Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar

51

K e m p i r

Kelinshek túsirgen birewler shıǵar ...

M o l l a

Bul naǵız axirdıń nıshanı - tájjal ...

D i y q a n

Molleke, qapıltpań, «tájjal degeniń Eshkige usar» dep aytqansań óziń. Onıń hár túginde qońırawı bolar ...

M o l l a

Anaw altaqtada otırǵan qızlar Naǵız eshkiler ǵoy qarasań ańlap. Arbanıń ústinde bári shoshańlap, Baqırısıp kiyatır. Saqlaygór allam, Qońırawlar dawısı esitiler maǵan ...

Á y t e n g e sh sh e

Taqsır, tájjal bolsa, astapuralla, Káliyma-shaadat qaytarıń onda.

H a ya l

Óybey, altaqtada otırǵan shette

Jezdeydiń qızı ǵoy oqıwǵa ketken.

J i g i t

52

Yasha, kim ekenin men endi bildim: Bular artistleri eken Tórtkúldiń. Ánekey, Arıwxan tústi arbadan, Balalar shuwlasıp juwırdı oǵan. Bazarlıq berip atır bárine birden. Nege sobırayıp turman bunda men?!

(juwırıp ketedi).

B a l a l a r

Arıwxan!

J i g i t

Arıwxan ...

H a ya l

Jiyen qız, bawırım.

A r ı w x a n

Kishe, kishe janım, tuwǵan awılım, Sizdi saǵındım ǵoy. Saw júrme dayım? Má, saǵan bir sharshı sıylıq qılayın. Biziń ǵarrı saw ma, uyde me házir? Biyshara ákemdi kóreyinshi bir ...

A r ı w x a n (uyinde)

Aǵa, keldim mine.

53

Á k e s i

Gúlim, Arıwxan. Kel, súyip alayın aq mańlayıńnan. Uh, ortam tolısqan sıyaqlı endi, Shúkir, - umıtpapsań ǵarrı ákeńdi. Zorǵa kórip turman onlaǵan ayda,

Úyde bolasań ǵoy endi qalay da?

Q ı z ı

Aǵa, men artistpen!...

Á k e s i

Ol ne, shıraǵım?

Q ı z ı

Artist, ol - oyınshı… Ol - meniń baǵım.

Á k e s i

Balalıǵıń qalmaptı-aw, qızım, ha-ha-ha ...

Saǵan jumıs-pumıs tabılmadı ma? He-he, meyli endi ... oyınshı bolsań, Endigi jaǵında úyde oynarsań.

K ı z ı

Aǵa, artist bolıw jumıs ǵoy ol da,

Oyın kórsetemiz qala, awılda ...

54

Á k e s i

Oyın? ... Ha-ha-ha-ha ... way, Arıwxan-ay, Kúlkige batırıp tasladıń-aw, pay.

Anań paqır seni kóp erkeletti ...

Q ı z ı

Aǵa, qızıńa bir túsinseń netti! Eger isenbeseń óziń bil, meyli.

Men seniń kewlińe tiygim kelmeydi. Biz oyın qoyamız keshte bul jerde, Sonda isenerseń, barsań, egerde ...

3

Raykom sekretarı

...Jábdilesken qoǵam boldıq biz mine, Endi usınıs bar, joldaslar: qane,—

Kolxozdıń jaqsılap atın qoyayıq.

Ábdiraman

Eger ruhsat etse maǵan xalayıq?

Diyqanlar

Kolxozǵa Ábekeń at qoysın onda.

Jıynalıs aǵası

Sóz joldas Ótepov Ábdiramanǵa.

56

Hár japıraq bul nurdan boyǵa jıyar qan,

Bul nurdan yosh alar palızda urqan.

Maqtar tańnıń nurın baǵlarda búlbil,

Tańda sheshek atar ǵumshalanǵan gúl.

Tańda miynet yoshı qaynar júrekte,

Tańda kúsh molayar isker bilekte.

Tań nurı, tań nurı álemge tolsın...

Diyqanlar

Awa, kolxozımız «Tań nurı» bolsın.

Rahmet Ábdiraman, xalıqtıń balası,

Seniń kewlińde bar tańnıń shuǵlası...

4

«Tań nurı» kolxozı dúzilgen aqsham Oyın dawam etti bozarǵansha tań. Saxna eki taldıń arası boldı,

Perde - qalıń japıraq panası boldı. Kiyimler jıynaldı kolxozshılardan ...

Jeldi shabandozday tamırlarda qan. Kúlki, qol shappatlaw, shawqım qıyǵırıq, Bul túni uykıǵa bermedi ırıq

Hesh bir baqsı, jıraw, hesh bir sazende Bul túndi kórmegen óz ómirinde. Gegirdek sozılar, qırıldar tamaq:

«Wa-ha-ha», «Way, saw bol», «Ha, deymen», «Waqwaq».

«Haw, mınaw Jáleke bay ǵoy, shıraǵım». «Ha, nálet bolǵırdıń ayırsań jaǵın». «Aynımaǵan ózi, way, ǵarrı shaytan».

B a y

57

(saxnada)

Hay, qatın, másimdi tart deymen saǵan!

T o q a l

Taqsır, ráhim qılıń, sabamań endi, Óytip qan jılatpań jas júregimdi.

B a y

Way, aqmaq, hayalda ne qılǵan júrek?! Súyiw, jumsaw, sabaw - hayal ushın tek.

«Ráhim qıl» dep mına qamshıǵa jalın, Maǵan ayday anıq seniń qıyalıń: Házir baq tayıp tur meniń basımnan, Al, sen paydalanǵıń keledi sonnan. Sol muǵallim menen qashqıń keledi. Meniń bar sırımdı ashqıń keledi.

Joq, tegin ketpeymen, mende de jan bar, Eshki de ólerde tıpırlap qalar.

Men sol muǵallimniń qanın ishemen, Onı óshirip bolıp ózim óshemen ...

(Sabaydı, ketedi. muǵallim kiredi).

A r ı w x a n

Seni óltiredi, qash házir, Qalmen...

M u ǵ a l l i m

Seni qutqarıwǵa jetistim, al men,

Júr házir keteyik bul jerden ...

58

A r ı w x a n

Qayda?

M u ǵ a l l i m

Tórtkúlde ashılǵan jańa oqıwǵa. Toqalı emesseń sen endi baydıń, Sen azat hayalsań jollarıń aydın. Bay jańa uslandı, sındı qamshısı,

Ol endi bola almas jurt hámirshisi ...

Qáne, tur ornıńnan, qolıńdı uzat, Qaraqalpaq qızı, endi sen azat.

Á y t e n g e sh sh e (tamashagóyler arasında otırıp, sıbırlanıp)

Masqaralap atır meniń ákemdi,

Molleke, ne qılsam eken men endi? Tiriley soydı ǵoy mına Arıwxan.

Bizden bezgeniń be, o zaman, zaman!

Ákemnen kóp izzet kórdiń ǵoy, taqsır, Duzın aqlasańshı ebin tawıp bir ...

M o l l a (jurtqa esittirip)

Ádepsiz Arıwxan, namáhram qatın, Jurtqa tiyer seniń kóp kasapatıń.

Eger bul qızdıń men ákesi bolsam,

Shılbır eser edim burımlarınan.

«Yar» dep qıshqıradı-aw kóptiń aldında.

59

Al, ákesi otır «bılsh» etpey bunda.

Kórmedim bunıńday arsız ákeni ...

D i y q a n

Taqsır, kim shaqırǵan bul jerge seni?

Jigit

Hay shakına sálle oraǵan eshki, Jaltırt óksheńdi! Quwıń bul pesti.

5

Sonda qız ákesi qutırdı birden, Írǵıdı saxnaǵa anaday jerden. Jurttıń táwellesin tıńlamadı ol, Jigittiń alqımına bara saldı qol.

«Bay» juwırıp keldi. Táp berdi «bayǵa», «Haw, Jáleke súlik, júr ediń qayda? Seni jer awdarıp jiberdik desek,

Bunda ekenseń ǵoy kórgensiz eshek». Dep ol asılǵanda «bay» saqalına,

Bir qısım jún erip shıqtı qolına.

Qashtı saqalsız «bay», - qashtı ol Ayman. Duw kúlki. Biraq, qız ákesi hayran. Juwırsh keldi «kempir». Al, qız ákesi «Kempirge» táp berdi joǵaltıp esin. Minekey aq jawlıq ilikti qolǵa,

Turdı Ábdiraman kempir ornında. Duyım jurt kúlkiden silesi qatıp,

Kimi ishin uslap, kimisi jatıp, Sılq-sılq kúlip atır. Al, qız ákesi Hasla tıńlamadı jurt táwellesin.

60

Bekkem tutıp qızın aq bileginen, Xalıqtı qaq ayırıp súyredi birden. Jaraǵan túyedey burqıradı ol, Adamxor at yańlı umtıladı ol,

Aldınan kelgenge sermedi tayaq, Arttan kelgenlerge jumsadı ayaq.

Jaqınlay almadı oǵan hesh adam, Qızın alıp ketti, sóytip saxnadan.

Arıwxan, Arıwxan, janım Arıwxan, Ákeń azap berdi-aw sol túni saǵan. Astı keregege shashıńnan seni, Dawısın eljiretti sonda hámmeni.

Joq, bunday xorlıqqa hesh tózip bolmas,

«Hay, aldanǵan áke, esigińdi ash, Bosat Arıwxandı, bosat qızıńdı! «

«Doslar, qaydasızlar! Way, qolım sındı»,

Dep ishte baqırdı Arıwxan sonda, Adamlar toplandı esik aldında. «Úy-jaydıń qapısın buzıńlar tezden» - Dedi Ábdiraman buyırıp birden, Awıl jigitleri, oyınshı jaslar,

Esikti qıyratıp tasladı dárhal.

Ayman ishke kirdi hámmeden burın,

Sezdi qız ákesi bul istiń túrin. Arqa berip turıp jaqlaw aǵashqa, Aymandı abaysız qondırdı basqa,

Ayman qulap tústi. Jurt gúwlep kirdi ...

(Sóytip, geroinyam kóp azap kórdi).

6

Sonday azaplar da biraq, Arıwxan,

Qaytara almadı tuwra jolıńnan.