Ibrayim Yusupov - Tanlawli shigarmalarinin 1 tomi
.pdf171
Kókte ómir joq, tekte jerde baxtı adamnıń" Degen sózdi esittim hám uǵınıldı maǵan Nede ekeni ólmesligi Omar Háyyamnın.
1956-jıl.
EPIGRAMMALAR
Araqxordıń gápi
Pivo, araq... tabılǵanın tatamız
Dúnya maǵan aqpas, jurtqa aqsa da.
Hápte sayın bir qap shiyshe satamız,
Sonda da bir jarımaymız aqshaǵa...
Shayırsımaq birewge
Pegas dep mingeniń qurshańqı eshek,
Parnas dep shıqkanıń bir úyme kesek.
Qosıq dep jazǵanıń aqshaǵa duzaq,
Seniń keleshegiń áwladqa mazaq.
Ol kim?
Onıń ózi hayaldan tuwdı
"Insan" emes oǵan hayallar.
Hayalın qorlap úyinen quwdı. Endi ózi hayallarǵa zar.
1958-jıl.
BIRINSHI ZÚRÁÁT ALÍNǴAN JERDE…
Umıtpaspan, doslar, ómirde,
Umıtpaspan bul altın gúzdi:
Birinshi zúráát alınǵan jerde
Birinshi ret súydim bir qızdı.
172
Oylamaǵan edim muhabbattı, Boladı dep sonshelli qızǵın, Ózim qaldım, al kewlim ketti, Qaptalına erip sol qızdıń.
Ǵáziyne ashtıq jańa jerlerden, Iske tústi jaslıq jigeri.
Birinshi buwday tolqını menen Jattı shuwlap Qostanay jeri.
Shaqırdı watan, keldi járdemge,
Kombaynlar tuwısqan Donnan...
- Katya, aytshı, sen súyeseń be? Dep bir kúni soradım onnan.
Jaqtı ma, ya qaldıma jaqpay, Bile almadım.
- Kimdi?—dep kúldi. "Meni" dewdiń esabın tappay, Berdim oǵan bir qısım gúldi.
Gúzgi aspanday jarq etti júzi,
-A-a, gúldi me!... Súygende qanday...
(Gúlden de beter súyedi seni,
Degen yańlı ırǵaldı buwday).
-Jerlerinde biziń Xarkovtıń da
Gúller dım kóp usınday sulıw. Qanday jaqsı qıdırıw onda Hám ırǵalǵan buwdaydı orıw....
Dep kombaynın xodlay basladı, Iske túsip kettik taǵı biz. Tóbede gúzdiń shiyshe aspanı, Tómende buwday telegey teńiz.
173
Óńirinde kórdim Katyanıń Ózim bergen gúldiń bir túbin...
Sóytip, meniń tuńǵısh muhabbatım Jańa jerde jardı búrtigin.
- Jas aziat!—dedi keterde ol,
Jımıńlatıp hawayı kózdi,— Taǵı usınday jańa jerler ashsań, Taǵı keleyin kelesi gúzde...
Ayttım oǵan:-Súyiklim, ǵam jeme, Bos jatırǵan jer bolsa, báriniń
Máselesin qarap Kremlde,
Sebemiz jılda tınıshlıq dánin...
Ol qız ketti mennen uzaqqa, Orılǵan jer qaldı jalańash.
Dala gúli soldı, biraq ta,
Gúl solsa da, kewiller solmas.
1954-jıl.
SÍN KEREK
Sınsız taydıń jal-quyrıǵı gúzelmes, Ótiriktiń ornı basqa, shın kerek.
Sın bolmasa kemshilikler dúzelmes, Sonıń ushın sınshı kerek, sın kerek.
Kritika qozǵaw salǵısh kúsh bolar, Sın kórmegen kóp qátege dus bolar. Sınshı bolıw awır bir jumıs bolar. Barlıq waqta ádalatlı sın kerek.
Ádebiyattı paxta desek, eger biz, Agronomsız qáytip paxta egermiz!
Olaqpız ba, talantsız ya shebermiz,
174
Bárin tallap aytatuǵın sın kerek.
Ádebiyat—baǵ, sınshı onıń baǵmanı, Bir kóz benen qarar barlıq miywanı. Qosıqtıń bar qıysıq, dúziw, sıydamı, Teris putaǵın alatuǵın sın kerek.
Qosıq qılıp aqbas penen jantaqtı6, Gey birewler miynet etpey mal taptı. Durıs, ayırıw ushın qaranı, aqtı,
Ilgir zeyin sınshı kerek, sın kerek.
Sınshılardıń túri kep-aw biraqta, Geybir sınshı ádillikten jıraqta, Geybir shayır megzer ótpes oraqqa, Sondaylardı egeytuǵın sın kerek.
Geybir shayır baqlap júrer qashıqtan, Qara sózdi ayıra almas qosıqtan, Qanat shıqpay ushaman dep asıqqan, Ondaylardı oylandırǵısh sın kerek.
Gey bir shayır awıl kórse, "qala" dep, "Nadurıs" deseń, janı shıǵar "jala" dep. "Ayaǵıńdı dúziwlep bas, bala" dep, Sondaylarǵa jol silterlik sın kerek.
Gey bir sınshı aqpay atıp "toldım" der, "Maǵan ashıq bári dańqlı joldıń" der, "Belinskiydiń bel balası boldım" der, Sol sınshınıń tap ózine sın kerek.
Sınshı bolıw ańsat emes bilgenge, Kritiktiń jolı názik júrgenge,
6 Bul qatar A. Dabılovtıń sózinen. I. Yu.
175
Hár bir adam sının oqıp kórgende, "Inabatlı eken" derlik sın kerek.
Etikshi bolǵan bar, erinbegen bar, Sınshı bolıp talay tayaq jegen bar,
"Sın dúzelmey min dúzelmes" degen bar, Barlıq waqta ádil, sınshı, sın kerek.
1957-jıl.
** *
Jazǵı keshte ekewimiz park ishinde, Otırdıq túpkirdegi skameyaǵa. Xrustal bokal menen sol bir túnde, Jas ómir ıshqı sharabın berdi maǵan.
Ishtim de, basım ǵuwlap, ketip esim, Iyiskedim úlbiregen aq tamaǵıńnan. Dirildep suwǵa túsken ay sáwlesi, "Súyemen" dep turǵanday boldı maǵan.
Duxovoy orkestrdiń naması da, Sol sózdi qulaǵıma qaytalaǵan. Samal da japıraqlardıń arasında
Sıbırlar "súyemen" dep ol da maǵan.
"Súyemen" degen sol bir sırlı sózdi Aytpadıń sonda, janım, tek ǵana sen. Biraq kóziń kózime túsken gezde, Kúlimlep, kirpigińdi saldıń tómen...
1950-jıl.
KOMNATA №501
B. ǵa
MGU diń jataqxanasında
Lap bolmaydı mıń jay bar dese,
176
Jasırmayman, biraq ta onda Bes júz birinshi jay ózgeshe.
Bir, eki, úsh...
jeti koykanıń Tusına jeti gilemshe kergen. "Jeti sulıw" poemasınıń Qaharmanı jasar bul jerde.
Gózzal Nina alıs taygada Qaraǵaydı aralap ósken. Tájik kızı Chehraizada Mısalı Pánj alması pisken.
Tiranalı Xadjire tentek,
"Men Pushkinge ashıqpan" deydi. Yan-Guy-fey, "Kak delo?" desek, "Karasho!" dep kúlimsireydi.
Eston qızı Lidia baǵana Sóylep berdi "Kalevipoegti"7 Osetinli múláyim Sona,
Bos waqtında kestege epli.
Jetinshi qız—Ámiw juldızı, Bılayınsha aygsam, maǵan awıllas.
Ah, qoy kózli qaraqalpaq qızı, Atıńdı atap sır bersem bolmas...
Jılda kelemen, saǵınıshım múshkil
Az jazasań, ol da bir azap;
Oqıysan-aw jáne de úsh jıl, Oqıwıń seniń ne degen uzaq!
7 Kalevipoeg – eston xalqınıń dástanı. I.Yu.
177
Okıń, qızlar, kim bilim alsa,
Paydası kóp xalıq isi ushın. Alısta qalǵan adamıńız bolsa, Maǵan usap qattıraq saǵınsın...
Talay jurttıń qosqan ul-qızın, Moskvada jay kóp ǵoy bunday. Degen menen, ele sol sózim:
Dım ózgeshe-aw, doslarım, bul jay!
Háy ısıq jay, kútip qara sen,
Jeti sulıw semyasına.
Qosılaman "Jaqsı jay" degen
Studkomnıń jarnamasına.
Jeti gúli jeti túrli jerdiń Gúlleniw doslıq tileymen sizge. Bárińizdi súydim, jaqsı kórdim, Ashıqpan tek birewińizge...
1953-jıl Moskva.
SAǴÍNÍW
Sáhár waqta minsem Mashuk tawına, Kúldi kúnshıǵıstan tańnıń juldızı. Gúmis bulaqlardıń shoq qaynawı da Seni eske saldı, Ámiwdiń qızı.
Tawdan aq bultlardı aydasa samal,
Bılǵap turǵandaysań maǵan oramal.
Suw ishiwge kelgen bir arıw maral Saǵan megzep qaldı, Ámiwdiń qızı.
Asqar taw Elbrus aspanǵa tiygen, Sımbatlı aq tósin kókshe bult súygen. Báhár bayramında aq kóylek kiygen
178
Turqıńdı yad ettim, Ámiwdiń qızı.
Samal sıldırlatsa japıraǵın taldıń,
Seni keldi me dep talay aldandım.
Keklik dúrlep ushsa astınan jardıń,
Jamalıń elesler, Ámiwdiń kızı.
Kórsem sıńq-sıńq kúlgen suwların saydıń, Tıńlap shopan shertken sestin sırnaydıń, Sonda bir sen bolıp shadlıǵım, qayǵım, Turdıń kóz aldımda, Ámiwdiń qızı.
Narzan bulaqları qanday azada,
Seniń kewliń yańlı tınıq hám taza.
Tawlar oyanadı, kewlim biymaza,
Ińkarım ózińseń, Ámiwdiń qızı.
Saǵınıshlarıń biylep bar taqatımdı,
Tas ústinde turdım oqıp xatıńdı.
Jazsam jas emenge oyıp atıńdı,
Tawlar yadlap aldı, Ámiwdiń qızı.
Beshtaw munarlanıp turar qasımda, Kókshe bult jelbirer ushabasında. Hár kim yar ıshqında kúyse jasında, Mendey bolıp kúysin, Ámiwdiń qızı.
1953-jıl. Pyatigorsk.
"DALA ÁRMANLARÍ" kitabınan
ALTÍN DÁRYALÍQ SAMALÍNA
Altın dáryalıqtıń pátli samalı,
Sen shalqıp, yoshlanıp eskende mudam,
Túrli tillerdegi túrli namanı,
179
Qanatıńda alıp keleseń maǵan.
Sende sarqırawı kúshli aǵıslardıń, Sennen juwsan iysi tanawǵa urar. Sende naw karaǵay nar qamıslardıń Million sıbızǵılıq sıldırlısı bar.
Bulttay qaramanlar, shoq toranǵıllar Biyikten sálemin jollaydı saǵan. Suw boyında nama shıǵarǵan tallar Saǵan óz notasın úyreter mudam.
Meni asıqtırar jalqaw tırnanıń Mezgil kurantınday «tır-tır» lawları. Ház berer biydáwlet shaǵalalardıń Shın kewilden kúlip shaqaqlawları.
Asaw tolqınlardıń «tıńların súrgen» Paroxodlar dawısı, shaqırıwları: Sende bar joqarı voltli toq júrgen GRES sımlarınıń dıńıldawları.
Bárin-bárin yadlap úyrengenseń sen, Altın dáryalıqtıń pátli samalı! Biraq, aytıp ber sen, maǵan ákel sen Jańa adamlar aytqan jańa namanı!
Ákel, jańa kúshtiń yosh bulaqların Burqıldatıp ashqan jańa zamannıń Jańa qosıqların, jańa sazların, Júrek soǵıwların, talpınıwların!
Bul qosıq esitiler qaraqalpaqtıń Tallı jaǵıstaǵı xosh hawazınan; Dańqlı paxtakeshi kúnshıǵıs jaqtıń, Tuwısqan ózbektiń sulıw sazınan.
180
Bul nama Qızılqum jaylawlarınan «Et, sút molshılıǵı!» dep súren salar. Maldıń izin irogliftey oqıǵan. Bawırım qazaqlardıń án-kúyinde bar.
Bul qosıqtı aytqan rus dawısı, Tuwısqan motiv bolıp sińgen qanıma, Jańa dáwir, jańa namanıń kúshi Lapız bergen túrkmen aydımlarına.
Bul namadan jańa jiger, yosh alǵan, Bahadır balıqshı - Aral boyları. Esitilgen shalı atızlarınan
Biziń koreeсlerdiń «toradiyları».
Usı nama qaysı jerde aytılsa, Sol jer jasaradı, abat boladı.
Bul qosıqtı aytıp xalık hújim qılsa, Ústirtten neft shıǵıp, gaz atıladı.
Bul-jańa zamannıń jańa naması,
Yosh hám jiger tolı ájayıp nama,
Dóretiwshi miynettiń saqıy quyashı, Tók sen nurlarıńdı dalalarıma!
Wa, altın dáryalıq, tuwǵan mákanım! Zaman korablleri asıǵar saǵan. Qaysı tilde qosıq aytsań da, janım, Bári túsinikli, qádirdan maǵan.
Shadlıq, yosh hám ıshqı, naz benen tolıp, Essin lázzet baǵısh samalıń seniń.
Baxıt, abadanlıq joldasıń bolıp, Jaynasın keleshek zamanıń seniń.
1962-jıl, Nókis.