Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar
.pdf41
Kritika, men bilsem zıyan is emes,
Aqırı, ol jaydı degish koy alǵan, «Ábdiraman urlaptı» degen sóz jalǵan.
B e g d i ya r (tańlanıp)
Sonsha janıń ashır Ábdiramanǵa?
A r ı w x a n
Gúnasız hesh jábir bermeń adamǵa. Eger «men» deseńiz, xázirden baslap, Sol jalǵan aktti tez jırtıp taslań.
Solay etpeseńiz házir ketemen, Basqan izime de ińkar etemen. Hadal bolıw kerek yar súyiw ushın ...
B e g d i ya r
Qattı ketpe, sulıw. Súygenligim shın. Sen aytsań jırtaman júregimdi de. Má, oqı aktti, jırt óziń hám de,
Meyli, júrsin jasap bir masqarapaz.
A r ı w x a n (aktti jırtadı)
Endi xızmet qılmas sizge bul qaǵaz. Ayıplay almassız siz endi onı.
B e g d i ya r
Meyli, jeter endi. Qoyıńshı sonı.
42
Sen araǵa tústiń, keshirdim ózim,
Tilesem, ele de qurtaman kózin.
A r ı w x a n
Joq, qurta almassań endi onı sen,
Hám házirden baslap gúder úz mennen! Bildim kimligińdi ...
B e g d i ya r
Solayma ele.
Boyǵa shapshıdıń ǵoy sen kele-kele. Toqta asqınlama, mákkar sulıwım. Men saǵan jayayın tisimniń uwın:
Basqasha sóylesemiz siz benen endi,
Olsız tanımassız bálki dákeńdi. Sen, baydıń súygiligi ...
A r ı w x a n
Jabıspa maǵan, Bayǵa barǵanım joq óz ayaǵımnan.
B e g d i ya r
Vot, vot, usı sózge qarıydarman men; Demek, jinayatlı bul ushın ákeń;
Qırıq tuwar esabınan jıyǵan dúnyasın .. Ekinshiden, baydıń qayın atası ...
A r ı w x a n
Ákem qızın bayǵa bergeni ıras.
43
Qalıńnan bir sıyır kórgeni ıras.
Bul korlıqlı joldan mıńlaǵan qızlar, Ótti óz basında bolmay ıqtıyar, Biraq, meniń ákem bir qarnı qalqıp,
Bir kún ház kórgen joq erkinshe shalqıp, Baydan azap tarttı qaytama janı,
Baydıń atası emes, boldı diyqanı.
Al, sen she? Qánekey, aytıp ber maǵan, Nege qatnastıń sen bay menen mudam? Qayda sen mújigen sol qoydıń bası, Qayda baydıń bergen taqır palası?
Qayda ...
B e g d i ya r
Muzday tiyer hár aytqan sóziń,
Oho, ashılıptı ǵoy bul ǵáplet kóziń,
Biraq, qalay sonı dálillerseń sen?
A r ı w x a n
Mańlaydaǵı atóshgirdiń izinen ...
(Begdiyar albırap mańlayın uslaydı).
Aha, shıǵıp pa edi ele esińnen, Nege mańlayıńdı usladıń birden? Qalay, hakıyqatlıq dushshı ma eken? Ol tırtıq óshpeydi sıypaǵan menen, Ol máńgi qaladı mańlayıńızda.
Endi júre almassań sen aramızda, Háy, sen qoy terisin jamılǵan gázzap.
B e g d i ya r
44
Boldı, xey sallaqı, ósh, awzıńdı jap!
A r ı w x a n
Nege qaltıraydı qollarıń sonsha?
B e g d i ya r
Bildim men de seni, tikenli ǵunsha, Julıp ketermen-aw tamırın menen.
(Albırap, jaltawlap.)
Arıwxan, ápiw et ... abaysızda men ...
Onsha shaplıqpashı sen, qarındasım. Men jawıń emespen, olla ırasım.
Elestire berme ne bolsa sonı. Nálet bolǵır baydıń úyinde qonıp,
Más bolǵanım ıras ishken soń araq, Sayamdı salmadım ol iytke biraq ...
Ol jamay jawı ǵoy. Quwdıq aradan. Al men – bolshevikpen, qızıl partizan. Sabańa tús qaytıp, perishtem, tıńla, Aǵań úlken basın iyer aldıńda,
Shın aytsam, «maqtadıń» deysen, sógeseń:
Basqalar bir shuqır, sen bir tóbeseń ...
A r ı w x a n
Endi sol tóbeniń shıǵıp basına,
Bir samallap qalǵıń kelgen eken-dá.
B e g d i ya r
45
Joq, bawrında sol jasıl tóbeniń,
Ómir boyı qalǵım keledi meniń ...
A r ı w x a n
Hayal-qız tóbe edi bir gezde ǵana, Kim kóringen shıqtı onıń basına, Biraq ta endigi qızlardıń búgin Aytayın tóbeden ózgesheligin: Tóbege mine alar qálegen adam, Samallar, gúl terer onıń bawrınan, Al, qızlar - azat qus, uslatpas endi.
Ózi kelip gúlińe qonbaǵanshelli. Saǵan eń aqırǵı buyrıǵım meniń: «Kim basın uslasa eki kemeniń, Suwǵa keter» degen. Sen ǵarrı saǵal, Xalıqqa kimligińdi aytpasań dárhal, Erteń óz terińdi óz kóziń menen Malaqay bazarında kóre bergil sen.
Xosh házirshe endi, shirigen túbir. Jáne ushırasamız iretinde bir ...
B e g d i ya r (jolın tosıp)
«Hayaldıń, shashı uzın, aqılı kelte» dep, Babamız durıs aytqan. Qanshıq, biyádep. Saǵan kórsetermen kim ekenimdi.
Sóndirip keteyin jaqtı kúnińdi.
A r ı w x a n
Ol kún sen sıyaqlı jarǵanatlardı
46
Kúydirip óltiredi ...
B e g d i ya r (tisin qayrap)
Hásseniy, dardı
Bezep turar edi-aw bul sulıw deneń ...
Joq, sendey nashardan pánt jemespen men.
Meniń, de eń sońǵı buyrıǵım saǵan: Mına búlkildegen aq tamaǵıńnan Bir awız sóz shıqsa erteń dalaǵa, Kók kóylegińdegi naǵıslı jaǵa Dardıń jibi dep bil. Mına qollarım Sol kúni jumsaydı bilekte barın.
Háy, sen azat qatın, jawız dushpanım, Mına mawzer seniń qay tuwısqanıń? Úńireygen awzına qarap al durıslap ...
A r ı w x a n
Ah, sen, qanǵa jerik, aldamshı, gázzap ...
(qorqıp ketip, talıp jıǵıladı).
Besinshi taraw
BIRINSHI GASTROL
1
47
Teatr, teatr, tilsimli ayna,
Bir sırlı kúsh bar-aw sende qalayda. Sende xalıq ómiriniń qaynawları bar, Ruwxıma ne kerek, sende bári bar ...
Sonday sulıw jer bar taw arasında: Mıń kózden bulaqlar atlıǵıp onda, Shıǵar burqasınlap astınan tastıń,
Sonnan payda bolar bir asaw tasqın. Dártińe dárman bar suwında onıń, Jasıl oypatlar bar boyında onıń,
Sol asaw tasqındı kórgen edim bir, Saxnada tap sonday qaynaydı ómir ...
Párenjesin julǵan bir azat qızday,
Tań menen ulasqan Sholpan juldızday, Azatlıq tańında nurlanıp birden,
Biziń tuwǵan jerge kelgeninde sen, - Saxna kórmegen xalıq quwanıp qattı, «Artist» dep telpegin aspanǵa attı ...
Awılda eń dáslep oyın kórgende, Teatrǵa háwes artpaǵan kimde? Artistler ol jerde saǵınıshlı miyman,
Artist keldi, demek, baslandı bayram, Maqal bar «Toy dese jumalar quw bas»,
Minip tam basına sırnayshı, ras – Úrse balamandı tompaytıp urtın, Keshki awqatın da umıtıp jurtım, - Sansız jolawshıday aqqan bazarǵa, Órip qumırsqaday sokpaq, gúzarda, Kolxoz keńsesiniń aldına keshte, Sayǵa quyǵan suwday tolar bir páste. Súwrettey sızılar qız-kelinshekler, Soǵar jigitlerde dúrs-dúrs júrekler.
48
Ǵarrılar umıtar ol kúni jasın,
Alıp shógirmesin, buzbay maldasın, Izzetke bólenip otırar tórde,
Saban kalıńıraq tóselgen jerde,
Kópke tártip berip ǵoshshak diyqanlar, Toyda óz minnetin buljıtpay aqlar.
«Tınıshlan, hay óńkey baqırawıq qarǵa!» Dep jekirnip júrer jas balalarǵa. Baylanǵan shomlarda órship janar may,
Ses tınar qulaqqa urǵan tanaday.
«Nawmir aytqısh»4 ortada birden jarq eter.
Shappat qırǵawılday dúrligip keter. Al, sonıń izinshe esitiler saz ...
Tamashagóy dostım, shıday tur biraz, Házir baslanadı kútken oyınıń, Sońıraq aytarman táripin onıń ...
Qanday qızıq boldı deyseń sol kúni! Xalıqtıń xoshemeti - teńiz tolqını.
Ol geyde siltidey tınıp turadı, Gá tolqınlap kelip jarǵa uradı.
Geyde ishin tartıp teńiz gúwildep, Turǵanday «qánekey, alıssań kel» dep. Kózler shoq juldızday tóger sáwlesin, Tolqın terbetkendey kewil kemesin. Mine, keme toqtar kelip jaǵısqa ...
Jurt qaytar úyine tarap tum-tusqa,
Júzlegen awızda bir ǵana sóz bar: «Artist, artist» desip tańlay qaǵısar. «Pay, dım qısqa boldı-aw mına teatr», «Más-saǵan, tawıqlar shaqırıp atır», «Way, zańǵar, jańaǵı kempir bále eken», «Ol kempir - Ótepov Ábdiraman ǵoy».
4 Náwmir aytqısh – (awıl termini) konferanse (I.Yu.)
49
«Bıltırǵı wákil me?», - «Awa, awa», -«Qoy?» «Tap «Alpamıs» taǵı mástannıń ózi, Keńkildep kúledi-aw máshshiytip kózin». «Sol ǵoy oyındı da ashqan baǵana».
«Ózinde mol eken aqıl hám sana». «Ózi shópik eken málim pıshıqtay», «Bende emes eken sózge de, pay-pay». «Naǵız qara jerdiń kemesi desesh».
«Naymıt, quwqıl sózge súrinbeydi-aw hesh». «Al, Ábekeń, bilseń, biz benen dos-yar:
5
ChON da birge xızmet etkenimiz bar,
Ózi Qońırat jaqtan, sorkólli xoja, Bir gezde xatker de bolǵan bolısqa.
Qoldan baylaǵandı tis penen sheshkendey, Misli digirmannan tiri túskendey.
ChON da júrgen gezde-aq jurt onı bildi, Onıń tarpıwınan úsh bandit óldi.
Bir jola ekewimiz tapsırıq penen Teńiz betke kettik. Sol gezde birden,
Úsh baspashı shıǵıp jolımızdı kesti, Bizden jol soradı, azlap sóylesti. Sóytkenshe bolǵan joq, «pańq» etti mıltıq – Ábdiraman ketti erden jılısıp.
«Bayǵus, óldi-aw» dedim artıma qarap, Salpıldap baratır bókteriwdey tap. Men aynala berip attım birewin ...» «Shılǵıy ótirik ǵoy tap usı jeriń». «Sora Ótepovtan dım isenbeseń».
«Áy, ońbaǵan kóse, sózdi bólme sen. Al, sóytip ne boldı?» - «Ne bolǵanı bar?! Attan ushıp tústi, sóytip bir zańǵar.
Tiri qalǵan ekewi tústi-aw keynime. Sonda Ábdiraman sum eken bále,
5 CHON – ayrıqsha xızmet atqarıwshı áskeriy bólim.
50
Záńgige ilingen óliktey awıp,
Oq qaptalımızdan ótti bir shawıp. Onı «ólgen» desip oyladı dushpan, Bir waqta «gúrp» etti mıltıq jańadan. Artıma qarasam, iyesiz bir at
Ílaǵıp baratır eken qańırap.
Biraq úshinshisi tuttırmay ketti ...». «Al, meni anaw qız giriptar etti. «Arıwxan» dep pe edi, kim dedi atın? Yapırmay, ónerin, sulıw-sımbatın
Berdaq ta táriplep bere almas edi-aw».
«Júrseńshi, uyqıdan bos qaldıq ǵoy, haw. Sonsha jutınasań Ǵárib ashıqtay, Qatınıń esitse ǵoy bolasań oqtay». «Kelgeli qorıldap uyıqlap aqırda,
«Oyın kórdim» deydi-aw usı paqır da ...
«Ótirik sóylemese bunıń ólgeni». «Shıraǵım-aw, ózim ǵoy oyatqan seni ...».
Jurt usılay tarqasar úyli-úyine. Endi meni tıńla, oqıwshım, qáne.
2
Basına kóterip joldı, shańlaqtı, «Oyın keldi» desip balalar shaptı. Arbada dáp qaǵıp, shertip balaman, Keldi juwdırlasqan kewilli kárwan. Jigitler quwanısıp qarsı juwırdı,
Hayallar esikten sıǵalap turdı.
Hayal
Betim-aw, bular kim, masqarapaz ba? Oynap kiyatır ǵoy birewi sazǵa.