Ibrayim Yusupov - Tanlawli shigarmalarinin 1 tomi

201

Karamıq kóz qızlardı erte Mal ornına satqızbaw ushın; Baxıt beriw ushın máńgige, Gúres jolı—uzaq áńgime…

Iytler menen qosıla juwırǵan Qara dumalaq ballarǵa qara! Kirge batıp, shańdı suwırǵan, Putqa ıshtan tiymegen sirá.

Sol aydarlı nárestelerdiń Baxıtlı bop ósiwi ushın,

Iyeletip bilim, hónerdi,

Keleshekti dúziwi ushın

Ne qıyamet isler bar endi,—

Ol ózinshe dástan erteńgi...

Náwpir suwdıń boyında tursa da, Balıqshıday atı shóllegen, Tóbesinde kún shıjǵırsa da, Turmısında jaqtı kórmegen, Jawgershilik kórip kóp posqan, Xanǵa aytqan arzı pitpegen,

Biyi qosqa adamdı kosqan,

Aq patshaǵa dadı jetpegen, Awır eńbek emgen bar kúshin, Qaydaǵı bir túpkirde ósken "Qaraqalpaq" degen xalıq ushın Teńlik berip, qaldırmay kóshten, Onıń "baxıtlımız" dewi ushın, Jetiwi ushın árman—tilekke, Gúrkiretip gúldirewishin,

Otaw tigip berip erekke, "Qutlı bolsın avtonomiyań!" Dep shadlıqta dáwran súrgizip,

Diyqan júrgen, márdikar bolǵan Balaların atqa mingizip,

202

"Qayta tuwǵan xalqıńa búgin Sen basshısań—odambasısań,

Basqar, joldas, ózińdi óziń. Úlken úydiń teń aǵzasısań!" Degen sózdi aytqızıw ushın,— Vladnmir traktı menen Qanshalar at aldına túsip, Ayaǵında shıldırlap kisen, Azap kórdi Sibir tórinde, Jaslay kókjótelge shatıldı, Petropavl túrmelerinde

Tas diiwalǵa súyep atıldı...

Jer dúnyanı batırǵan qanǵa

"Kapitalizm" degen jırtqıshtı Nıpqırt etip Rossiyada, Rabochnyǵa berip bar kúshti, Azatlıqtıń jemiiin bizge – Miynetkeshke tatqızıw ushın, "Baxıtlımız" degen bir sózdi Millionlarǵa aytqızıw ushın,— Aqılı kámil hám ádalatlı Proletardıń ullı kósemi. Shushensk suwıǵına qattı, Razlivte pishen tósenip,

Japa shegip jat mánzillerde, Quwǵın kórdi jandarmlardan. Baxıt jolın miynetkeshlerge

Aqıl menen kórsetip aldan, Aq patshanı ádil janınan Túńiltip, táj—taqtan úrkitti. Rossiyanı pánjelep turǵan Qos tumsıqlı qara búrkitti Ushardan ol urıp túsirip,

Zalp bergizip, "Avroraǵa", Eskiliktiń únin óshirip,

203

Ómir berdi jańa dúnyaǵa...

Tazǵarada toqtadı atlar,

Bul jer—qanlı sawash dárbenti, Qurban bolǵan doslardı yadlar, Hámme únsiz bas iyip endi.

Aq kazaklar hám xan maqsımlar Húkimetti alıp Shımbayda. Járdemlesip oǵan satqınlar, Jazǵı túnde tap usı jayda Abaysızda ańlıp jol taslap, Internaсional otryadtı qırǵan. Orıs, venger, nemis joldaslar

Teńsiz urısta bolǵandı kurban. Azapladı qolǵa túskenin,

Kóp shamshıraq biymezgil sóndi.

Ishindegi bolsheviklerin

Otqa órtep, tiriley kómdi.

Essiz erler, qaylardan kelgen

Maǵiripten—mashırıqqa shıǵıp! Bul túpkirge olardı ákelgen Tańǵı dawıl, Lenin shınlıǵı,

Sol shınlıqtı qayda aparsańız Sol jer—sizlerdiń de elińiz Tınısh jatıp máńǵi uyıqlańız Jaylı bolsın jatqan jerińiz!.

Suwlıq shaynap at janıwarlar Jer tanabın quwırıp keler. Suw boyında qatara tallar. At juwırsa, juwırıp keler. Jiyeginde ashıq aspannıń Uyıp qalǵan bulttay mısalı. Gújim turar. Ol usımannıń Góne tariyx, qart aqsaqalı. Kegeyliniń ǵırra jaǵasında

204

Dawıl shaqırıp gúwildep turar. Qazıwda júrip, onıń qasında Allayardıń túnegeni bar:

Túni boyı quslar patırlap, Samal gúwlep gújim basında, Qazıwshılar jatqamda uyıqlap,

Bul qos baqqısh jas bala sonda

Ázzilik etip awır jumısqa, Uyıqlay almay azaplar kórgen. Qaytıs bolǵan sol jılı qısta Anası da túsine engen.

"Turge, túrge!"—dep ol juwırar, Bir sur jılan gújim basında Iyreń—iyreń órmelep barar. "Há, tandırı shıqqır sur jılan. Palapan bar qus uyasında, Solardı jep úyrengen mudam..." Dep baqanın kóterip sonda, Sart etkizip urdı jılandı.

Jılap jerge tústi bılq etip...

Sol gezde bul shorshıp oyandı, Hámme iske qalıptı ketip...

Allayardıń bólip qıyalın, Qasındaǵı joldası birden.

—Tashkentdegi gáptiń dawamın Aytıp bershi ... Dım qızıq eken— Dep ótindi. Allayar sonda

Tezden jıynap aldı da ózin, Murtın sıypap, kúlip qoydı da, Jalǵastırdı úzilgen sózin. Shaqırtılıp bıltırǵı gúzde Turk CIK te bolǵan waǵında, Tánepiste shay ishken gezde Aytılǵan sez edi shınında:

205

—...Sonnan keyin, Frunze kúlip,

"Qaraqalpaq" degen laqaptı Kuybıshevke awdarıp berip,

"— Durıs pa?" dep arqamnan qaqtı.

—Durıs—dedi Kuybıshev turıp, Juwap berip meniń ornıma.— Bul xalıqtı sennen de burın, Kókshe tawda júrgen waǵımda Qazaqlardan kóp esitkenmen. Tariyxı da ózi ájayıp...

—Bular jaqın Buxara menen — Dep sóz qostı Fayzulla Xojaev,— Ómirinshe eger bir xalıq

Quwǵın kórse, bul—qaraqalpaq. Miynet dese, tawdı qoparıp, Arbaǵa sal deseńiz biraq,

Salar, eger sıysa arbaǵa....

Durıs ayttım ba, Allayar aǵa?—

Dep kúldi ol men betke qarap....

Onnan keyin májilis waqtında Dokladı tıńlanǵan bunıń. Partshólkemniń hám revkomnıń Islep atqan isi haqqında, Kıyınlıqlar jóninde hám de Jat-jamaydıń qarsılıqların, Mútájligin qanday járdemge

Sonda aytqan Allayar bárin.

Eske túser: kóp uzamay-aq Avtonomiya bergeni bizge. Íqtıyarlı el qaraqalpaq

Teńlik alıp, túskeni kózge. Mártebesi shıńınday tawdıń, Ishsi, diyqan awqamı berik, Lenin bergen qızıl otawdıń

206

Shańıraǵın bálent kóterip, Sayasına qara tallardıń

Tikti sazlap,

Ne degen sawlat!

Túńliginen ay, juldızlardıń Tamashasın kórer kóp áwlad! Tórtkúl oray bolıp ortadan, Sesti gúrlep zor qurultaydıń,

Máskew, Tashkent, Qızıl Ordadan

Tuwısqaplar aytıp kóz aydın,

Desti:"Hay, Oktyabr perzenti! Jasa erkin el qaraqalpaq!"

Ámiw, Aral boyında endi Bir ájayıp dáwran bolajaq...

Awıl,awıl! Jánjel oshaǵı, Sadalıqtan kewliń torıǵar. Bunda hár úydiń óz soqpaǵı, Hár ruwdıń ata jolı bar.

Hár topardıń óziniń bayı, Ol baydıń óz gedeyleri bar.

Jarlıları kóbeygen sayın, Baylarınıń isi ońalar. Aq úzikli bolıstıń úyi,

Baǵ háremi, malı, jeri bar. Hár kósheniń óziniń biyi,

Músápiri, tentekleri bar.

Hár kim bunda óziniń bawırı Pútin bolsa-sol múddáhası. Hár kimniń óz meshit qáwimi Hám óziniń dúmshe mollası. Bir basına úsh qatın alıp, Malım kóp dep esirgeni bar. Ash-jalańash panasız qalıp, Júrgen jetim-jesirleri bar.

Kúshlileri jatar sayada,

207

Íssılarǵa kúyer bayǵusı. Kúnde suw tóbeles saǵada, Jesir dawı, ruw aytısı...

Endi qara! Bul awıllarda Daw-jánjeldiń túri ózgergen, Gedey dize batırıp bayǵa, Qorıqpas may qaplaǵan kózlerden. Anaw ógiz arba kiyatqan

Qıńır-qıysıq eski jol menen

Barıp túse ǵoysań sen attan, Qıyan-kesti gúres ne degen Kórer ediń bul túpkir elde.

Mańnayshası qızıl jalawlı Batrachkomnıń keńselerinde Esitiler baqırıslı, dawlı Diyqanlardıń bálent dawısı Jer bólisi, huquq talası. Belsendiler tınbay at shawıp, Azan-qazan awıl arası. Kózin jumıp tásbisin sanap,

Iyshan boljar aqırzamandı. Baylar shabar kózi qantalap,

Orǵa túsken ash bóri yaqlı. Bolıs, biyler bası salbırap, Sınǵan qamshısına úńiler.

Qaskúnemlik qılwasın biraq Kórgenińde janıń túńiler...

Jigit boldı Óten deytuǵın, Allayardıń jorası edi.

Qoy awzınan shóp almaytuǵın Bir diyxannıń balası edi.

Saq qulaq bay shıǵannan shıqqan Konfiskanıń sezip xabarın,

Bir aqshamda qoyımshılıqqa Jasırdı da óz dúnyaların, Tiri ayǵaq qalar dep izde,

208

Tún ishinde bıyılǵı gúzde Óltirip sol bayǵus Ótendi, Tıǵıp ketken góne kerizge...

Ógiz arba buzıq kópirden Óte almay, awdańlap turdı.

—Toqtań!—dedi Allayar birden

Hám paytonnan túse juwırdı.

—Assalawma áleykum, aǵa! Aman-esen barmısań, ǵarrım! — Dep juwırıp barıp janına, Gúpshekledi arbasın onıń.

Arba tústi óziniń jolına, Kólegeylep kózine qolın, Ǵarrı qarap turdı ulına.

—Allayarjan, senbiseń kelgen? Bárekalla, júrseń be aman? "Obkom" boldı dep seni elge,

Jurt tınıshlıq bermey júr maǵan. El iyesi bolıw awır is.

Aqıl hám de ádillik dárkar...

Kópsizler ǵoy... Bul qaysı júris? Atlardı da sabıltıpsızlar.

Kisi malınday qıynap bulardı,

Onshama ne shomıltıp terge.

Hásseniy, bul janıwarlardı Berer me ediń biziń artelge...

Japqa jańa saǵa almaǵa

Sen járdem ber aǵayinlerge...

—Bári-bári boladı, aǵa,— Duway sálem ayt jigitlerge.

Amanda bol!—dep bılǵap qolın, Jolǵa túser kúlip Allayar.

Atlar jáne aq kóbik bolıp Shımbay jolın shańǵıtıp barar...

Ura! Áne, kórindi xalıq!

209

Qara qurım qalanıń sheti. Ballar baqırısadı quwanıp, "Kóp jasasın keńes húkimeti!" Dep súrenler qızıl álwanlar. Mıń-mıń kurash, mıńsan taqıya, Qızıl-jasıl qız hám jáwanlar, Qanday quwanıshlı waqıya: Kóp ezilgen insan áwladı

Óz ıǵbalın kóriwi kanday. Azatlıǵın, óz inabatın Ózi tanıp biliwi qanday.

"Qaraqalpaq qalpaq bolǵalı

Bir teńlikti alǵan emesti".

Miynetkesh el atın alǵalı Bunday teńlik bolǵan emesti. Nur jawdırıp alǵıs—húrmetin Xalıq qutlıqlar mine quwanıp:

Lenin bergen jańa húkimetin, Lenin bergen jańa zamanın.

MENIŃ AVTONOMIYAM

Jıllar ótti,

Kóp ullı gúres

Tariyxlarǵa dańq bop ornadı.

Zaman endi arbalı emes,

Mashinaǵa minip zuwladı...

Tórtew edik mashinada biz:

Biziń ustaz Jolmurza aǵa.

Moskvalı shayır dostımız

Misha Lukonin bar arada.

Altın deseń altın ırasında,

Bir ájayıp bolıq gúz edi.

Asfalt joldıń eki jaǵasında

Kombainlar pildey súzedi.

Aq terekler samal arqalı

210

Aspan menen tillesip olar, "Tatlı-aw tınısh ómirdiń palı, Jasay bilseń" degendey bolar.

Zeyin ashar gúz iyisi sonday, Ǵarbız jarılǵan ba yamasa?

Qus jolınan juldız shashılǵanday Ay sáwlesin emer ǵawasha. Gúres qızǵan Ózbekstannıń Bálent paxta qırmanı ushın. Dárbentinde keń shólistannıń Gúllendirip Ámiw jaǵasıp, Munarlanıp baxıt daraǵınday, Artıp ıǵbal, dańq inabatı,

Jatar gúrlep jaslıq bulaǵınday Qaraqalpaqstan elatı. Aziyanıń ullı dáryası

Kók teńizge qawıshqan jerde, Shól táńiri hám adam balası Máńgi jawday shabısqan jerde,— Erkin eńbek, altın kollardıń Ayasında esken shámennen Roza gúlin keń dalalardıń

Saǵan inam eteyin kelseń, Gúl beremen men saǵan, biraq Jer jánnetin wáde etpeymen. Lekin zeyniń menen sen qarap

Kóriwiń múmkin bul bir shetkeydep:

Biziń ullı zamanımızdıń Kóp belgisin, dańqlı islerin.

Jasarıwın jabayı dúzdiń, Párawan turmıs ózgerislerin...

Bunda adamlar asaw dáryaǵa Noqta salıp temir betonnan,

Baǵ kegertip qızıl qıyaǵa, Mol ırısqısın aladı onnan.