Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar

151

Jańa awıl bolsa mısal qaladay, Qızsa gúrlep mádeniyat maydanı.

Atız bette gazet oqıp júrgen kim?

Ol da Oraz... Tınbas mine kúni - tún. Aytshı bilseń, usındaydan jalıǵıp, Jábirlenip jabıǵıp,

Álle sonnan sharshap júr me muǵallim?

Joq - joq! Oraz «isim meniń qansha» - dep – Qıylanbaydı, qayta alǵa órshelep...

Xalıq baxtına baylanıslı is bolsa,

Qaytpaytuǵın intelligent - bolshevik. .

Sonda nege qayǵı shegip jas júrek, Nege, sonda qabaq túyer tas - túnek?

– Tıńla, qane! Tıńla, joldas oqıwshım, Qayǵısınan tez tabayıq bir dárek:

II

Apreldiń aysız túni aspanda Gewgim tarttı aydı bulıt basqanda.

Bir mashina tawǵa mindi zımırap, Waqıt quptan mezgilinen asqanda.

Ishte otır ún qatpastan eki jan, Biri shofer, ekinshisi bir janan,

Shofer dos ta kesent bermes sulıwdıń - Shiyrin ǵana qıyalına oylaǵan.

Baxıtlı dep sezip otır qız ózin, Oylaydı hám artta qalǵan kolxozın. Eske túser súygen yardı oylasa,

152

Sońǵı súyiw - ıssı qushaq, aysız tún...

Oylar sulıw: Tórtkúl kórmegen qalam, Sletqa da kelgen bolsa kóp adam,

«Ortaǵa shıq, sóyle», dese, sóz tawıp,

Ne aytaman, ne sóyleymen men nadan?

«Aytaman ba, «júz kilodan terdim» dep, Tań atpastan «paxta atızǵa kirdim» dep, Albırasam ne qılaman hawlıǵıp,

Jas júregim alıp qashsa dúrsildep?

Sóyleyin dá! Uyalıp ne, hálegim, Toqta, nege sháwkildeydi júregim? Sóylemesem, jerge taslap Orazdıń – Qoyǵanım - aw «sóyle» degen tilegin!

Gúljan usılay tolǵanadı, oylaydı, Kúshli sezim jas júrekte qaynaydı. Paxta tergish barmaqların shashına – Kúlimsirep oraydı da oynaydı.

Usı gezde mashina da zımırap, «Urı sayǵa» túsken edi quldırap, Aldı bóget, tura qaldı mashina,

Bes adam tur tumlı - tustan qamalap.

Mashinanı tuttı alǵa júrgizbey, Úndespeydi awzın buwǵan ógizdey. Shofer shıqtı ruchkasın qolǵa alıp, Urdı olar bas salıp.

Tuttı qızdı bir awız sóz degizbey.

Bulqındı qız kónbeymen dep «oynıńa»,

153

Awzın tańdı sharshı salıp moynına. Iyttey talap qarsılasqan bir jandı, Baylap alıp Gúljandı,

Sińdi barıi qarańǵılıq qoynına.

Aq tánine jara saldı, er battı, Taldı sulıw shıńǵırdı da dım qattı.

«Xosh bol, Oraz!» degen sońǵı dawısı Tasqa soǵıp, jıralardı jańlattı.

Turdı shofer mashinaǵa xod berdi, Tas bógetten ebin tawıp ótkerdi,

Kustay ushtı,

Barıp tústi Tórtkúlge,

Sol aqshamda sum xabardı jetkerdi.

Tún ishinde arǵımaqqa er salıp, Qıran qustay taw tárepke ser salıp, Ǵazep penen altı atlı Tórtkúlden Shıqtı sol kún muzday temir qursanıp.

Shımbayǵa da jetti xabar sol túni, Muǵallimdi oylandırıp hár kúni, Qıynaǵan sol ar - namısın, jas janın - Usı edi máseleniń terkini.

Kurban menen atqa mindi jeti er, Joldı baslap eki miliсioner. Arǵımaqlar jer tepsinip kisnesip,

Omırawdan oyma kóbik aqtı ter.

III

Mine úsh kún muǵallim bir kóz ilip

154

Uyıqlamaydı júzde qayǵı sezilip, Ot ishinde órtengendey namısı, Xorlanǵanday jas júregi ezilip.

«Qal» dep Qurbap nege kúydi, part boldı. Búgin Oraz «námárt», basqa márt boldı. Kútilmegei ayralıqtıń azabı,

Qayıspastay jas kewilge dárt boldı.

Kek jalını kernese de erte - kesh, Bul kishkene doslarına sır bermes,

Oqıw - oyın quwǵan muńsız gódekler, Ustazınıń bul qayǵısın dım bilmes.

TAWDAǴÍ AYQAS

Oraz aman kelgennen soń qaladan,

Ábden qorqıp bul muǵallim baladan, Maqsım, Ámet qarmalawǵa tal tappay, - Qashqan edi bir aqshamda aradan.

Jıynap barlıq qashqın yarıw - jorasın, Adamshılıq ardan ashıp arasın, Baspashı bop, tún ishinde jol tosıp, Mákan qıldı Qara tawdıń jırasın.

Qız jóninde Ámet aldı xabardı,

Bir quwanıp, bir qızarıp, bir jandı...

Mashinanıń jolın bógep eriksiz - Solar edi alıp ketken Gúljandı.

Sezbes sulıw arqadan er batqanın, Aqqan qanı shashlarına qatqanın. Esin jıydı, bildi sonda aynasız

155

Awzı qulıplı bir úńgirde jatqanın.

Tańnıń aldı shútik shıra jıltıldap,

Janar edi. Birden esik shıyqıldap, Ashıldı da kirdi birew - «shoq saqal», Kúldi jırtqısh dawıs penen qarqıldap.

Jaqınladı ash qasqırday ırsıldap, Kózi ketken shıǵatınday tırsıldap. «Muǵallimniń kelinshegi qalaysız?» Dep keketip kúlip qoydı mırsıldap.

Kórgende qız «shoqsha saqal» sarını, «Ámet!» dedi, bir kórgennen tanıdı.

Qara kózde ketkendey ot tutasıp, Lawlaǵanday boldı kektiń jalını.

Kúldi Ámet Gúljanǵa kep asıldı,

Qız bir urdı, - suw sepkendey basıldı.

G ú l j a n

Tart qolıńdı qanıpezer kórgensiz, Kónbeymen men túsirseń de jasıldı. Joǵaldı dep júrsek seni qayaqqa, Azamatlıq ardı basıp ayaqqa, Usınday bop júrip be ediń, Ámetbay, Basshı bolıp gileń urı - sayaqqa?

«Mártebege» jetipti ǵoy qolıńız, Usı ma edi izlep tapqan jolıńız? Qutlı bolsın joldı tosıp, qan tógip - Jolawshıdan tartıp alǵan tonıńız...

156

Ámet

Soyayın ba sóylep turǵap kúyińde?

Shaynamastan jutayın ba, jiyin be? Mazaqlayjaq adamıńdı tawıpsań, Ne bılshıldap turıpsań? Otırǵanday muǵallimniń úyinde. Ash kózińdi, tursań házir qayaqta, Shashlarıńdı taplayın ba ayaqqa!

G ú l j a n

Haywanlıqqa más bop tasıp - toldıń ba? Ket, ket, joǵal! Turma meniń aldımda! Muǵallimnen ketsin óziń sadaǵa - Karaǵısız elge, bala - shaǵaǵa -

Adam etin jeytin haywan boldıń ba?

Hálek bolma, tamaǵıńnan ótpeymen, Ótkende de bosqa ótip ketpeymen.

Anaw meniń elim, xalqım, doslarım,

Jalmanar bul baslarıń –

Jalbarınıp, sennen miyrim kútpeymen,

Sen házirshe zorsań maǵan. Biraqta,

Erteń óziń ilinerseń duzaqqa.

Á m e t

Eldi bılǵap dinsizlikke shatıldıń, Aqıl aytsaq, qarsı oq bop atıldıń, «Oqıymız» dep hayal - qızdı azǵırıp, Bárin jıynap jazdırıp,

Ol da azday iyt Orazǵa satıldıń.

157

Maǵan tarlıq qıldı tuwǵan awılım, Oraz deseń tastay qatar bawırım. Pıshaq urıp moynın julıp ketpesem,

Sol oyıma jetpesem,

Túspey keter ústimdegi awırım,

Háy, miyrimsiz qanǵa kumar pıshaǵım, Sal moynına qızdıń ájel oshaǵın. Esaplayın birinshi kek qayttı dep, Jatsın jayıp qara jerge qushaǵın!

Umtıldı Ámet qanjar oynap qolında, Ańlamadı ne bar ońlı - solında. Biraq toqtap qaldı qolı, pıshaǵı – Joqarıǵa kóterilgen halında.

Túsiniksiz bolıp ketti bir ayqas, Ámetti dım albırattı zor shayqas,

Búgirletip basqan birew Emetti –

«Ákel, janım - dep baqırdı - jumır tas»,.

Bul qanday jan - bile almay Gúljan da, Ne de bolsa járdem berdi bul janǵa,

Tas ákeldi, jawız Ámet tırıp etpey, Jattı gúm bop tóbettey,

Urtına tas salıp, awzın buwǵanda.

Buǵawlanǵan jırtqısh ańday bulqınıp, Jattı Ámet tastı shaynap julqınıp, Tanıs emes adam qızǵa sozıp qol, «Júriń berman» dedi ol, -

Gúljan qızǵa mıyıq tartıp bir kúlip.

158

Gúljan turıp Ámetke bir saldı kez, «Bizge salǵan qaqpanıńa keldiń gez, Qashsańdaǵı usılay seniń taǵdiriń, Tifiw».,. dedi, sırtqa atıp shıqtı tez.

Ámet mingen Boz tarlandı oynatıp, Mindi sulıw polat suwlıq shaynatıp. Baxıt pa ya baxıtsızlıq... Qız hayran,

Tartıp ketti eki jan –

At tuyaǵı tawdıń tasın jańlatıp.

II

Sholpan nur qoynına sińip ketkende,

Tań aǵardı sonda shıǵıs betten de...

Móldir suwı mólt - mólt etken bir bulaq,

Tústi olar sol bulaqqa jetkende.

Kim eken ol, jol baslawshı bul kisi, Nege oynar bet awzında kúlkisi? Orta boylı, seldir saqal, qızıl júz,

Birewlerge... usap tur ǵoy túr - túsi.

Mine attan tústi bulaq basına,

Qara mıltıq súyeldiǵoy qasına, Suwǵa qanıp, shılım shegip otırıp, Dedi qızǵa: «Ayt qaraǵım, jasırma.

Qaydan ushıp kelip tústiń duzaqqa,

Qalayınsha tap boldıń bul azapqa? Atıńdı ayt, jónińdi ayt, qarındas. «Ósken jeriń jaqın ba ya uzaq pa?

Dedi Gúljan: «Shıqqan mákanım Shımbay,

159

Kórmep edik hiylelerdi biz bunday.

Atım Gúljan, Arzı kólde awılım, Beksıyıqlı diyqan atam Turǵanbay.

Tap jańaǵı qara úńgir qoynında Buǵawlanıp buwılǵan jan qolıńda, Ash qasqırday aran ashıp urınıp,

Kolxoz ishin iritpek bop búlinip,

Jan sawǵalap qashqan edi sońında.

Elden bezıp, tawdı gezip qanlı awız, Baspashı bolıp júrgen eken sol jawız. Urı sayda mashinanı qamalap,

Bizdi tuttı sol qan isher jalmawız».

Kolxozǵa da sansız tiygen ziyanı, Bir basına boldı eki hayalı.

Ǵarrı iyttey nápsin ashıp uyalmay,

Bizdedaǵı bolǵan edi qıyalı.

Paxtakeshler sletına - Tórtkúlge

Keshewillep baratkanem sol túnde...

Tiri bolsa bolar edi shoferim,

Álle óldi sol ayqastıń ishinde.

Joldı tosıp jolawshını qamasa, Tartıp jaza, kórer ele «tamasha»...

Ayıp kórmeń, sóyleń endi ózińiz – Qaydan júrgen edińiz,

Usılardıń birisiz be yamasa?»

Degeninde ol kisi de bir kúlip, Ájepsinip, turdı biraz irkilip, - Olay deme bizdi, Gúljan qaraǵım,

160

Bizden awlaq jol ańlıǵan túlkilik.

Kórdiń be ya kórmediń be, bul jaǵın – Bile almadım. Nazarxanda turaǵım. «Erkin qaraqalpaq» degen kolxoz bar, Sol kolxozdıń saqshısı edim, qaraǵım.

Atım Tplep, kiyik awlap júripem, Túnge qalıp, attı ertlep turıpem. Bir top atlı ótip ketti tusımnan - Sol úńgirge bet alǵanın kóripem.

Bir biyikten kórip turdım sıǵalap,

Tas úńgirge kirdi seni arqalap, Seni taslap bekkem qulıp urdı da,

Gúbirlesip turdı da,

Taǵı tarttı bir tóbeni jaǵalap.

Qulıp berik eken - dáme etpedim esikten.

Qaǵıp edim - jan bolmadı esitken. Qıya tasta mıltıǵımdı qolǵa alıp, Ańlıp jattım ser salıp,

«Tań attı ǵoy, nege olar keshikken?»

Dep jatırsam, tap bayaǵı jıradan Tań aldında keldi olardan bir adam. Attı baylap kirdi ishke abaylap,

Táwekel dep, alısıwǵa bel baylap, Ileskenim edi ǵoy sol aradan...

Tıńlap turdım barlıǵın da sóziniń, Sende kegi bar qusaydı óziniń. «Muǵallim» dep qaqsadı ǵoy sonshama, Kim edi sol otın alǵan kóziniń?