Ibrayim Yusupov - Tanlawli shigarmalarinin 1 tomi

141

Burqıp aqbas ılaysuwlar, Dárya usar izeykeshke.

Adam onı qorlap, uwlar Hám sol suwdı ózi ishken.

Órdegi tek ózin oylar, Seni oylar sóz júzinde. Qaǵaz tolı sızıp joybar, Jubanamız biz búginde...

Esitilmes endi sennen

Asaw tolqın sesleri de. Ashshı dawıs "Qutqar!" degen Esitemen túslerimde.

"Baylamańlar—dep—dáryanı!" Juwıraman jalan ayaq...

Duzlı shanǵıttıń mákanı, Saǵalayaq, Saǵalayaq!

3

Shayırlar hár qashanda da,

Keń dúnyanı gezip-gezip, Keler sharshap awılına, Ǵarrılıqtıń iysin sezip. Hám eslep óz bala gezin, Júrgen soqbaqların izler. Kermek dámli muńlı sezim Sútilmekler kewlimizde.

Tuwıp ósken jerge degen

Sol ájayıp muhabbattıń

Ornın basar ne bar eken?

Tapshı sonday káramattı.

142

Tuwǵan jer dep tar okopta

Soldat oyǵa talıp keter. Kosmonavt ushar waqta Bir túp juwsan alıp keter,

Patshalar da, danalar da

Ullı tutsa da ózlerin, Jas qaytıp, jer tayanarda

Ańsar deydi tuwǵan jerik.

Shólin awsap aqsha kiyik,

Ǵazlar kólin izler geyde. Moskvadan Astafev

Keter sóytip Eniseyge...

Jaslarǵa teń adım atpay,

Dinke ketip, qıssa demik...

Shawıp bolǵan jawır attı, Alıp taslap er-júwenin,—

Arqashtaǵı qamıslıqqa

Jibergendey...

Men de, ay—hay!

Tuwıp ósken sol shańlaqqa

Bararman ba kóp uzamay.

Atar tańnıń bir kúninde

Bir salmada suw kesilip,

Tanıs soqbaqtıń birinde Atqan adım túwesilip,—

Men—dúnyasız, dúnya—mensiz, Joldan qashıq sol jurtlıqta, Saatsız hám telefonsız, Shawqımı joq jım-jırtlıqta, Jatarman ba jas tallardıń

143

Sıldırlısın tıńlap uzaq...

Jurtı shańǵıt samallardıń,

Saǵalayaq, Saǵalayaq!

Oktyabr, 1986-jıl.

DAǴÍSTAN TAWLARÍNDA

Pátimatqa

Júr, tawlarǵa alıp shıǵayın seni,

Bul tawlar haqqında kóp esitkenmen. Tolstoy, Bestujev1 bul tawǵa meni Bala waqlarımda talay ákelgen.

Jaralı Lermontov jatqanday bunda,

Onıń jan jarası qıynaydı meni. Dártlerge dárman bar bulaqlarında, Júr, tawlarǵa alıp shıǵayın seni!

Tawlar bir qonaqshıl tawlıǵa usar, Alfi otlaqları ashar zeyindi. Jawrasań, panalar úńgirleri bar, Bulaqları shól basıwǵa meyilli.

Qarlı shın tóbeńde aspandı tirep, Bulıt oramal bılǵap shıǵarıp salar, Quslar shıqılıqlap, arqar móńirep, Saǵan haq jol tilep turǵanday bolar.

Shet—shebirsiz júzim oypatlıǵında Yantar solqım úzgen jaslarǵa qara! Almurtlar uwıljıp tawdıń ıǵında, Gigant sharaynaday Kaspiy jarqırar.

144

Óz tilinde sóyler hár awıl eli, Ózinshe sıldırar bunda hár bulaq. Mártlik miynet, doslıq, muhabbat tili Hámmege kalıwsız túsinikli biraq.

Watanı shabandoz hám sulıwlardıń, Saz shertseń, "Lezginka" shıǵar atılıp. Kubachı bezegen múyiz jamlardıń Sharabı más qılar ishpey atırıp.

Ól degen qonaqshıl, bir miyman kelse, Awıl bolıp kútip, shaǵlap jasaydı. Muradı murtlasar miyman ház kórse, (Al, bul jeri qaraqalpaqqa usaydı).

Bunda hámme shayır. Biraq ta olar "Shayırman" dep, juwırmaydı baspaǵa. Óytkende kim júzim egip, qoy baǵar?

Kim atqarar jumıslardı basqa da?

Biz olsız da kóppiz. Is kóp, sóz uzaq, Dúnya tolı sátsiz roman, dástanǵa. Zamanında jalǵız Maxmudtıń2 ózi-aq Sóz júrgizgen pútkil Avarstanǵa...

Biyik tawǵa minseń, kewliń de biyik, Tómende kalǵanday barlıq táshwishler. Boy jazılıp, tóbeń bulıtlarǵa tiyip,

Dım mayda tuyılar jerdegi isler.

Jerdegi isti maydasınba sen biraq, Tawǵa mingen menen is pitpes tek te,

Ǵamzatovlar tawdan jerge túsip-aq, Kóterilgen planetarlıq biyikke...

145

Birewler tawǵa minse, sezbes óz shenin, Ózin biyik sanap, dawırıq saladı.

Biyik ózi emes, tawlar ekenin Jerge túskennen soń ańlap qaladı.

Birewler búrkittey ushıp shıńlarǵa, El-xalqınıń kewlin biylep aladı. Taw olarǵa emes, olar tawlarǵa Biyiklik, sulıwlıq berip turadı.

Kózdiń jawın alǵan kızıl tobılǵı, Qanday jaqsı tasa jerde óskeniń! Keshki kúnge shaǵılısqan shoǵındı Hesh kim sóndire almas júzińnen seniń.

Aǵashqa jan berer Unсukul ustası,

Biraq jarqabaqta, tasqın ústinde Ósip turǵandaǵı kórkińdi, shaması,

Qaytadan jarata almas hesh bende.

Qoysuw—taw dáryası qutırdı áne, Ash tolqınlar appaq ayaǵıńdı ańlıp. Qorıqpa, bul tolqınlar juwasır ele, Meniń juwasıǵan jaslıǵım yańlı.

Taw basında bulıtqa telmirdiń jáne, Ókinbe, kewlińnen quw qayǵı-ǵamdı. Qayǵı bulıtı ótip ketedi ele,

Meniń shadlıǵımnıń ótkeni yańlı...

Hár kimniń kewlinde miner tawı bar. Bulıt hám bulaq, jasıl otlaq, tereń say, Hám qarańǵı úńgir, hám jartas, toǵay— Tawǵa ne tán bolsa, onnan tabılar.

146

Árman gúli edelveys degendi Ushırattım men sol bir tawdıń basında. Saǵan ápersem dep qol sozsam endi, Ash feniks3 otır onıń qasında.

Tawdıń jolları da ómir jolınday, Mashaqat hám qızıq, shadlı hám azap. Árman asıwına órmele tınbay. Sharshasań da, jalıqpassań sen biraq.

Tas tóbeńde qáwipli jartaslar turar, Qorıqpa, jolawshı joq bul tas kórmegen. Ol tas qashan, kimniń ústine qular?

Bul tuwralı ele hesh kim bilmegen...

Búrkit sharıqlap -júr tawlar ústinde, Onı qutlıqlaydı qarlı qıyalar. Ústemlik súrgende yaki ishkende, Adamnıń kewlinde búrkit oyanar.

Ańsat emes quslar patshası bolmaq, Óspek suwıq uya—shıń qabaǵında. Hámme quslar búrkit bolǵanda biraq, Neshik bolar edi_bul bassız dúnya?!

Nar táwekel isi—tawda jol júrmek, (Quday da qorqarmıs táwekelshiden). Múmkin, alda kúter baxıt ya miynet, Ya atıń súrniger... kim biler degen.

Lekin mártlik, úmit bar bolsın sende,

Dizgindi bekkem tut, jollarıń bolǵay,

Adam aldındaǵın házir bilgende,

Qızıq bolmas edi ómir de bunday...

147

Serpantin jol jatar taw qarnizinde,

Tómenge qarama, kózleriń tınar. Dárya qara terge túsip tómende, Ayralıq tasına basların urar.

Bir jaǵısta—emen, bir jaǵısta—tal, Arası qol sozım, ıntıǵar olar.

Biraq tereń qurdım, gúwlegen samal Ol ekewin máńgi ayırıp turar...

Tawda hawa qápelimde ózgerer, Biraz jigitlerdiń kóz qarasınday. Olar tek ózlerin aqıllı biler,

Sál jerde qabaǵı qalar ashılmay.

Taw samalı salqın, ızǵarı basım, Qorıqpa, sál qımtansań eser de keter. Ǵıybat hám ósekten quday saqlasın, Ízǵırıǵı jeti júyreńnen óter...

Aspan óreleri sıyaqlı tawlar. Ertekte bir ógiz jer menen kókti Shaqında kóterip turıptı depti.

Al basqa pikirde bazı adamlar.

Olar oylar "aspan tiregi—biz" dep, Olar haqıyqatqa dım túsinbepti.

Mártlik, miynet, aqıl, bilim, miriwbet,—

Bes sostavlı sútún tirep tur kókti...

Biyik dańq tawına kórmedim minip.

Silva Kaputikyan aytqanday, onda —

Adamdı tońdırıp muzlar máńgilik, Jerdi saǵınasań deydi. Sonda da,—

148

Mashaqatın shegip órmelep mingen Mártler megzer taynapır kók emenge.

Birazlar shıǵıp oǵan vertolet penen,

Páteńge keltirer gúrlep tóbeńde...

Órmelep, eńkeyip, bir tar esikten Ǵamzat Cadasanıń úyine kirdik. Rasuldıń ózi jatqan besikke

Bir qızarıp qarap kúlgenin kórdik.

Búrkitler tańlamas eken uyanı, Pás ǵana tar saklya kiyiz tóselgen.

Biyik talant, biyik poeziyanı

Biyik jayda tuwıw shárt emes eken...

Awıl-awıl bolıp juldızlar keshte, Óz saklyalerine sham jaqtı olar.

"Shayır, qonaq jaydı qayǵırma hesh te!" Dep meni shaqırıp turǵanday bolar.

Olar biler: galaktikanıń sırın

Ilimpazlar ashıp kiyatır qashshan.

Juldız-juldız benen sóylesetuǵın Tildiń barın biraq shayırlar ashqan...

Atıńdı tawlarǵa bur, Qaysın aǵa,

Birazlar tek, asfalt jolǵa úyrengen. Kekilik kábap bolıp kóriner olarǵa, Tawdı tamashalar mashina áyneginen.

Atıńdı tawlarǵa bur, Kaysın aǵa, "Bular jolsız ketti" dep kúlgen kúlsin. Shayırlıq jatqan joq asfalt jollarda,

Dúnyaǵa eń jaqsı qosıqlar kelsin. . .

149

Qaraqalpaqtıń jalǵız Qara tawı bar, Ámiw jaǵasına túyedey shókken. "Tawǵa mindik" desem, bir qonaq avar,

"Káne taw?" dep sonda qaradı kókke...

Arqar tawın súyer, qulan—shólligin,

Lekin, biz—insanbız, Watan bir bizde.

Tawdıń biyikligin, shóldiń keńligin,

Dáwir darqanlıǵın tileymen sizge!

Ańlatıwlar:

A.A.Bestujev-Marlinskiy (1797-1837) – dekabrist, jazıwshı. Daǵıstan xalıqlarınıń turmısınan

"Ammalatbek". "Mollanur" degen povestler jazǵan.

Maxmud (1873-1919) – avarlardıń klassik shayırı. Feniks – ápsanawıy qus (Kúnshıǵıs erteklerinde onı haqnus dep ataydı), qayta tuwılıw simvolı. Ol ájayıp saz dawısqa sayrap-sayrap, ıshqı otına órtenip kúl boladı hám kúl ishinen dúr-dúr silkinip qayta tiriledi. I.Yu.

TAW JOLÍNDA

M.A. –ǵa.

Jalǵız jolǵa shıqsań, jollarıń ónbes,

Joldas ertken bunıń mánisin bilmes.

Háy sen, jas jolawshı, eglen azıraq!

Jol júreyik bir-birewge bolıp es.

Qara, qanday sulıw dumanlı tawlar!

Altın lipas kiygen gúzgi toǵaylar.

Jalǵız arqar jar shetinde móńirer,

Bálkim, óz joldasın shaqırıp turar.

150

Jaslıqtıń jeligi bastan ótse de, Bel bayladım usı joldan ótpege.

Bildim, sen de bizdey qumar ekenseń,

Bul tawlar dúnyasın sayran etpege. Jurt asıǵıp biri-birinen beter, Mashinalar zuwlap jollardan óter. Asıqsa asıqsın, haq jol olarǵa, Meyli, bizden kóre erterek jeter.

Kesh qalsań, panalap tawdıń ıǵına, Ot jaǵıp, nan qızdırarmız shoǵına.

Bildim, sen de bizdey ashıq ekenseń,

Bul qısqa ómirdiń gózzallıǵına.

Kiyik soqpaq, jarqabaqlı shetlerden Men bunday jollardı talay ótkenmen. Jazǵı jamǵırlarda jawrap tawlarda, Shopan qoslarında qalıp ketkenmen.

Jup qılıp jaratqan quslar qanatın, Joldas tawıp shıqsań, sharshamas atıń, Meniń tájiriybem, seniń jaslıǵıń Múmkin, jenilleter jol mashaqatın.

Bunda saylar bir jıraǵa quyılar,

Bunda adamlar asqar tawǵa sıyınar. Bizge qáwip joq ótsek Koysuw dáryasın, Arjaǵında Ǵamzatovtıń úyi bar...

Cada, 1963 j.