Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar

221

Shıǵıp ólim lagerinen, Kaytıp elge jetkennen soń:

Er júrekli eki jastı

Tiriley jerge kómgen eken. Watan ushın tigip bastı, Olar, sóytip, ólgen eken». —

Dep kempir qamıǵıp birden, Eńkildedi bayǵus anam.

Eki ofiсer ana jerde

Sıǵalar zer ramadan...

Kewlim tolıp bnr sezimge,

Súwret turǵan jerge bardım. Kápelimde men ózim de Súwret qusap qatıp qaldım:

Kempnr meni bostan-bosqa Birewge shıramıtpaǵan eken. Súwrettegn eki dostan,

Biri meniń aǵam eken.

Aǵam eken, urıs waǵında

Xabar-atar bolmay ketken… Ukraina, Ukraina,

Júrsem de men Shıǵıs bette, —

Qısqa kúnde qırq aytarman Seniń múbárák atıńdı. Topıraqtan tıs júrsem, mudam – Saǵınarman sol xatańdı. Kaev —

Irpen — Nókis 1960-jıl.

222

ESKI FONTAN ERTEGI

Ashıq bolǵan xannıń bul ájayıp yadıgári jóninde men ilgeride-aq e sitken e dim. Onı maǵan K* shayırlıq penen súwretlep «Kóz jas fontanı» dep atadı. Sarayǵa kirip, buzılǵan fontandı kórdim; totıqqan temir tútikshesinen tırsıldap suw tamshılap turǵan eken.

A. S. Pushkin.

Bir ájayıp ot bar jerdiń júzinde,

Kupiya kúsh bar desedi ózinde

Qasarıssa kara tastı oyatıp,

Kuyar eken gewdesine sezimdi.

Onı bilmes qaysı jurttın adamı?

Ol — nurlanǵan juldız, kewildiń shamı. Jamanlıqtı ol ayawsız jandırar, Jaqsılıqqa járdemleser mudamı.

Íshqı-muhabbet der ol ottıń atın, Sen de sınap kórgenseńdi kuwatın! Onıq tasqa túsken izi jóninde Sóyleyin Qırımnıń bir hikayatın:

1

Bunnan bir neshe júz jılday burında,

Gerey patsha húkim súrdi Qırımda.

Zańı zorlıq boldı, kásibi — talaw,

Qılıshı qansırap jatpadı qında.

223

Darıdı deseńiz jawızlıq qaydan, Arǵı atası Shıńǵıs penen Mamaydan. Dúbeleydey uytqıp teńiz boyında, Aypetr artında Baxshasaraydan.

Qaplap shegirtkeler egin, dalanı, Ǵazawatlap shapsa Qırımnıń xanı, Arǵı júzden qoltıǵına jel berip, Xoshemetlep turdı túrktiń sultanı...

2

Altın, gáwhar, jipek, múshik, darayı, Sulıw kızǵa toldı hárem sarayı. Jemtik bolıp jalǵız xannıń nápsine, Solıp ketken sonsha gúldiń shırayı.

Altın kápestegi torıqqan qustay,

Bir kún qanat serpip jazılıp ushpay,

Qarǵap sum táǵdirin, payansız kórkin, Sarǵaydı sulıwlar súygenin qushpay.

Intizar bolısıp jaqtılı kúnge,

Tórt diywal oraǵan qápes ishinde Xorlıq kórdi xannan bayǵus arıwlar Bir erkektiń atın aytsa túsinde.

Sezgir evnux 19xannın sadıq saqshısı Japıraq túsip, shıtırlasa baǵ ishi,

19 Evnux – xannıń hárem sarayındaǵı hayallarına kózqulaq bolıp baǵıp júriwi ushın isenip qoyılǵan aqta qul. I.Yu.

226

Bir jola bas evnux ákelip xanǵa Gruzinniń bir jas qızın kórsetti,

Qanday sulıwlıq joq deyseń adamda!

Bende bolǵan arıw Kavkaz erkesi, Serpilgende júzindegi perdesi, Tas artınan órt sharpıǵan jılanday,

Bir dóńbekship ketti xannıń gewdesi.

Sóytip, bul qızdı xan qatań unattı, Íshqı mıltıqshısı jılandı attı, Birden ashılǵanday sokırdın kózi, Xan sezdi ózinde jaslık quwattı.

5

«Arzımdı esitgil arıw Dilara, Júzińe bunshelli kim bergen ara?

Qırımnıń qahárli xanı bolsam da, Husniń aldında men ǵárib-biyshara».

Dedidaǵı qol uzattı Gereyxan, Biraq, qızdıń kewli jibimes haslan. Jat júrektiń ıshqısınday jaǵımsız Jat til túsiniksiz tuyıldı oǵan.

Qara kóz karalaay óship karayǵan, Qápestegi qustay órisi tarayǵan. Ózi tuwıp ósken Kartliy» tawına

Ushsam deydi altın qápes saraydı.

Qız, sóytip túspedi xannıń tiline, Quzǵın qondarmadı qızıl gúline. Shıqırdı xan bas evnuxtı esikten,

227

«Dilmash keltir — dedi — sen búlbilińe…»

Jasta ákelingen qul edi dilmash,

Ózi usı saraydı ustalarǵa bas.. Xan aaldında qara murtı jelkildep, Turdı kelip ol jas jigit buyra shash.

Kız otır betinen almay perdeni,

Shıǵarsam dei ishimdegi zerdeni, Xan ayttı: «kel, usta, meniń ıshqımdı

Bul perige túsindirip ber» dedi.

«Kewlińde ne barın sóyle, perishtem, Bárinen ábzeli kádir bilisken.

Han bolsam da qarashańday bolayın

Tek bir ıshqı-izzetine erissem.

Súyseń kolga alıp jámshiydi jamdı, Shawıp jat ellerdi, isheyin qandı. Súydim deseń, xan basımlı iyeyin, Jerge tiygizgenshe tillá jaǵıǵamdı.

Ay-Petr asqarın, Qırım dalasın, Sálgir dáryasınıń say hám salasın, Ay júzińe men eteyin sadaǵa

Tepe Kermen tawın Mańǵup qalasın.

Suyseń, aqsham. teńiz betke barayın, Sawdagerdiń kemelerin talayın, Hinjn-marjanların shashıp ústide, Parshadan jolıńa tósek qılayın.

Arıw dep qushsamda ózim talaydı, Kórmegen ekenmen bunday shıraydı.

228

«Suydim» deseń, súyinshige bereyin Meshit-minaralı Baxshasaraydı.

Qulaq aspasań da aytqan sózime, Sen gózzaldı yar etermen ózime. «Súyseń, biraq, hárem tolı hayaldıń Bári qurban bolsın basqan izińe.

Dilmash xannıń sózin «awdardı» bılay: «Basıńa jetipti arıwlıq shıray.

Qara túnge qarsı tuwıp juldızıń, Táǵdirge teris kelgen bizdegi talay.

Gúl ediń sen ósken jasıl jırada, Sır aytısqan Aragva hám Kuraǵa, Juldı seni sabaǵıńnan jawız qol,

Úzilgen gúl ǵunshalar ma sirá da?

Bes jıl boyı ińkar bolıp sol gúlge, Megzep misli qanatı joq búlbilge, Ańsasam da oylamaǵan edim men, Ushırayman dep bunday xorlıqlı kúnge.

Xan moynında kóp sulıwdıń obalı, Bul jer tutqın arıwlıqtın qamalı. Bunday ushırasıwdan qóp jaqsı edi Jandı jegen ayralıqtıń samalı.

Dedi dilmash turıp xannın qasında, Chadrysın seripti qız óz basınan, Hám telmirip jas ustaǵa jas sulıw, Zerli óńirin juwdı ıssı jasına...

6.

229

Baxshasaraydan sál qashıqlaw jerde, Taw basına tastan qalanǵan irge. «Qırıq or» dep atalǵan bir qala boldı («Pullı qala» deydi onı házir de).

Suw jılanday jińishke soqpaq iyreńlep, Tóbesine zorǵa shıqtım giyreńlep. Taw basında tastan oyǵan kóp jaylar – Úńireyer «kel, sırımdı úyren» dep.

Sayahatshılar keler onı esitip, Túpsiz tereń, tik jar qalanıń sheti. Samal menen sıbırdasıp turǵanday Qarayımnın kaqıraǵan meshiti.

Sur bet xanǵa nálet aytıp sazarıp, Jáne de tur bir qızdıń tas mazarı. Usı jerden qulap ólgen desedi,

Janǵa tiyip teńsizliktiń hazarı...

Qırıq ordan sen qarap kórseń tómenge, Inanbassań shúńgil kórdim degenge. Kewliń aynıp, shatasqanday oylarıń, Bult júzgendey qol jetirim tóbeńde.

Ay-Perden dóńgelenip asqan kún, Jadıraydı shadlıǵınday jas jannıń. Tábiyattıń shatırınday máńgilik.

Chatırdaǵ tur jiyeginde aspannıń.

Eske alıp tariyxın bulkaranıń, Chatırdaǵqa uzaq únsiz qaradım.

Qos qanatın qırıqqan qustay bul jerde

230

Turǵansańdı, o Dilara qaraǵım!

Aq bulttayın qalıp qoyǵan úzilip, Aq kóksine marjan sádep dizilip, Árman etip Gúrjistannıń tawların, Turdıń ba sen bunda kóziń súzilip?

Xan qolında turdıń, erkin júrmediń, Xan quwandı saǵan, al sen kúlmediń. Jat topıraqta tamırlaspay soldıń sen, Biraq qáytip solǵanıńdı bilmedim.

Usta menen turǵan jerińde kórip,

Sur Gerey qanına boldı ma jerik. Ya bolmasa kóp kúnlestiń birewi Jiberdi me mına jardan iyterip?...

* * *

...Sóytip, xan úmiti aqlanbadı hesh, Muhabbettiń gúli ǵunshaladı kesh. Soldı, sóytip, kún túspegen kızıl gúl, Gúrjistan gózzalı Dilara biykesh.

Kóriń, qanday eken ıshqınıń kúshi! Xannıń uwday ashıp órtendi ishi. Quwardı xan jasıl túsken aǵashtay, Janın gewlegen soń ıshqı degishi.

Ursań, ses bermey me zıńıldap tas ta Ayralıq sawdası túskende basqa, Xannıń qatal kewli mumday jibisip, Kan ornına kózi lipledi jasqa.