Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar

81

Sulıwlar qademin esleymen bunda, Kiyiklerdiń ayaq basıwına qarap. (Qızlar kiyikten be, kiyik qızdan ba,

Kimnen kim úyrengen,—bilmedim biraq).

Erkin júrsin olar, úrkpesnn mennen, Et jegennen abzal júrisin kórgenim. Kiyikler ılaqqanda keń dala menen, Kiyik bolıp keter qıyalım meniń...

II

«Dala oylanbaydı» dese inanba, Oylanbasa nege saǵımlar aǵar? Áne, ústem oyday keshki aspanda, Bir búrkit sharıqlap qanatın qaǵar!

Kel sen, qus qalpesi, shaqır búrkitti, Shaqır dalbay bılǵap, kelsin jemine! Qashsa qızıl tildey aldamshı túlki, Jez tırnaqlı búrkit búrsin belinen.

Sabırlı hám juwas dala oyları,

Bult quwǵan dawılday onı ayday bil. Shashaw jayıladı dala qoyları,

Shopan bolsań qaytara bil, jıynay bil.

Kewlime bul jerdiń hár bir putası, Qosıq oylap otırǵanday kóriner. Eski Belewliniń tas dárwazası Túksiyii tariyxıy oylarǵa shúmer.

Áne, alasar kus—dala oyshılı, Otır kózin jumıp dónniń basında,

82

«Tuwılar jańa dala Danteleri»,—

Degen xabar barday otırısında...

III

Dala—taqır tóbe, aspan—kók

qalpaq...

(Joq, bul teńew tuwdı uyqas quwıwdan). «Aspan—tóńkeriwli qazan, jer —

jalpaq»

Degen eski uǵım dalada tuwılǵan.

Jer menen aspannıń júylerin júylep, Dańqlı kepserlewshi gorizont jatar, Hám jer, hám aspannıń sırların sóylep, Ol kewlińde túrli oylar oyatar.

Dala gorizontı—sırlı shegara, Oyǵa neler túspes saǵan qarasam! Eseyip erjetsem men bara-bara, Sen de keńeyeseń, qashıp barasań.

Esimde, sada anam shoshaytıp qolın, Gúzar jolda turıp kórsetip seni,

Óz kewlinshe bilgir ilimpaz bolıp, Maǵan gorizonttı túsindirgeni:

«Balam, jer, aspannıń shegarası ol, Arjaǵı—jarqabaq, shıńırawlı tereń. Náǵaybıl jol túsip barsań, húshyar bol, Zinhár arjaǵına shıǵıp júrme sen.

Azımshıq jer emes aspan astı da, Mine qara! Ushı-qıyırsız dalań!

83

Bunda biziń awılımızdan basqa da, Kóp awıllar sıyar, qondırsań, balam...»

Gelledey globus—jumır jer mına

Parta ústinde turdı. Men boldım hayran, Kúlsem de anamnıń sadalıǵına, Danalıǵın ele biykarlamayman.

Gorizont! Balalıq qıyallarımnıń Alıs mánzilleri, sırlı jiyegi! Seniń qızıl tuwday boyawlarıńnıń Ǵıjlap janıwların kewlim súyedi.

Tezden kórgim keler sende erteńgi , Dala qeleshegin—vıshka toǵayın. Trubalardan atıp maylı órteńdi Turǵan súwretińdi salıp shıǵayın...

IV

Dalada teńew hám megzetiwler kóp, Kel, janım, tamasha baslandı jáne:

Dala—stadion, quyash—otlı top, Batıs gorizontqa zıńǵıdı áne!

Basketbolshı qızlar komandasınday Júyitkip barar jalań ayaq jáyranlar. Jılqıshı qıshqırar sudyasınday, Jıq-jıq qarlıǵashlar—bolelshik ballar.

Top zıńǵıp baratqan batıs jiyekte,

Burawlawshılardıń vıshkası túrar. Ol setka sıyaqlı toptı qútpekte,

Qay kúshli komanda oǵan top salar.

84

Gá jerde eleńler, gá jerde buǵıp,

Fotokorrespondent—tınımsız qoyan, Posha diń hawada shır-pırı shıǵıp,

Reportaj berer efirge mudam,

Kún battı—setkaǵa top tústi demek, Dańq pedestalı—eski qorǵanda

Rekordsmen kiyik shıǵar órmelep, «Ústirt!» «Rekord!» dep shuw eter dúnya.

V

«Dala qutsız» dese, oǵan inanba, Onda ǵaziyne kóp,—alıw mashaqat. Dala megzer bay hám zıqna adamǵa,

Onda joq himmet hám miyrim—shápáát.

Shıq bermes Shıǵaybay—dúnyaxor ǵarrı Ne tapsa,. hámmesin qarımǵa basıp, «Qarań, quw taqırman!1 Menińdey jarlı Dúnyada joq shıǵar» der basın qasıp.

Kómik dúnyasınıń kórpeshlep ústin, Onnan soń bastırdı qalıń tas penen. Seziklenbesin dep dúnyamnan hesh kim,

Topıraq jayıp tegisledi ol ábden...

Az kem suw sebelep,—jawdırdı jamǵır (Kóp jawdırmas ızǵar ótip keter dep). Taydıń izin qırıq jıl saqlaǵan taqır, Taqırǵa kógertti tórt-bes túyir shóp.

Jazda Ańızaqqa, qısta Boranǵa

85

Qorıttı dalanı—kómiktiń ústin. Jazatayım bunda kelgen adamǵa Tanıttı ákesin qudiretli kúshtiń.

Biraq qansha aytsań da, adam, ol—adam, Qay jerde sır bolsa, ashıwǵa qumar. Ondaǵı ójetlik ondaǵı shıdam

Basqa hesh kimde joq, tek ózinde bar.

Talay súyeklerin dúzde qaldırıp, Saldı olar shólden kárwan jollardı.

Birew-birewine tis qayrap júrip, Qazdı nebir shúńgil tas quyılardı.

Tawlardan tas jonıi, artıp túyege, Ákeldi de dúzge saldı kóp saray. Jipek, kishmish, gilem, ǵalle tiyegen

Kárwanlar aǵıldı Batısqa qaray.

«Bir túyir qutı joq jawız dalanıń» Dep shikayat qılar kárwanshı onnan.

Patshanıń ǵazebinen qashqan qart alım Kúldi kárwanshınıń nadanlıǵınan.

«Kim ayttı qutı joq bul dalanıń dep Bunıń teyinde bar hasıl ǵaziyne...»

Degeni-aq muń eken, ot samal gúwlep, Qayqayıp kárwannıń tústi izine.

Qudıqlardı kómdi tas boran qılıp, Burdı kárwanlardı qızıl qıyaǵa. Tókti awız suwdı meslerdi julıp, Tiller lalawlastı kelmey góyaǵa.

86

Kúshlisi ázzisin iyterip taslap, Suwlılar suwsızǵa shıq tamızbadı,

Adam ózin sonda túsine baslap,

Suwlıǵa suwsızdıń kegin qozǵadı...

Qańırap qalǵan saray sayalarında Jattı Shól táńirisp sıpırıp terin. «Adam degen naysap, ástapuralla, Sezip júr eken ǵoy dúnyamdı meniń!»

Dep ol tınım kórmey, uyqısı qashıp, Kóp ásirler boyı adam jolatpay, Sheksiz jaziyranı bawırına basıp, Úskini quyılıp jattı til qatpay,..

VI

«Dala jansız» dese, hárgiz inanba, Janı bar, biraq ol miyrimsiz, gereń, Dala megzer bay hám zıqna adamǵa, Dalanıń júregi qatal hám tereń,

Eń áwel sen onıń júrek soǵısın

Qay jerde ekenin abaylap bilseń,—

Sonnan keyin ótkir zeyin burǵısın Dalanıń kóksine salıp jiberseń,—

Ol sonda ot shashar, qar úrer ulıp, Burǵıńdı sındırar. Shıday bil! Sonda— Íssı kóz jasları artezian bolıp,

Shól táńirisi jılar adam aldında,

Onıń kóz jasınan gáwharlar tamıp, Gúmgúm kózlerinde yaqutlar janar.

87

Biraq, ayay kórme, qalma aldanıp,

Ketsin tereńlikke skvajinalar!

Ol tereńliklerde máńgi ot qushıp,

Jerdi kerner bir kúsh—qudiretli júrek. Onıń sırın ashıp, meńgeriw ushın Bilim, mártliq, jiger, oyshıllıq qerek...

VII

Shıqtı márt oyshıllar asaw sahranıń

Oy-pikir, ármanın izertlemekke,

Shól ayttı: «Hey adam! Qoyıń, saqlanıń! Háddińe baq maǵan baǵın demekke.

Qaysar Qurǵaqshılıq—shól armiyası

Meni kprpik qaqpay turadı baǵıp, Qudiretli eki qum imperiyası Meniń awqamlasım aynalamdaǵı.

Káyxısraw8 patshanıń bası bul jerde

Qanlı meste jatıp pushayman etken.

Hátte kos múyizli Iskenderler9 de Maǵan tisi batpay, aylanıp ótken!

Men shólmen! Men—dogma, aytsam ırasın, Ózgertiwdi oylap urınbań haslan.

Maǵan qadem qoyǵanlardıń sanasın

8Káyxısraw (Kir)—áyyemgi Persiyanıń jahangir patshası. Ol Ámiwdárya jaǵalawların jawlap alıwǵa kelip, bul jerdegi massagetlerdiń qattı qarsılıǵına ushırap óledi.

9Qos múyizli Iskenler (Zulkarnayın) Aleksandr Makedonskiy (I.Yu.).

88

Tek meniń bolmısım belgilep taslar»...

Bul badabatlardap qorqıp, saqlanıp,

Biz ǵana ıraydan qaytpadıq tek te. Shıqtı márt oyshıllar asaw sahranıń

Oy-pikir, ármanın izertlemekke.

VIII

Bir mashina barar shól—báyabanda, Ullı topılıstıń barlawshısınday. Jańǵırıq bolmaydı qula dalańda, Motor dawısı qashar qaytıp aylanbay.

Geologlar—dala robinzonları, Ómiri—izleniw, sayahat, gúres, Shayır shıǵar deymen olardıń bári, Olar túnep ketken jer tegin emes.

Alekoday сıgan kóshine ergen, Men olarǵa erip ketkim keledi.

Búgin kók mashina irkilgen jerden Erteń vıshkalardan juldız kúledi.

Qanday házlik! Keńlik, kún, taza hawa, Sálem romantikler, samalday erkin!...

Sırttan qaraǵanǵa usılay, awa, Azlap prozası bar shıǵar lekin.

Geyde dala saxnasında tosattan Tragediya da oynalar hátte...

Motor radiatordı «iship» bosatqan, Mashina toqtadı ıńıranǵan pátte.

89

Kuzovta bochkanıń dańǵırlısı saz, Flyagalar qırda qalǵan baqaday, Kún misli tandırǵa túsken bir qoraz,

Lawlap janıp barar quwraq shaqaday.

Áptap, suw bermeseń, janıńdı isher, Shóldi qozdıradı kúnniń gewkewi. «Sizler mashinanı dúzey berińler,

Men suw ákeleyin» dedi birewi...

IX

Mákkar, ot qanatlı dala Demonı Kóptep ashıq edi bir arıw qızǵa. Óz wálayatında kórdi de munı, Uyıqlamay telmirdi túnde júldızǵa.

Ańızaq ıssıǵa buyırdı: «Bar!—dep — Suwın qurt olardın mashinasınıń! Qızdı aldastırıp shetke shıǵar!»—dep,

«Sonsoń ózim kewlin awlayman onıń...»

Kózi teńizdey kók, aspanday móldir, Kewli dárya deseń minasıp edi. Kásibin janday súygen qız edi bul bir, Sheksiz dalalarǵa shın ashıq edi.

Bul dalanıń hár bir qatlamlarınıń Sırlı shejiresin oqıp júrdi ol, Shınlıǵın bul dala ármanlarınıń Ańsap, hátte túslerinde kórdi ol...

Mariya! Arqanıń sahıbjamalı. Qımbatlım, qayt izge, qayda barasań?

90

Jalınday lapıldap sahra samalı,

Kózdi kúydiredi tiklep qarasań.

Qolında shelegi, jalǵız quldırap, Qız tınbay juwırar, saǵımlar ımlar, Qarsı aldında teńiz tolqır buldırap,

Jettim degen waqta qashar tolqınlar,

Tuflilar da qaldı jetim egizdey. Tek qalǵan dosları esine tústi. Ashshı kún tóbeden qadalar bizdey,

Suwsız jelbezektey ókpesi isti.

Tolqın qashar sulıw ármanlar yańlı, Qız entigip quwar bir tınım almay.

Bir ǵaybana dawıs hár demin ańlıp, Qızdı aldastırar izinen qalmay.

X

«Sulıw, súy sen meni!—deydi sol hawaz,—

Seniń ashıǵıńman, kel qushaǵıma!

Arqadan adasıp kelgen kuba ǵaz,

Seni aparayın lázzet baǵına,

Onda márwert suwlı eki kók teńiz Salqın lebi menen jelpip shalqıydı, Jasıl otlaqlar bar maysası semiz, Juwsannıń xosh iyisi onda ańqıydı,

Ol jerde gewirekler ala ǵarbızday Qaq ayırılıp jatar jaz kelgen sayın.

«Xan qızı» qońızların qadap juldızday, Ádirespannan marjan monshaq taǵayın,