Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar

231

Endi bildi: júrek degen bar eken,

Ol súyer, quwanar, qayǵırar eken. Óz basına túsken gezde ańladı, Ayralıqtan hátte xan jılar eken.

Saxamaday tóndi kóshki-sarayı, Awzınan túspedi shılımnıń nayı, Qız kábirindegi qulpı tas boldı Erteli-kesh xannıń otırar jayı.

Otırar ol únsiz uzaq tigilip,

Pári túsken ash quzǵınday búgilip, Otırar ol tútin tútep awzınan, Qayǵı menen qabırǵası sógilip.

Bótenge or qazǵan ózi jıǵılar, Xannıń qılwası tek ózine jaǵar.

Tap sol gezde jurtqa etken jábiri,

Gereydiń yadına bir túsken shıǵar...

Zindannan aldırıp sol jas ustasın, Xan jumsarttı sup-suwıq kózqarasın

Bir kasa sherbetti usınıp oǵan, Ashtı bılay óz kewliniń jarasın:

«Bir qara tas edi meniń júregim, Qayǵı ıdırattı sol tastı búgin. Endi bildim, awır eken ayralıq,

Tarta almay turman men onıń júgin.

Ádil usta bolsań, sennen sorawım, Jeńilt maǵan túsken qayǵınıń tawın.

Tas júrekti tas arqalı bayanlap,

Súwretle sen er adamnın jılawın!»

232

Xandı usta ishten tınıp tıńladı, Jawız jannıń suwıǵanın ańladı. Bende bolıp júrgey quldıń kózine Shalınǵanday boldı úmit sańlaǵı.

«Kırıq jıl sel juwsa da Kırımnıń tawın, Tastan suw sıǵılmas. Tilegiń awır. Biraq seniń janıń jılaǵan bolsa,

Onda qıyın emes tastıń jılawı.

Óytkeni Gereyde bar bolsa júrek, Tastıń da júregi bolıwı kerek.

Eger bilsem, seniń gúnań, Gerey xan, Shaytannıń da gúnasınan kóbirek.

Shınlıqtı aytayın, bári bir maǵan,

Ne azap bermediń jurtqa, Gerey xan? Meni de sen úy-jurtımnan ayırıp,

Nesip tattırmadıń Gruziyamnan.

Men de óz elimde erdiń biri edim, Jat mánzilde bende boldım, júdedim. Er jigit egilse jasın kórsetpes,

Sol aytqanday, ishten jılap júr edim.

Endi xan tilegin bárjay qılayın,

Tasqa júrek berip, zar jılatayın, Hár adamnıń óz qayǵısın sol birtas Áwladlarǵa aytıp bergey ilayım»,

Qaramastan xannıń ırabayına, Usılay dep usta ketti jayına. Xan qahárin ǵarrılıqqa aldırıp,

233

Únsiz qol uzattı shılım nayına.

8

Suńqarday ayaqtan jazdırǵan bawın, Ústinen bir silkip qayǵınıń tawın, Usta jigit, mine, sóytip, masayrap, Jumısqa túsirdi Farhad qashawın.

Qashaw tiygen jerden ushqın tógildi, Sabınday kesilip, kúldey úgildi. Almas qashaw júrip ótken jerlerge Sulıwlıqtıń solmas gúli egildi.

Gá shayırday dizgen báyit gáwharın, Gá ashıqtay misli saǵınǵan yarın.

Geyde sheber sazendedey súysinip, Shertkendey saz emes, júrektiń tarın.

Geyde almas iyne, zer sabaq uslap,

Sheber qızday keste tikken naǵıslap, Geyde súwretshidey ıshqı kitabın

Gúl menen bezewshi, maqbaldan tıslap,

Tas kitapqa jazǵan óz jılnamasın

Shejireshi qusap gá iyip basın,

Xan qılwasın áwladlarǵa ayanlap, Basıp atırǵanday nálet tańbasın...

Tas ústine óner dáni shashıldı, Hár shashılǵan dán qawızı ashıldı. Ásteáste tilge kelip qulpı tas,

Ólmesliktiń gúl tańbası basıldı.

22 Bard – shayır, qosıqshı degen mánide. Bul jerde ataqlı polyak shayırı Adam Miсkevich názerde tutıladı

(I.Yu.).

235

Súyikli Nemanın saǵındı hár kún.

Sol zarlı zamandı esletip fontan, Shejiresin shertip oy saldı maǵan. «Háy azat Shıǵıstan kelgen jolawshım, Bul qanlı sarayda neler bolmaǵan!»

Dep turǵanday boldı bul sırlı sháshme. Awır tamshıları tırsıldap áste,

Xannıń jawızlıǵın, ustanıń dártin, Dilara qayǵısın salǵanday eske.

1957-jıl. Qirım. (Livadiya.)

236

TUMARIS

(Massagetler qıssası ) 23

Sen jalmawızdıń toyımsız kózlerińdi qanǵa toyǵızbasam, meni massagetlerdiń Quyash qudayı ursın (Tumaristiń Kir patshaǵa aytqanı).

Gerodot. Tariyxnama. I t. 214 bet.

«Massagetler Kir menen bolǵan sol bir qırǵın sawashta nayatıy

mártlik kórsetti».

Strabon. Geografiya. XI 8.

«Hayal uran bolǵan eken».

Berdaq (Shejire.)

23 Massagetler - búnnan e ki yarım mıń jıllar

kawimler awqamı. Olardan usı e ki dáryanıń

Oksiana (Aral) teńizine quyarlıǵındaǵı batpaqlı atawlarda jasaǵan massagetlerdi házirgi tariyx ilimi qaraqalpaqlardıń babaları dep tanıydı. Massagetlerdiń bahadır hayal patshası Tumaris

haqqında, «tariyx iliminiń atası Gerodot hám basqa da áyyemgi avtorlar qızıq maǵlıwmatlar jazıp qaldırǵan. Kir - áyyemgi Persiya patshalıǵına tiykar salǵan jahangir shah, onı Kúnshıǵıs ráwiyatlarında «Qáyxısraw patsha» dep ataydı. (I.Yu.).

238

Tarqatqan ol qolań shashın.

Boz orda misli hesh kimsiz,

Otır hámme iyip basın. Ǵıjlap turǵan oshaqtaǵı Seksewildiń qozı sóner.

Al kewilde perzent daǵı Ot tiygendey órshelener, Kesik qulaq nóker úyden Shıǵıp ketti bir jaqlarǵa. Suwıq xabar ol ákelgen Qaldı gúwlep qulaqlarda.

Ol aytqan: «Patsham, bizlerge Bul saparı Kún qas bolǵan. Jaw albırap qashqan jerde Tayar awqat, mol dasturxan

Jayıwlı turǵanın kórip, Japırılıp tústik attan. Jatır meslerde kópirip

Bir ishimlik, ózi qatqan...

Ishtik simirip, jedik etti,

Kewil ósti, bas ǵuwıldap. Uyqı bastı, dińke ketti...

Jaw, sóytip túsirdi aldap. Esimizge kelsek keshte, Ayaq - qollar matawlı tur. Bul qorlıqlı kúndi eske Alıw maǵan tawdan awır! Kók shatırda kóshki taxta

Shah otırar ǵark - ǵark kúlip. Ústimizde toy qızbaqta,

Biz jatırmız tiriley ólip, Bir waqları tiklep boyın, Turdı balań jaynap kózi.

- Patsha, qutlı bolsın toyıń!

240

Qılısh penen alıp berdi. Baktr, midan, parfi, derbik,

Hámmesi de ójet bolǵan.

Biraq, jeti jahan derlik

Búgin maǵan qullıq qılǵan. Aqıl menen aldın boljap, Ójetligin qoysa anań, Amanlıqta jasaw olja,

«Mádetkár bol» dese maǵan, - Eliń farsılar shahınıń Panayında bolar edi.

Esigin boz ordasınıń Jel ashıp, jel jabar edi.

Biraq, ol joq Bilgir anań. Bilimsizlik etti, mine.

Úshten birdey láshkeri hám Ulı ǵapıl ketti, mine.

Qatın biylegen el ońbas, Kórdik bunı senler bette. El - jurtına bolǵanday bas Erkek joq pa massagette?!

Húkimdar bolıp jurt soraw, - Shesheń emes, seniń jolıń... – Dep, jahangir Qáyxısraw Sheshtirdi batırdıń qolın.

- Shah, sen bilgirlik is ettiń. Umıtılmas bul kópke deyin. Endi saǵan massagettiń Qosıǵın aytıp bereyin:

«At ornına arqan taǵıp, Jolbarıstı jegip bolmas, Awzıń qanǵa tolsadaǵı Jaw aldında tógip bolmas.