Ibrayim Yusupov - Tanlawli shigarmalarinin 1 tomi

161

Dárya aǵıp ketti shóllerge tarap. Teńiz sum ólimge húkim etilip, Altın jaǵıs jerler qaldı qańırap.

Kem-kem quyarlıqta kesildi aǵıs, Kewli suwıǵanday suw menen jaǵıs, Hár kún uzaqlastı biri-birinen, Tolkın aq kóbikten oymadı naǵıs.

Kepti narqamıslı, kopalı kóller, Esti biyjaǵıday háwirli jeller,

Taza suwǵa uwıldırıq shashalmay,

Nabıt boldı bekireler, súwenler.

Ne jaysań jayınlar awzı jayıqtay, Óli suwdan kesel tawıp, ayıqpay, Tuńǵıyıq tereńge túsip jan berdi, Awır júgi menen shókken qayıqtay.

Tırna sesti oyatpadı kóklemdi, Súyrikler nartlamay sınıp búklendi, Qaynap turǵan ırıs qazanı tınǵanday, Balıqshınıń keń órisi sheklendi.

Átiraptı bastı qızıl soralıq, Baqatosqın kók shalańǵa oralıp, Qurbaqalar tınbay baqıldasadı, Ólgen balıq iyisi jelge taralıp...

4

Okean hám teńizlerdi aralap, Úlken xojalıǵın tekserip qarap, Júrdi korablde súzip udayı, Qúdiretli Poseydon—teńiz qudayı.

Hám esitti uzaq shóller artınan

162

Ashshı dawıs ózegin órt sharpıǵan, Perzentiniń sestiń tanıdı dárhal, Dawıl tezliginde jetisti oǵan.

Hayran boldı kelip kórgen waǵında, Íssı kún aymalap tilla ireń qumda, Keń sahraǵa salqın lebin taratıp, Jatar edi teńiz tolqınlap bunda.

Shóller topılısı kár etpes edi, Ústinen háwirli jel ótpes edi. Insanlarǵa berip ırıs, ǵáziyne, Ullı tirishilikke tilekles edi.

Jawız saratannan qorǵap jerlerdi, Írǵalǵan kók egis, baǵ-háremlerdi, Oypatlarda ómir gúlin ırǵaltıp, Shálden saqlar edi sonsha ellerdi.

Endi bunda tınǵan dárya aǵısı, Teńiz tárk etipti tuwǵan jaǵısın, Suw túbinde bir qábirdiń qasında Kórdi kishi ulın sarǵayǵan túsi.

Ulı emes, jetim bala turǵanday, Kim bar bul táǵdirge ara turǵanday?

Quyashqa tik baqqan hawayı kózler Shanaǵında sónip baratırǵanday.

Ayttı bas kóterip: "xosh bol, atajan..

Seniń qúdiretińnen payda joq maǵan. Jıqtı meni bul ayralıq apatı,

Bul úmitsiz ıshqı qoymaslar aman..."

Wásiyatlap ayttı atası oǵan:

"Bul insanıy apat túsinikli maǵan.

163

Júr, keteyik alıs okeanlarǵa, Ólmektiń izinen ólmek joq, balam".

Ulı der: "órt shalǵan ózegim menen, Qalaman bul jansız názelim menen. Insanlarǵa sheksiz muhabbatımdı Sıpatlayman bunda ájelim menen".

Ulın kóndire almay teńiz allası, Jasıl saqalına sorǵalap jası,

Narday qáddin búgip perzent daǵınan, Otırdı jaǵısta aqsham arası.

Kúshliniń de ǵárip shaǵı boladı, Qara túnge qamsıǵıp ol qaradı. Qorqınıshlı jım-jırt, tek te uzaqta Shıraqshınıń otı jılt-jılt janadı...

5

Teńizden jaǵısqa shıǵıp sáhárde, Bar ǵázebin jıyıp, ol bir máhálde, Tilla tajı shıǵar kúnge shaǵılısıp, Qúdiretli Poseydon mindi qáhárge.

Olif aǵashına Gefes saplaǵan

Úsh tisli shanıshqısın nıq tutıp bárda Gúrkirep shaqırdı Qara dawıldı, Hám de buyrıq berdi bılay dep oǵan:

"Háy, Dawıl, sen qorqınıshlı ses penen, Kóteril aspanǵa qattı kúsh penen

Hám de mınaw qayır tepken jaǵıstan Duzlı shańdı quy adamlar ústinen!

Masayrap olar dım háddinen astı,

164

Jawızlıqtıń qulıplı esigin ashtı.

Juwhaday simirip teńiz, dáryanı, Dúnyanı qurtpaqshı ǵárezi-kastı.

Bul ne shımshıtırıq, arasat zaman,

Suwdıń astın-ústin biylegen adam. Teńizdi pataslap, maylar aǵızıp, Jamanlıqtıń shegin asırdı mudam.

Suw astında jarıp bir bálelerin, Neshe ret kememdi awdardı meniń. Janǵa tiydi jawız Zevs jaratqan, Kılwaları eki ayaqlı bendeniń.

Jamanlıq oylaǵan jaqsılıqlarǵa, Ǵázep jollayman bul insapsızlarǵa! Sonday ósh alınsın, tariyx túńilip, Ál-áwladı nálet aytsın bularǵa".

6

Qúdiretli pármandı esitip Dawıl, Qara qanatların kóterip awır, Qumshawıt jaǵısqa shıqtı teńizden, Qara quzǵın awsap turǵanday awın.

Áste qanat qaǵıp oyattı jeldi, Húwildep jabayı samallar keldi. Oynaǵanday bir-birine qum shashıp, Bir sumlıq islerdi basladı endi.

Ala shańǵıt ıssı ańızaq esti, Atızǵa aǵın suw jolların kesti, "Apat kiyatır" dep jılar ızınlap,

Jap boyında kuwraq qamıslar sesti.

165

Qarsı qaraǵannıń kózlerin jaslap,

Egis jerge qumnıń "kırmanın shashlap" Jasıl oypatlarǵa, baǵ-shámenlerge Quyın kirip keldi shańǵıttı baslap.

Gulistanǵa dónip ǵır-átiraplar, Aǵın suwǵa tolıp kanallar, japlar, Jatar edi jaynap kańnen kápersiz, Beyishtey qulpırǵan jasıl alaplar.

Xalıq onda abadan turmıs keshirer, Túrli egin egip, baǵlar ósirer. Shınarlardıń salqın sayalarında Payızlı dem alıp ayaq kósiler.

Enbek eter, sánli sháhárler qurar,

Dáryalardı bógep, shóllerge burar. Jarıspaqqa baylıq quwıp birazı, Dúnyanı jayınday jutıwǵa tayar...

Dawıl basıp bardı shańǵıt suwırıp, Adamlar úyinen shıqtı juwırıp, Áste-aqırın soldı ǵúmshalı gúller, Ekken egin sabaǵınan kıyılıp.

Kóterildi jerdiń izey suwları, Kuwradı shabdalı, erik baǵları. Kebir ashıp hasıl topıraq oypatlar, Duzlı shańǵıt penen kómildi bári.

Jer shólge aylansa tek mázi keber, Qaytıp dártke asar suw berseń eger. Al mına shanǵıttan kansha ellerdiń Egis jerin bir qarıstay duz kómer.

166

Dıyqan jer ege almay kózin jasladı, Baǵmanlar ah shegip baǵın tasladı. Kútilmegen bul apattıń aldında Ilim, aqıl, hiyle dártke aspadı.

Tandır háwirindey samallar esti, Aǵashlar kuwradı, búlbiller ushtı. Jılasıp neshe júz abat awıllar, Ata mákanınan serpilip kóshti.

Sháhárler tım-tırıs, jım-jırt dalalar,

Qaplap ketti qarabaraq, soralar.

Sawdası tarqaǵan bazarǵa usap, Iyesiz qańırap kaldı qalalar.

Izeykesh aqpadı, tarnaw tıǵıldı. Sasıq (uwlar qurt-qumırsqa shıbınlı, Ǵarǵa qonıp shırsha taslı minarǵa, Mıń jıl turǵan estelikler jıǵıldı...

Ay-hay, bul jaǵısta bar edi dáwran! Kórgen tústey bári ádira qalǵan, Tábiyat bergendi insap qurıtıp,

Óz peylinen onıń qarǵısın alǵan...

7

Zamanlar artınan ótti zamanlar, Keldi jańa áwlad—jańa adamlar. Olar bizdey kómeshine kúl tartıp, Osamaslıq etpes, insaptı ańlar.

Olar "tek te ózim bolayın" demes, "Dáwran keldi, házlik qurayın" demes, "Ózimniń shóllerim suw ishse boldı, Teńizler qurısa, ilayım" demes.

167

Tek ózi jasaǵan jerin oylamas, Tek ózi shomılar kólin oylamas.

Biyik minberlerden ǵamqorsıp sóylep, Tek óziniń kórer kúnin oylamas...

Kórdi olar ne is bolıp atqanın, Shalqar teńizlerdiń kewip atqanın, Talan-taraj bolıp dárya suwları, Paydasız qumlarǵa sińip atqanın;

Bir jaqlarda suwlar tasıp atqanın, Jayǵastıra almay sasıp atkanın,

"Azıraq ber" desen, kaltırap-kaksap,

Kartanı bawırına basıp atqanın...

Ayttı olar: "háy, sen ǵáletiy zaman! Juldızǵa jol saldıń danalıǵıńnan,

Biraz jerde alshaq sóz benen isiń, Jánjel tınbas awız alalıǵıńnan.

Atomlarǵa saldıń ilim qurıǵın, Kosmostıń túńligin ashar sırıǵın, Bir qol menen ómir gúllerin egip, Bir qol menen shashtıń ájel urıǵın..."

Dep olar teńizge burdı dáryanı, Aǵın suwdan endi teńizdiń janı. Oypatlarǵa qaytadan el qondırıp, Tazadan gúllendi búlbil mákanı.

Tulǵa bolıp qalmas dúnyaǵa adam,

Úsh patsha hám qashshan ótken dúnyadan. Úsh altın kesanı aqtarıp tawıp,

Jańa áwladlar ne degenin aytaman:

168

"Hesh húkimdar dańq hám házlik quwalap, Úsh altın kesadan ishpesin sharap. Dárya—teńizinen ayra túspesin,

Ne islese, insap penen islesin,

Aqıl hám hújdannıń kózine qarap..."

Dep olar dáryadan júzip báhárde, Altın jaǵalıqqa jetisti birge. Ílaqtırdı sol úsh altın kesanı, Teńiz ortasında eń tereń jerge...

Oktyabr, 1986-jıl.

"OYLAR" kitabınan

NARCISS

Saqıy tábiyat jaratqan

Jan edi ol shıraylı.

Suw ishpek bolıp suwattan,

Eńkeyip kólge qaraydı.

Hám ayna kól betinen Óz súwretin kórdi ol. Sóytip óz kelbetine

Ashıq bolıp júrdi ol.

Sol kúnnen baslap ol bayǵus Umıttı baska ómirdi. Ózimshil qurt jazı-qıs

Almaday ishten kemirdi.

Úmitsiz ıshqı ayawsız

169

Órtedi onı, kúl etti. Ráhátsiz, sorawsız, Sóytip, soldı da ketti...

Hesh kim de ózin kemsitip,

Jek kórmeydi ǵoy, álbette.

Sonda da, kórsem narсissti,

Qıyalım keter sen betke.

Úmitsiz ıshqı gúli ol, Muńayıp turar gazonda.

Kórsem onı túsip jol, Seni ayayman sonda.

Hám korqaman: sońında

Seni de sonday bolar dep; Narсisstey óz ıshqında Paydasız bir kún solar dep.

1959-jıl. Arqa Kavkaz.

TUŃǴÍSH MUHABBAT QOSÍQLARÍ

1

Kim meni "súye almas" dep qılar nasaq? Súyemen hátte, janım, shımshıǵıńdı. Áynegińniń aldında dúmshege usap Shompıyǵan seniń qara pıshıǵıńdı.

Úyińniń aldındaǵı úsh terek te, Bári de júregimnen emes jıraq. Ókpelep júregórme maǵan tek te, Iytińdi jek kóremen, janım, biraq.

Muhabbet iytten qorıqsa, muxabbet pe! Sóytse de, kúydim sol bir Qutlıayaqtan;

170

Jettim-aw desem eplep esik betke,

Áwpildep ala keter keń balaqtan.

2

Sen miyrimsiz bolıp óstiń jasıńnan, Men turıppan qaraqshıday asınǵan. Jas "urıǵa" olja tilep, mısqıllap.

Miliсioner ótip ketti qasımnan.

z

Úyińniń aldında úsh túp qara tal, Guzde salma ishine japıraq boratar. Dárwazań aldında turman ańqayıp, Mısal toptı kútken ańqaw vratar.

Aziyanıń áste ózgergish hawa rayınday Sol sabırlı mineziń dım janıma tiydi.

Men kelemen burqasınlap átshók ǵayınday, Sen asıqpay kitap oqıp jatasań úyde.

1948-jıl.

* * *

Nede eken ólmesligi Omar Hayyamnıń, Segiz ásir shańına ol qalaysha tózgen?

Qanday sır bar sharabında ol ishken jamnıń?— Dep men dańqlı rubayattı ótkizdim kózden.

Sonda qosıq qatarları kem-kem tirilip,

Bir kúshli hám ashshı dawıs esitildi maǵan: "Men—dúnyanıń úlken sırın mezgilsiz bilip, Táǵdir menen eregisken jánjelkesh Hayyam.

Jer kórkin súy, jer sharabın ishkeyseń mudam.