Ibrayim Yusupov - Tanlawli shigarmalarinin 1 tomi

111

Jas emenge taslap jip záńgi,

Sol tastı men tınbay qashayman. Jarqabaqqa asılıp máńgi,

Seniń ıshqıń menen jasayman,

Almas qashaw, granit tastıń Eregisi bazda sharshatar. Al tómende qutırǵan tasqın Meni ańlıp gúrkirep jatar.

Ashshı quyash bazda shólletip, Mıs qazanday miydi tesedi.

Nóser jamǵır bazda selletip,

Qara dawıl samal esedi. Hálden tayıp men qaysı kúni, Almas qashaw túser qolımnan? Waqtım pitip men qaysı kúni,

Ash qurdımǵa qulayman qashan?

Hesh pursat joq onı oylanıw, Tınbay granitti qashayman, Seni tas tutqınnan qutqarıw Íshqısında ǵana jasayman.

Aspan bálent, juldızlar sırlı, Seniń sırıń sheksiz sonıńday, Sulıwlıǵıń sonday kóp qırlı, Ayqulaqtıń qubılıwınday. Mashqalańa tózermen ne bir, Jumılǵansha jup qarar kózim. Men bilmeymen, háy, sırlı ómir, Netken periyzatsań sen óziń? Súwretińdi hesh teńi-taysız Soǵıp shıǵa almay qalarman. Almas qashaw menen abaysız Bir jerińdi shawıp alarman. Zamanlasım, jetkinsheklerim

Sonda turıp sınap-mineser,

113

Diyxan xalqımızdıń hújdanı taza. Onıń miynetiniń mashaqatlıǵı Shıntlap jırlanbaǵan hesh shıǵarmada. Kimler sol páklikke qara daq salıp,

Jalǵan dańq-abıraydıń jorǵasın súrgen? Bóleklengen ózin joqarı alıp,

Mayda maqset, ǵárrem úmitler menen?

Xoshamet sóz aytıp biyik minberden, Shańlı joldan baǵqa atların burdı.

Detsad salatuǵın qarejetlerden

Mármerlep ganj oyıp dachalar qurdı. Joq sıyır sút berdi qaǵazǵa iyip, Maǵlıwmat otladı mallar padası. Paxta punktlerde otırdı mıqshıyıp, Kúndız malaqaylı haramzadası...

Qara kóyleńkeler zań tasasında Sırtqa shıǵıp ketti nızam sheginen. Gáwhar janıp tilla júzik qasında, Garnitur jıynadı pil súyeginen. Artıq dúnya kóz shıǵarar qashan da. Aytayıq kelgende gáptiń ıńǵayı. Haram dáwlet baxıt bermes insanǵa Nege kerek "qurbangúldiń sırnayı." Qálwen ósti gúldiń tuqımlarınan, Úlken isenimlerge boldı ǵılaplıq, Endi haqıyqatlıq tolqınlarınan Qırǵa shıǵıp qaldı sol "altın balıq"...

Miynetkesh xalıq máńgi, ádalat máńgi, Máńgilik leninshe insap-qanaat.

Nápsi qurbanına sabaq hám támbi, Bul keskin ózgeris—ashshı haqıyqat. Pátli samal shayqap wakıt dáryasın, Ursın jaǵıslarǵa jańa tolqınlar.

114

Taza ózgerisler simfoniyasın

Bul túsimpaz dúnya qumartıp tıńlar. Kóp penen kórgeniń ullı toy demek, Keliń mártlik, hújdan shaqırǵan jaqqa. Baxıt ushın jol joq xalqıńnan bólek, Alaǵada bolmań qıysıq soqpaqqa. Atlardı nıq ertleń, ǵoshshaq jigitler! Jollar mashaqatlı, mánziller uzaq.

Eń jaqsı maqsetler, jańa úmitler, Bul jolda bizlerge hámdam bolajaq.

Sentyabr, 1985-jıl.

DIALEKTIKA

Adamlar jaratar zaman degendi.

Zamanlar jaratar adam degendi.

Taw basınan aǵıp túsedi bulaq, Kóksin jaralaydı biyikten qulap. Hám de mıń mashaqat azabın shegip, Qabırǵasın tawdıń tasları sógip, Bulaqlar jıynalıp bir sayǵa quyar,

Sonnan payda bolar ullı dáryalar. Úlken suw saǵası—kishkene bulaq, Sol aytqanday eger serleseń qarap: Adamlar jaratar zaman degendi, Zamanlar jaratar adam degendi.

Zamanda kemis joq, ádalat zaman,

Erkin nápes alıp jasaydı adam.

Abadanlıq dasturxanı jayılǵan,

Meniń ózim bul zamanǵa qayılman.

Az-kem liykini bar aytsam biraqta:

Biz ózimiz jol qoyamız brakqa.

115

Tońıp sekiriwdiń zamanı ótti, Toyıp sekiriwdiń máháli jetti. On tolǵatıp, toǵız ret tuwamız, Jalańayaqlanıp dúnya quwamız. Bárin ózimizge burǵımız keler,

Qońsımızdan jaqsı turǵımız keler, Bir úyge bir háwli tarlıq etedi, Bir úyge bir mashın azlıq etedi. Hár balanıń súrer dáwranı bólek,

Yapon magnitofon, "jiguli" kerek.

Birewdiń birewden qollarıda kóp, Plan bejeriwdiń jolları da kóp.

Bir kózge kórsetpey bir kózimizdi, Biz bazda aldaymız óz-ózimizdi.

Suw tartılsa, tawda qardan kóremiz, Ne is bolsa, basqalardan kóremiz.

Al haslında túp sebebin qarasaq,

Bári ózimizden eken ras-aq. Bazda kórip turıp kórmey qalamız. Bilip tursaqdaǵı bilmey qalamız. Nápsi iytiń ertip biz keynimizge,

Sumlıq úyretemiz óz peylimizge, "Shapkalar" qoyılıp baha ústine,

San kúle basladı Sapa ústinen. Zat jaǵına hújdan tárezisiniń

Barmaq basıp jeymiz haqın kisiniń, Jaksılar kóp, jaman—hiylepaz keler,

Jurttı aldamasa payda az keler...

Taw basınan aǵar esapsız bulaq, Kóksin jaralaydı biyikten qulap.

Ol bulaqlar qashpas kıyın miynetten, Tábiyat anası solay úyretken. Tınbay aǵar, harıp-talmaydı olar,

116

Bir-birine tásil salmaydı olar. Biri-birin aldamaydı ómirde,

Bir-birine kir saqlamas kewilde.

Salqın sayalardan házlik izlemes, Óz basınıń ráhátin gózlemes. Kisilik jarıstırıp, menmenlik etpes,

"Mensiz dárya joq" dep qıyalǵa ketpes. Jerge tirishiliktiń suwın taratar,

Sol bulaqlar teńizlerdi jaratar...

Adamlar jaratar zaman degendi,

Zamanlar jaratar adam degendi.

Noyabr, 1984-jıl.

* * *

Zaman menen ayaq qosıp júrmeseń,

Kewlindegin qas-qabaqtan ilmeseń, Shańda qalıp, ashalmassań kózińdi Hám shetke alarsań kem-kem ózińdi. Ozıp ketkenlerge giyne eterseń, Kisiniń túyesin túyme eterseń, Kızǵanıshtan keń peyiliń tarayar, Aq nárseler kóz óńińde qarayar. Kızıqtırmas dáwir ózgerisleri, Jaqpas basqalardıń jaqsı isleri.

Sezim tıyıǵıńdı kem-kem tat basar,

Kayralmaǵan qazan pıshaqqa usar. Keshte uzın kóyleńkeńe qararsań Hám ózińdi úlken adam sanarsań. Júrek-bawır degen joq endi sende,

Ókpege aylanǵan hámmesi demde. Ótkendegi azın-awlaq xızmetin Bahalanbay atırǵanday miynetiń. Dúnyanı tek jalǵız óziń qurǵanday,

117

Basqalar qasıńda qarap turǵanday. Shurt minez bolarsań, tútip júnińdi, Moyınlap sezbesseń óziń minińdi.

Doslar keńes berse, qorlap atkanday, Jorta bir nárseńdi urlap atqanday. Sen—dana, basqalar bas emes, bórik

Nege sennen aqıl soramas kelip. Ot basında óziń bilgish bolarsań, Ozıp ketkenlerdi sırttan sayarsań.

"Shabazımlap" júrgen hayalıń sonda, Shıdamı tawsılıp, tiygen soń janǵa, Aytıp salar jurt aytpaǵan minińdi, "Ózińnen" dep keltirer ol jinińdi. "Eselep sóyleyseń keselep iship, Onsha ne araqtıń izine túsip? Ózińdey pálenshe júr ǵoy qatarda, Al sen mısal altaqtasız at arba, Satırlaysań, hesh is kelmes qolıńnan.

Dos degenler xabar almas halıńnan...

" Dep tońqıldar iyni kelse qashan da,

(Hayal durısın aytar jaqtırmasań da).

Noyabr, 1984-jıl.

MILLIONBAY AZAMATQA

Qaraqalpaqstanda millionınshı bala Azamattıń tuwılıwına arnalǵan mitingte oqılǵan qosıq

Bizge ǵániymetdur tez ósip-ónbek,

Keleshektiń ıǵbal gúllerin termek.

Qanday jaksı, aq besikte ińgalap,

Bul ájayıp elde dúnyaǵa kelmek!

118

Taza ashılǵan gúldey jamalı menen, Elge shadlı toydıń xabarı menen, Uzaq ómir, nesip, ıǵbalı menen,

Bul qızıq dáwranda dúnyaǵa kelmek.

Kelińler kóz jarıp ayday kórikli, Aydıń átirapına juldız tolıptı, Ámiw boyındaǵı bul aq otawdıń Perzentleri búgin million bolıptı!

Meyli Azamat ya Axmet, Ernazar,

Gúlayım, Gúlchexra, Galya, Gúlbazar, Ullı Watan hámmesiniń anası,

Bir baxıtlı úydiń perzenti olar,

Maysók uwıp, shashıw jese boladı, Qolda shampan tolı kese boladı.

Qaraqalpaqstan degen bul eldi

Baxıt roddomı dese boladı.

Ulları — jigittiń sheri der edim,

Qızlarımız ómir gúli der edim,

Qaraqalpaqstan degen bul eldi Qaharman analar eli der edim,

Súyinshi sorap ayaq jeter jerlerden, Shayırlar dur shashıp shiyrin tillerden, Bul gózzal kelinniń ayaq astına, Payandozlar tóseń sulıw gúllerden.

"Balalı úy—bazar" degen bar maqal, "Azamat" dep qoydı hámme aqsaqal, Hár tuwılǵan perzent qımbat biz ushın, Ol pútkil dúnyanıń múlkinen abzal.

119

Miyrim sılawmayın jaǵıń ústine, Bul burınnan analardıń dástúri.

Murnın shımshıp, quyrıǵınan shappatlań, Baqırǵanda ǵazlar úrksin sestinen.

Jaqsı ırımlardı isleń eldegi, Kindigin il keregege tórdegi, Qundaqlasań tikke tursın qolıńda, Aq altın paxtadan bolsın jórgegi.

Mine besigi hám tayar ándamlı, Bası altın, ayaq ushı dándanlı, Duzlı suwǵa shomıldırıp turıńlar, Jigit bolıp óssin, pisik, bardamlı.

Jeńgeyler jawlıǵın qıya taslasın, Qız kelińler besik toyın baslasın, Háyiw aytıp shaǵlań aylanasında, Ákesi toy ánjamınan qashpasın.

Aqlıq-shawlıq kórip, ǵarrılar yoshsın, Shawqım súren menen qulaǵın tessin. Kelińler jumıstan qaytıp kelgenshe Bala baqsha qılsın kempirdiń ústin.

Mektep, tuwıw úyi kóplep salınsın, Sport sarayı hám eske alınsın,

Bala baqsha salmay júrgen baslıqlar, "Járdem ber" dep oqıwshıǵa jalınsın,

Násil kóp tuwmasa xalıq óseme, Kópsinbeymiz jetsedaǵı neshege, "Ásten ayda, abaylı bol ballarǵa!"

Dep GAI qoysın jazıp hárbir kóshege,

Hár perzent ómirden óz ornın tawsın,

120

Áziyz analarǵa rahmet jawsın. Bala tuwmay júrgen batıs elleri, Biziń jaqqa qarap ańsarı awsın.

Hár perzent óz ornı, nesibesi bar.

Millionı erjetse, million isi bar,

Kommunizm degen ullı saraydıń

Erteńgi zor ustaları usılar.

Bizge ǵániymetdur tez ósip ónbek, Keleshek baǵınıń gúllerin termek. Qanday jaqsı, aq besikte ińgalap, Bul shadlı zamanda dúnyaǵa kelmek!

Azamat bol, xalıq isine palwan bol, Bir ǵoshshaq jigit bol, jaqsı insan bol. Bunnan hám qızıqlı dáwran bar saǵan, Karaqalpaqtıń Millionbayı, aman bol!

6-Noyabr, 1982-jıl

KESHKI JOL OYLARÍ

1

Ómirdiń kóbi ketip, azı qaldı, Túlki dúnya jetkizbey, tazı kaldı. Ǵarrılıqtıń jol tosar bandaları Ańlısıp aldımnan or kazıp aldı.

Bilemen, olar meni kútip alar, Bir kúni "Urı sayda" tutıp alar. Awdarıp astımdaǵı atımdı da, Pisetimde barımdı sıtıp alar.

Alsa alsın... Bilemiz shakshıyatın. Oylawǵa onı biraq joq pursatım.