıwlar, Tómende suw emes, ayna barday, Serpilesiz nazlı sulıwlar.

Yamasa

Kórgenińiz barma gózzaldı, Tań sáhárde shashırap oyanǵan Ushqınlanıp áne qozǵaldı, Sulıw emes, bir uwıs árman.

Birinshi mısal J.Izbasqanovtıń «Shaǵalalar» qosıǵınan alındı. Bunda lirik qaharman óz sezimlerin shaǵalalar menen sáwbetke quradı. Tábiyattıń erkin hám erke aǵzası bolǵan shaǵalalardıń háreketinen gózzallıqtı, sulıwlıqtı kórgisi keledi. Onnan estetikalıq zawıq alǵısı keledi. Ekinshi mısalda da («Kórgenińiz barma gózzaldı» qosıǵınan) ádettegiden tıs pikirlew bar. Qaraqalpaq xalıq dástanlarında

«batır uyqısınan shashırap oyandı» degen ibaranıń isletiletuǵının bilemiz. Bunda shashırap oyanıw degen biziń sanamızǵa batırlıqtıń, aybatlılıqtıń simvolı sıpatında sińedi. Al shayır bul qosıǵında bul ibaranı qızlardıń gózzallıǵın tábiyiy halında jetkeriw ushın isletedi.

X.Dáwletnazarov «Ǵayrı jurttaǵı qaraqalpaqlar», «Qozılar» dep atalatuǵın qosıqlarında xalqımızdıń ótmishi, onıń ótkendegi ómirine baylanıslı emoсiyaǵa tolı sezim-pikirlerin beredi. Bul qosıqlar kórkemligi, tásirsheńligi boyınsha úlken tabısqa iye boldı. K.Raxmanovtıń kóp ǵana qosıqları oqıwshılar tárepinen qızǵın kútip alındı. Ásirese, shayırdıń ekologiyalıq qıyınshılıqlardı súwretlewge arnalǵan qosıqları tásirsheń.

Qók aspanda teńbil-teńbil aq bultlar, Sazaradı alaǵada kewlimdey,

Shaqırǵanday bolar geyde jat jurtlar, Seniń sońǵı qol bılǵaǵan belgińdey.

Quyash bultqa gá súńgip, gá jarq eter,

Tábiyattıń báhárdegi nazınday.

Diń aspannan quslar menen dárt óter. Sesti… Araldıń eń aqırǵı sazınday…

Mine, bul lirik qaharmannıń qulazıǵan kewlinen ótip atırǵan keshirmeler. Lirik qaharman qıyalıy tábiyat penen sırlasıp, onıń menen dártlesip atır. Bul qosıq tábiyat penen insan arasındaǵı katnasıqtı, olardıń birisiz ekinshisi ómir súre almaytuǵının kórsetedi. Shayır ekologiya problemasın usı usıl arqalı jetkeriwdi maqul kórgen.

Sonday-aq bul dáwirde M.Jumanazarovanıń lirikalıq shıǵarma-larında batıl pikirlew, H.Ayımbetovtıń lirikalarında pikirdi awıspalı mánige qurıw, N.Tóreshovanıń qosıqlarında hayalqızlardıń dúnyaǵa kóz karasınıń sáwleleniwi, B.Genjemuratovta janrlıq-formalıq izlenisler kóbirek sezildi.

Ǵárezsizlik dáwirinde qaraqalpaq shayırları poema janrında da biraz jemisli isledi. Bul dáwirde I.Yusupovtıń «Máńgi bulaq», «Watan topıraǵı», J.Izbasqanovtıń

«Qamal» (dramalıq poema), «Oqıwshıma xat», N.Tóreshovanıń «Tutqın», «Qızımaw», «Analıq haqqında qıssa», «Jetim qız», X.Dáwletnazarovtıń «Iyesiz jurt», «Qaraqalpaq bayazı», «Ziywariy shejire», « Álwidaǵ muhabbat. Xosh qal jaslıǵım» (nasrıy poema), B.Genjemuratovtıń «Qıtay jipegindegi bitik», A.Óteniyazovanıń

«Aysultan» h.t.b. poemalar, Á.Ótepbergenovtıń «Allańdı umıtpa», «Allada da esap bar», N.Tóreshovanıń «Yalǵanshı» dastanları járiyalandı. Usı poemalardıń ishinde I.Yusupovtıń «Watan topıraǵı» hám B.Genjemuratovtıń «Qıtay jipegindegi bitik» poemaları ayrıqsha sóz etiwdi talap etedi.

I.Yusupovtıń poemasında XX ásirdiń 30-jıllarındaǵı repres-siyada májbúriy óz watanın tárk etken watanlaslarımızdıń ayanıshlı tágdiri sóz etiledi. Hár tárepleme sawatlı Ábdisámed axun alıs Turkiya elinde júrip-aq óziniń talantı, sawatı, adamgershiligi arqasında kópshiliktiń húrmetine miyasar boladı. Ol ólip baratırıp ta ulı Mamıtqa óz watanına sadıq bolıwdı, oǵan qaytıp barıwdı násiyatlaydı. Poemada Mamıttıń watan saǵınıshı, ayralıq jolındaǵı azaplanıw-ları, kewil keshirmeleri, ruxıy halatı sheberlik penen jetkerilgen. Óz watanın ańsap kelgen Mamıt qusaǵan watan gedeylarına keshegi qızıl imperiya dáwirinde gumansırap karawlar, olarǵa jónsiz azap beriwler súwretlengen. Óz watanınıń topıraǵına ayaǵı tiyiwden oǵan tawap etip, duwa oqıp atırǵanda onı jansız dep gúmanlanıp tyurmaǵa qamaydı.

Qapa bolıp, albıraqlap turǵanda, Úsh miliysa jetip keldi bulmanǵa, Qolǵa kisen salıp sózge keltirmey, Jabıq mashinaǵa mingizdi sonda…

Mine, bul Sovet dáwiri siyasatınıń bir kórinisi edi.

Poemada hár kim ibrat alǵanday adamgershilik fazıyletleri súwretlengen orınlar kóp. Ábdisámed axun balası Mamıt penen óz elin tárk etip Turkiyadan baspana tabadı. Ol jerde basqa adamlar qatarı jergilikli jerdiń isbilermen, qayır saqawatlı insanı Nurılla biy olarǵa qayır saqawat kórsetedi, baspana beredi. Usınday ǵamxorlıqqa Ábdisámed axun adamgershiligi, insanlıq hújdanı menen juwap beredi. Nurılla biydiń úyi órtenip, qızı Janna ot arasında qalǵanda óz ómirin qáwipke qoyıp (denesiniń kóp jeri hádden tıs kúyip ketiwi aqıbetinen Ábdisámed axun qaytıs boladı) onı aman alıp shıǵadı. Qullası, bul poema joqarı adamgershilik fazıyletleri menen hádden tıs jawızlıqtı, jaqsılıq penen jamanlıqtı qatara qoyıp súwretlew arqalı insanǵa tán bolǵan quramlılıqtı ashıp beredi. Óz puqaraların tentene e tken

qızıl imperiyanıń hesh bir huqıq normalarına sıyıspaytuǵın siyasatın áshkara etedi. Poema oqıwshını ótmishke názer taslaw, tınısh turmıstıń qádirine jetiw, adamgershilik sıyaqlı ullı túsinik haqqında oy juwırtıwǵa jeteleydi.

B.Genjemuratovtıń poeması da oqıwshılar tárepinen qızǵın kútip alındı. Shıǵarma ózbek tiline awdarılıp járiyalandı. Oǵan ózbek ádebiyatshısı Ázim Suyun

«sońǵı dáwirde watan haqqında jazılǵan eń jaqsı shıǵarma boldı» dep bahaladı. Poemada túrk qaǵanı Móde xannıń tilinen el-jurt, watan tınıshlıǵı ushın eldi birlestiriw, jaslardı watanǵa sadıq qılıp tárbiyalawdıń usılları bayan etiledi. Móde xan óz nókerleriniń sadıqlıǵın, birligin sınap kóriw ushın olardı talay sınaqtan ótkeredi. Qońsı shın patshası eń júyrik tulparın soratqanda da, on tórt jasar jalǵız qızın soratqanda da el-jurt tınıshlıǵın gózlep irkilmesten berip jiberedi. Biraq watan jerinen ber dep soraǵanda irkilmesten sawashqa shıǵadı hám shın patshası ústinen jeńiske erisedi. Demek poemadan shıǵatuǵın juwmaq watan topıraǵı, jeri hámme nárseden áziz. Onı kózdiń qarashıǵınday saqlaw sol jerde jasawshılardıń hár biriniń minneti.

Sorawlar.

1.Házirgi ádebiy proсesste poeyanıń ornı qanday?

2.Házirgi poeziyadaǵı ózgerisler haqkında aytıp beriń.

3.Shayırlardıń dóretiwshilindegi kórkemlik izleniwshiliklerdi aytıń.

4.Usı dáwirde poeziyadaǵı janrlıq kóptúrlilik qanday rawajlanbaqta?

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992

2.Nurjanov P. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası. Nókis, 2003

3..Mámbetov Q. Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995

4.Orazımbetov.Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám

tipologiyası.Nókis, 2004.

5. Rasulov A. Tanqid talqin baholash. Toshkent, 2006

8 TEMA: Lirikada janrlıq izlenisler, kórkem forma máselesi JOBA:

1.Házirgi shayırlardıń dóretiwshiliklerine sholıw.

2.Házirgi shayırlardıń dóretiwshiligindegi kórkemlik izlenisler.

3.Ádebiyatqa jańa kórkem formalardıń payda bolıwında shayırlardıń dóretiwshilik

izleniwshiligi.

Ǵárezsizlik dáwirine kelip kórkem ádebiyatta, sonıń ishinde eń jawınger janr esaplanatuǵın poeziya janrında da birqansha ózgerisler júzege keldi. Onıń ideyabaǵıtında ózgerisler payda bola basladı. Sonıń menen birge bul dáwirde qaraqalpaq poeziyası da óz rawajlanıw jolına iye boldı. Negizinde poeziyaǵa demokratiyalıq keypiyat, kóz qaras erterek 80jıllardıń ekinshi yarımınan baslap kirip kelgen edi. Usı jılları sol dáwirdegi awqamnıń ıdıraytuǵını belgili bolıp qaldı. Óytkeni, hámme orınlarda nızamsızlıq, jeke hákimshilik, tártipsizlik, tubalawshılıq orın aldı. Bul nárse sol mámlekette jasawshı adamlardıń orınlı narazılıǵın payda etti. Jámiyette, problemalar sonday kóbeyip ketti, olar bir-biri menen ulasıp jámiyetti qaplap aldı hám bunday jámiyettiń tozǵanı kórinip turdı. Biziń sharayatımızda ekologiyalıq problema birinshi orınǵa shıqtı. Sonlıqtanda usı jılları poeziyamızdın aqsaqallarınıń biri I.Yusupov «Qayta qurıwdıń balalarına», «Ashıq sóz», «Dialektika», «Korabller qoyımshılıǵındaǵı e les» sıyaqlı turmıstıń ashshı

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992

2.Mámbetov Q. Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995

3.Orazımbetov.Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası.Nókis, 2004.

4.Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan. Nókis, 2000

5.Dáwletnazarov X. Áliwdaǵ muhabbat, áliwdaǵ. Nókis, 1992

9 TEMA: Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq poemaları.

(I.Yusupov «Watan topıraǵı», B.Genjemuratov «Qıtay jipegindegi bitik» poemaları) JOBA:

1.Házirgi dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatında poema janrınıń rawajlanıw baǵdarları.

2.Házirgi poemalarǵa ulıwma sholıw.

3.I.Yusupov hám B.Genjemuratovlardıń poemalıq dóretpelerin talqılaw.

Ǵárezsizlik dáwirde ádebiyatımız janrlıq kóptúrlilikti payda etip, qaraqalpaq jazıwshı-

shayırları ózleriniń oy-pikirin hár túrli formada beriwge hám ideyamazmunı jaǵınan tárbiyalıq áhmiyetke iye shıǵarmalar jaratıwǵa umtılmaqta. Bunday jaǵdayda sırtqı ádebiyatlardıń da tásiri kúshli boldı. Mine sonlıqta qaraqalpaq ádebiyatında poema janrı da tez pát menen qáliplestti.

Sonlıqtan Ǵárezsizlik dáwirinde qaraqalpaq shayırları poema janrında da biraz jemisli isledi. Bul dáwirde I.Yusupovtıń «Máńgi bulaq», «Watan topıraǵı», J.Izbasqanovtıń «Qamal» (dramalıq poema), «Oqıwshıma xat», N.Tóreshovanıń «Tutqın», «Qızımaw», «Analıq haqqında qıssa», «Jetim qız», X.Dáwletnazarovtıń «Iyesiz jurt», «Qaraqalpaq bayazı»,

«Ziywariy shejire», « Álwidaǵ muhabbat. Xosh qal jaslıǵım» (nasrıy poema), B.Genjemuratovtıń «Qıtay jipegindegi bitik», A.Óteniyazovanıń «Aysultan» h.t.b. poemalar, Á.Ótepbergenovtıń «Allańdı umıtpa», «Allada da esap bar», N.Tóreshovanıń

«Yalǵanshı» dastanları járiyalandı. Usı poemalardıń ishinde I.Yusupovtıń «Watan topıraǵı» hám B.Genjemuratovtıń «Qıtay jipegindegi bitik» poemaları ayrıqsha sóz etiwdi talap etedi.

I.Yusupovtıń poemasında XX ásirdiń 30-jıllarındaǵı repres-siyada májbúriy óz watanın tárk etken watanlaslarımızdıń ayanıshlı tágdiri sóz etiledi. Hár tárepleme sawatlı Ábdisámed axun alıs Turkiya elinde júrip-aq óziniń talantı, sawatı, adamgershiligi arqasında kópshiliktiń húrmetine miyasar boladı. Ol ólip baratırıp ta ulı Mamıtqa óz watanına sadıq bolıwdı, oǵan qaytıp barıwdı násiyatlaydı. Poemada Mamıttıń watan saǵınıshı, ayralıq jolındaǵı azaplanıw-ları, kewil keshirmeleri, ruxıy halatı sheberlik penen jetkerilgen. Óz watanın ańsap kelgen Mamıt qusaǵan watan gedeylarına keshegi qızıl imperiya dáwirinde gumansırap karawlar, olarǵa jónsiz azap beriwler súwretlengen. Óz watanınıń topıraǵına ayaǵı tiyiwden oǵan tawap etip, duwa oqıp atırǵanda onı jansız dep gúmanlanıp tyurmaǵa qamaydı.

Qapa bolıp, albıraqlap turǵanda, Úsh miliysa jetip keldi bulmanǵa, Qolǵa kisen salıp sózge keltirmey, Jabıq mashinaǵa mingizdi sonda…

Mine, bul Sovet dáwiri siyasatınıń bir kórinisi edi.

Poemada hár kim ibrat alǵanday adamgershilik fazıyletleri súwretlengen orınlar kóp. Ábdisámed axun balası Mamıt penen óz elin tárk etip Turkiyadan baspana tabadı. Ol jerde basqa adamlar qatarı jergilikli jerdiń isbilermen, qayır saqawatlı insanı Nurılla biy olarǵa qayır saqawat kórsetedi, baspana beredi. Usınday

ǵamxorlıqqa Ábdisámed axun adamgershiligi, insanlıq hújdanı menen juwap beredi. Nurılla biydiń úyi órtenip, qızı Janna ot arasında qalǵanda óz ómirin qáwipke qoyıp (denesiniń kóp jeri hádden tıs kúyip ketiwi aqıbetinen Ábdisámed axun qaytıs boladı) onı aman alıp shıǵadı. Qullası, bul poema joqarı adamgershilik fazıyletleri menen hádden tıs jawızlıqtı, jaqsılıq penen jamanlıqtı qatara qoyıp súwretlew arqalı insanǵa tán bolǵan quramlılıqtı ashıp beredi. Óz puqaraların tentene etken qızıl imperiyanıń hesh bir huqıq normalarına sıyıspaytuǵın siyasatın áshkara etedi. Poema oqıwshını ótmishke názer taslaw, tınısh turmıstıń qádirine jetiw, adamgershilik sıyaqlı ullı túsinik haqqında oy juwırtıwǵa jeteleydi.

B.Genjemuratovtıń poeması da oqıwshılar tárepinen qızǵın kútip alındı. Shıǵarma ózbek tiline awdarılıp járiyalandı. Oǵan ózbek ádebiyatshısı Ázim Suyun

«sońǵı dáwirde watan haqqında jazılǵan eń jaqsı shıǵarma boldı» dep bahaladı. Poemada túrk qaǵanı Móde xannıń tilinen el-jurt, watan tınıshlıǵı ushın eldi birlestiriw, jaslardı watanǵa sadıq qılıp tárbiyalawdıń usılları bayan etiledi. Móde xan óz nókerleriniń sadıqlıǵın, birligin sınap kóriw ushın olardı talay sınaqtan ótkeredi. Qońsı shın patshası eń júyrik tulparın soratqanda da, on tórt jasar jalǵız qızın soratqanda da el-jurt tınıshlıǵın gózlep irkilmesten berip jiberedi. Biraq watan jerinen ber dep soraǵanda irkilmesten sawashqa shıǵadı hám shın patshası ústinen jeńiske erisedi. Demek poemadan shıǵatuǵın juwmaq watan topıraǵı, jeri hámme nárseden áziz. Onı kózdiń qarashıǵınday saqlaw sol jerde jasawshılardıń hár biriniń minneti.

Usınday mazmundaǵıpoemalar menen qaraqalpaq poemalarınıń kórkemligi artıp barmaqta hám rawajlanıw jolına tústi.

Sorawlar.

1.I.Yusupovtıń poemasınıń ideya-mazmunın aytıp beriń.

2.B.Genjemuratovtıń poemalıq shıǵarmasınıń janrlıq ózgeshelikleri qanday?

3.Poema janrı házirgi waqıtta qanday rawajlanıp atır?

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Orazımbetov.Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası.Nókis, 2004.

2.Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan. Nókis, 2000

3.Genjemuratov B.Saratan. Nókis, 1990

10 TEMA: Házirgi ádebiy proсesste dramaturgiyanıń ornı. JOBA:

1.Házirgi dramalıq shıǵarmalarǵa ulıwma sholıw.

2.Házirgi dramaturgiya hám onıń rawajlanıw barısı.

Házirgi ádebiyattaǵı dramaturgiyanıń rawajlanıwında da jańasha burılıslardıń júzege kelgenligi hámmemizge málim. Házirgi dramaturgiyanıń baslı tematikası da búgingi jámiyetimizde bolıp atırǵan baslı refomalardı óz saxnasında kórsete biliwi hám onı adamlardıń oylawına tásir ettiriw baslı wazıypa bolıp tur, sebebi Respublikamızda házirgi qalıp baratırǵan baslı problemalar dramaturgiyada da mawasalı hám mawasasız (antogonichno) konfliktler arqalı

ǵana iske asıwı shárt. Sebebi pesada, konflikt shıǵamanıń, ondaǵı obrazlardıń birden bir janı, avtordıń ideyasın gúres arqalı ashatuǵın baslı faktor. Sonlıqta ǵárezsizlik dáwirinde ádebiyatımız janrlıq kóptúrlilikti payda etip, qaraqalpaq jazıwshıları ózleriniń oy-pikirin hár túrli formada beriwge hám ideya-mazmunı jaǵınan tárbiyalıq áhmiyetke iye shıǵarmalar jaratıwǵa umtılmaqta.

Ǵárezsizlik dáwirinde qaraqalpaq dramaturgiyası da rawajlanıwǵa iye boldı. Bul jılları Q.Matmuratovtıń «Bir úyde eki ómir», «Ákeli jetimler», «Ómirbek hám

tazsha», «Aq tekesh hám kók tekesh», A.Ótalievtiń «Ernazar Alakóz», «Ámir Temurdıń bir kúni», «Sultan Jaleletdin», Sh.Seytovtıń «Xalqabad romanı tiykarında jazılǵan

«Qutlı jol» pesası (qayta islegen Q.Matmuratov), «Shariyar» dastanı tiykarında jazılǵan «Shariyar» pesası (Q.Matmuratov), M.Nızanovtıń «Eki dúnyanıń áweresi», K.Raxmanovtıń «Táǵdir soqqısı», B.Baymurzaevtıń «Báddiwa», «Pálektiń gárdishi», A.Óteniyazovanıń «Jigittiń ıǵbalın bersin», «Muhabbat hám ǵázep», «Úmit ushqını»,

«Jumbaǵı kóp dúnya bul», S.Jumaǵulovtıń «Ekstrasens», «Kúyewińdi berip tur», «Adamlar qalay buzılǵan», «Bultlı kúnler» pesaları jazıldı. Bul pesalar saxnalastırılıp tamashagóylerdiń názerine usınıldı.

«Bir úyde eki ómir» pesası dramalıq janrda jazılǵan. Onda ápiwayı bir úydiń ómiri arqalı turmıstıń dramalıq tárepi ashıp beriledi. Bir úydiń eki kelini eki qıylı minezdegi, eki qıylı dúnya túsinigindegi kelin. Olardıń ata-anaları da sonday. Shıǵarmadaǵı tiykarǵı konflikt te shańaraq aǵzaları arasındaǵı tartısqa qurılǵan. Qullası, bul shıǵarma házirgi dáwir temasınan alıp jazılǵan bolıp, onda milliy mentalitet probleması, milliy úrp-ádet, dástúrlerge sadıqlıq máseleleri baslı orınǵa qoyıladı.

«Ómirbek hám tazsha» komediyası da tabısqa iye boldı. Onda Ómirbektiń tapqırlıǵı, sózge sheshenligi, bárqulla kewilli júriwi oǵan degen súyispenshilikti oyatadı. Ómirbek qaraqalpaqlardıń milliy qaharmanı. Onıń atına baylanıslı júdá kóp sanlı anekdotlar bar. Ómirbek aytıptı degen ushırma sózler xalıq arasında tolıp atır. Burın da I.Yusupov tárepinen jazılǵan «Ómirbek laqqı» komediyası uzaq jıllar dawamında qaraqalpaq saxnasında qoyılǵan edi.

Q.Matmuratovtıń komediyası da úlken tabısqa iye boldı. Ómirbektiń Tawasar bay menen básekige túsiwi hám onda jeńip shıǵıwı bir neshe kúlkili epizodlar arqalı beriledi. Pesada Qulımbet qazı, Tazsha, Labaq, Tawasar baydıń kempiri obrazları sátli shıqqan. M.Nızanovtıń «Eki dúnyanıń áweresi» pesası da komediya janrında jazıl2an. Onda burın2ı sklad baslıǵı o dúnya2a barǵannan keyin de gúnási kóp bolǵannan keyin kóp sorawǵa tutıladı. Qullası, ol o dunyanıń da, bul dúnyanıń da áweresine aylanadı.

Bul dáwirde jazılǵan dramalıq shıǵarmalardıń ishinde A.Ótalievtiń «Ernazar Alakóz» dramasın eń sátli jazılǵan saxnalıq shıǵarmalardıń qatarına kirgiziwge boladı. Shıǵarmanıń tiykarı X1X ásir qaraqalpaqlardıń ómirinen alıp jazılǵan. Usı dáwirdegi milliy qaharman Ernazar Alakóz pesa orayında turadı. Pesadaǵı waqıyalardıń tariyxıy shınlıqqa qurılıwı, onda qatnasıwshı personajlardıń da tariyxta bolıwı, olardıń háreketleriniń isenimli shıǵıwı bul shıǵarmaǵa tabıs alıp keldi. Usı avtordıń «Ámir Temurdıń bir kúni», «Sultan Jaleletdin» atlı pesaları da tariyxıy shaxslardıń ómirinen alıp jazılıwı menen bahalı.

Sonday-aq bul dáwirde bir qatar basqa xalıqlardıń ádebiyatınan da dramalıq shıǵarmalar qaraqalpaq tiline awdarıldı. Máselen, Ózbekstan qaharmanı A.Aripovtıń

«Sahıp qıran» pesası, qazaq dramaturgleri S.Balǵabaevtıń «Bizler de ashıq bolǵanbız», «Eń sulıw kelinshek», «Muhabbatsız ásir», K.Jetpisbaevtıń «Bul qanday toy», B.Jurtovtıń «Qáyinene qılwası», K. Súyinishovtıń «Kempir-ǵarrınıń erkesi», azerbayjan dramaturgi G.Xugaevtıń «Qatınımdı qaytıp ber», ózbek dramaturgi Bagdasarovtıń «Jıǵılǵanǵa judırıq», túrkmen dramaturgi N.Gullaevtıń «Keyipli kelin», qırǵız dramaturgi N.Zakievtiń «Áke táǵdiri», tájik dramaturgi M.Baxtiydiń

«Mekteptegi muhabbat» pesaların atap ótiwge boladı. Bul shıǵarmalar qaraqalpaq teatrınıń repertuarın keńeytiw menen birge qaraqalpaq dramaturgiyasın da bayıttı.

Ulıwmalastırıp aytqanda ǵárezsizlik dáwirinde qaraqalpaq dramaturgiyası usınday ózinsheliklerge iye boldı. Ol ádebiyattıń basqa túrlerine salıstırǵanda ázzi rawajlandı. Bul dáwirde kóbirek komediya janrına itibar berildi. Ásirese, jeńil kúlki tuwdıratuǵın hár qıylı tamashalar teatrda kóbirek saxnalastırıldı. Drama janrında shıgarmalar dım az jazıldı. Al tragediya janrı bolsa ulıwma itibardan shette qaldı.