Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar

161

Qızıl payda boldı qızdıń túsinde, Sóyler, lekin, sır bermegen pishinde. - Atı Oraz Dáwletbaev, Qıpshaqtan - Barǵan edi yanvardıń ishinde.

Tım - tırıslıq dawam etti birazǵa,

Dedi mergen: «Ras - aq sol Oraz ba? Aman - esen júr eken ǵoy bawırım,

Jibermedi aw bir japıraq qaǵaz da.

Qos dánedey shıǵıp edik xanadan, Bir emishek emip edik anadan.

Shımbay bette aǵartıwda islewge Ketip edi buyrıq alıp jańadan,

Aman - esen kórseń barıp inimdi,

(Xat jazıwǵa joq ǵoy qaǵaz - qalem de) Jazǵa taman men de barıp qaytaman,

Kóriskenshe duway - duway sálem de.

Qane endi bosqa turıw jaramas,

Waqıt qıstaw, jaǵdayǵa qaramas, Búgin túste ashıladı slet ta. Qamshını tez ur atqa,

Kún shıqpastan jolawshıǵa aralas.

Jolıń bolsın! Keńnen serme qanattı, Xosh qaraǵım, - dedi, qolın uzattı,

- Xosh, rahmet. Biz kútemiz el bette, Jazda barıń álbette, -

Dep shıǵısqa burdı tezden qız attı,

Azat qızdıń kewli suwdan shalqıdı,

162

Tarttı atqa jez bawırdaq qamshını, Turdı mergen qız qarasın gúzetip, Attıń erin dúzetip,

Betten súyip tawdıń tańǵı salqını.

III

Tústen keyin sabaq baslap jańadan, Tapsırmanı tekserip bir baladan – Turǵan gezde muǵallimdi klasstan Esik qaǵıp shaqıradı bir adam...

Dedi Qurban: - Utıp shıqtıq «oyında», Dushpanlardıń qanın quydıq qoynına. On úsh atlı eken Ámet baslaǵan, Tawda buqqı taslaǵan,

Tuttıq bárin, «Ashshı saydıń» boyında.

Tórtkúlden de kelgep eken altı atlı,

Bizler menen bir qatarda oq attı. Mınaw Jáliy baspashınıń úshewin Úsh oq penen turǵan jerde sulattı,

Taw qoynınan ashtıq qoyǵan qómngin, Soyǵap eken maldıń saylap semizin,

Ómir, ólim arpalısqan ayqasta Bir oq jedi - óldi Ámet ógiziń.

Tilep degen jigit ańda júr eken,

Jawdan qaytpaytuǵın naǵız nar eken? Mergenlikte tańlandırdı talaydı,

Seni kóp - kóp soraydı,

Seniń menen janday tuwısqan eken.

163

Tańlandı Oraz: - Ne, ne? Tilep dediń be? Awa, Tilep, bir anadan ediń be?

Ókpeleydi. Sálem ayttı qısıp qol, Usı jazda keletuǵın boldı ol,

Kelgeli xat jaza almaǵan ediń be?

Awa solay, aǵam edi tuwısqan,

Sonnan keyin?

- Shıǵa keldi quwıstan,

Sóylestik biz. Ájel menen shayqasıp, Gúljan ushın Ámet penen ayqasıp, Qutqarıptı qanlı tırnaq uwıstan.

- Ámet urlap minip ketken boz tarlan, Sonı minip ketken eken ol arman.

Sol ayqasta buǵaw qıyıp, er batıp, Jaralanǵan deydi Gúljan sol qoldan.

Sur qanjardı qayrap kektiń tawına,

Salsam degen edim kolxoz jawına. Aytqanımday sol sózimnen bir shıqtım, Oń janbastan bir suqtım,

Maqsım kelip ilikkende awıma,

Bárin tuttıq, tórt baspashı jaradar, Biziń menen kele almadı barabar, Kóptiń kúshi - taw suwınıń tasqını, Qarsılasıp qaysınday kúsh tura alar, -

Degeninde boldı Oraz shadıman, Yosh dáryası haǵlaǵanday saǵadan, Jigitlerge alǵıs aytıp qol qısıp,

«Meniń qaytpas mártlerim» dep tolıqsıp, Qurbandı kep qushaqladı jańadan.

164

ARZÍGÚL BALLADASÍ

Qanday sulıw jupar iyisli jaz ayı:

Jazda men de sóz arnasın qazayın. Mıs qazanday qaynaǵanda saratan, Berilmey me qıs toqsannıń sazayı?

Sáskelikke waqıt qalǵan shamalı, Shıq puwlasar, «elp» etpegen samalı.

Jerdi qushqan erkin miynet ıshqında Kewil shalqıp, ushqan adam qıyalı.

Kómkerilip kózdi tartqan kák egis, Terbelisip basıp bılǵar tep - tegis, Qaytpas miynet - qattı qollı tábiyat, Arpalısqan qızǵın gúres, óshegis.

Salmalarda suw aǵadı quldırap,

Paxtalarda sansız túyme sıldırap,

Ketpen urǵan qız - kelinshek basında Jipek sharshı nur qushadı buldırap,

Kanalda suw astın - ústin lepirip, Aydınında aq shabaqlar sekirip,

Gúrkiregen «Paxta abadtıń» tarnawı Qazan tolı súttey tasıp, kópirip...

Jasıl japıraq jayǵan kókli ormanım,

Esimde bar talay oynap barǵanım, Toǵay túsi totı qustıń párindey Kórmeyseń be mıń qubılıp turǵanın!

Qalay ushar bunda búlbil sayramay,

165

Qaytip shıdar erkin kewliń jaynamay! Qarsı aldında móldiregen Arzı kól, Gúlge bezep ornatılǵan aynaday.

Erke Ámiw, qaraqalpaq elleri, Kolxozımnıń usı gózzal jerleri, Usı jerde talay terin sıpırǵan Mınaw júrgen haq miynettiń erleri.

Ay nurına múlgip aydıń túnleri. Zawıq baǵıshlap túrli qustıń únleri, Usı jerde, usı kóldiń boyında Neshshelerdiń ótken jaslıq kúnleri.

Bulaq sesti qıyal terbep sıldırap, Ay sáwlesi suw betinde qaltırap, Talay jaslar tún qoynında urlanıp, Usı jerde yarın kútken albırap.

Qosıq dawısı qalǵıǵanda alıstan, Jas kewilde ıshqı otı alısqan

Usı jerde jambaslaǵan jas shayır,

Talay sapar muza menen tabısqan.

Burın bunda toǵay múlgip, sel basıp, Azǵın shópler torańǵılǵa tırmasıp, Bulaq suwı kóz jasınday móltildep, - Kóldiń suwı qayǵı menen sırlasıp. -

Muńlı edi erke búlbil naması, Ósken gúldiń bolmadı hesh panası. Gújim ósti quw sırıqtay quwarıp,

Adamzatqa ház bermedi sayası.

166

Mine, búgin ǵır átirap jaynaǵan, Tamıljıtıp tań búlbili sayraǵan, Kórdiń be sen, Arzı kóldiń boyında, Búgin turmıs masayraǵan, qaynaǵan?

Kún kúlgende altın nurǵa malınıp, Gúljan sonda álle kimdi saǵınıp, Qoydıdaǵı qolındaǵı ketpenin, Otırdı qız jasıl japıraq jamılıp.

Júz qubılıp sayray berdi búlbil de, Gúljan oyshań kózin saldı bir gúlge, Júyrik qıyal qızdı artqa jetelep, Arzıgúldiń sırın saldı kewilge.

Shıt káylektiń jaǵasınan jel kirip, Sıypar biraq, ayanıshlı túr kirip - Oylandı ol. Qıyalına tereńde, - Otırǵanday boldı bir qız telmirip.

Qız tıp - tınısh oyǵa batıp qaldı da, Bir burımın artqa qaǵıp saldı da, Suwǵa qolın aparǵanda eńkeyip, Bir dana gúl tústi kelip aldına.

Albırap qız betin burdı jalma - jan, Gúl jay ǵana ketti ıǵıp armaǵan, Aqsha júzge qan jıyılıp, mısalı - Xabar berdi jańa pisken almadan.

Qara, áne, albıraǵan júzleri, Qanday sulıw oynaqshıǵan kózleri, Esitiler, tıńla áne ashıwlı -

«Kim ózi» dep sıbırlanǵan sózleri.

167

Qashpaq bolıp qaymıqkanda qılt etip, Taǵı bir gúl tústi suwǵa «shılp» etip, Qız jóneldi. Biraq, jigit bir ǵarǵıp - Aq bilekten tuttı kelip «shırp» etip.

-Jiber Oraz, usınıń da ádet pe?

-Gúl qayaqta? - Qara, áne, suw betke! Tastadıń ǵoy, óz qolıńnan berdiń be? (Jigit erni bara qaldı bir betke).

Tósin basıp, qaymıqqanda qız shaqqan, Jigit qolı belge oraldı oń jaqtan, Aqırında juwasıǵan jas júrek

Orın aldı áste ıssı qushaqtan.

Dúrs - dúrs etip barıp júrek basıldı, Aq bilekler moynına da asıldı.

Asaw kewil tilge kelip jaylasıp, Sózge keldi, qızdıń kewli ashıldı.

Jaslar sáwbetine gúller iydi bas, Torańǵıllar japtı olarǵa kók lipas, Jarasıqlı janǵa jaylı sóz benen – Házillesip otır, áne, eki jas.

Bir máhálde ayttı Oraz Gúljanǵa: Burın bunda bir hádiyse bolǵan ba?

Bileseń be áńgimesin Arzınıń? Aytıp bershi, - dep qıyılıp turǵanda, -

Móldpr suwǵa sulıw bir kóz tasladı, Gúl júzikli qoldan jigit usladı. Jambasladı kól boyında eki jas,

168

Gúljan sol bir áńgimeni basladı:

** *

Bir zamanda Uzaq degen bay bolıp, Ótken edi tórt túligi say bolıp, Qamshı tawlap,

adam awlap,

el jawlap,

Oǵan hesh kim kelmeptimis tay bolıp.

Ashıw qıssa kózlerinde ot janıp, Qahárlense qamshısınan qan tamıp, Zulımlıǵın ótkeripti ólgenshe, Biler eken awıldaǵı bar xalıq.

Muwsa ǵarrı hám de kempir Qırmızı, Boldı olardıń Arzı degen bir qızı. Sulıwlıqta túnde shıqsa dalaǵa, Taqlanǵanday edi kóktiń juldızı.

Sóz marjanın dizgen shayır - shiyrin til,

Dawısına tańlanıptı hár búlbil. Ótkergende on jetinshi báhárdi Tústi bóksesine shashları súmbil.

Kózi túsken kórkke bende bolǵanday, Álipayım kelgen minezi qanday, Appaq tisi ay nurına shaǵılısıp, Awzın ashsa turar dizgen marjanday.

Júreginde saqlap namısın - arın, Júrgeninde tilden tógip muń - zarın, Hátte onı kórse kempir - ǵarrılar

169

Esler edi essiz jaslıq shaǵların.

Kóp jigitler kórip ózin tuta almay, Kórgen menen sóz aytıwǵa bata almay, Ne jigitler júreginde ot jandı, Tóseginde tınısh uyıqlap jata almay.

Ǵam qayǵısın qara shashtan uzaytqan,

Tún ishinde qosıq dawısı qız aytqan – Dóńbekshitip kempir - shaldı oyatıp, Eljiretip kóp qızlardı muńaytqan.

Sol Arzını toqallıqqa alıwdı, Oylap Uzaq kóp jumsadı qarıwdı. Malǵa jıǵıp sorlı qızdıń atasın, Bir kúni ol alıp ketti arıwdı.

Qız dáwranı ótti mısal kórgen tús, Hesh nátiyje shıǵarmadı óshegis. Talap izlep ketken yarı Qarajan.

(Ketpegende qoldan kelmek qanday is?)

Sorlı qızdıń janı qaydan jay tabar, Qarajan dep kózlerinen qan aǵar,

Segiz ayda «joqarıda» Qarajan - Óldi degen esitnldi sum xabar.

Uzaqbayday ǵarrı iyttiń azabın – Arqaladı qayǵı basıp qabaǵın.

Kúnde dóhmet, kúnde qorlıq, Arzıgúl – Tarta almadı awır turmıs azabın.

Kúnler ótti. Erkinlikti saǵınıp, Hásiret shekti jas kewili jabıǵıp.

170

Bir aqshamı kól boyına keldi qız, Aysız túnnen qara jawlıq jamılıp.

Bir tún edi kókti bulıt qaplaǵan, Álle qanday perdelep sır saqlaǵan. «Arzı keldi, Arzı keldi» degendey, Kól qusları shuwlap tınım tappaǵan.

Tappas sulıw dártleriniń dawasın, Elestirmes gúzdiń ızǵar hawasın. Tur jaǵada jasıl túsken aǵashtay, Jel terbetip onıń muńlı namasın.

Sherli nama kewil sherin molaytqan, Bul qosıqtı sonnan beri el aytqan. Sol bir kúnde suw boyında sıńsıtıp, Bul qosıqtı yadlap qalıp kól aytqan.

Bul namanı búlbil tıńlap tańdaǵı, Kulaq túrgen qırdı gezgen ańdaǵı. El awzında ertek bolıp jónelgen Mınaw edi qız qosıǵı sondaǵı:

«Tar qapeste ósken sorlı Arzıman, Baslarıma qayǵı saldı tar zaman, Oynap ósken biradarlar bol aman,

Alıs jolǵa sapar shektim men búgin.

Júrek bawırım lala yańlı qan bolıp, Qara shashım tozdı páriyshan bolıp, Kózim jasqa, kewlim hásiretke tolıp, Qarımay belimdi búktim men búgin.

Anam meni bay qızına teńgerdi,