Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar

141

Jek kórgenge gózlep atqan oq edik,

Tatıw edik, birge jedik tapqandı,

Bay, ortasha arazlasqan joq edik.

Xoja boldı, Qoramızdan mal aldı.

Tepkiledi,

Uramızdan dán aldı, Kúnshil dedi, Dinshil dedi,

Bay dedi,

«Aqır waqtı» bolmay, inim, ne qaldı?

Sózdi tıńlamastay qanday eserseń? Is túskende bizden qalay kesherseń? Jer awdarsa, taǵı bir zań shıǵarsa, Bizden qalıp bir qap tarı isherseń.

Aytqandı qıl, Qurban inim, muńayma, Dindi sıyla móhmin bolsań qudayǵa,

-Ne qıl deysen, maqsım aǵa, endi sen, Kisi óltiriw degen sirá ońay ma?

-Nesi qıyın?

Alsın kafir sazasın, -

Dedi Ámet ishke jıynap ızasın.

Dedi Qurban: - Sır ashılsa sımpıyıp, - Jalǵız ózim tartaman ba jazasın?

-Tartpaysań hesh. Qorqpa,

Sırdı ashpaymız.

Awılatkomǵa jala jawıp taslaymız,

-Maqul ma ayt?

-Ashıwdan qayt, qaraǵım,

142

- Yaqshı desen, isti házirden baslaymız.

Pıshaq haqıń - eki sıyır, bir ǵunan!...

Malıń bolsa, óziń patsha, óziń xan, - Dep nasıbay atıp Ámet kóz qıstı, - «Mal» degen soń shıdap turmadı Qurban.

Qurban jırtqısh ańday túsken qamaqqa, Tolqır oyı usap misli sınapqa.

Almas qanjar ay nurında jarq etip, Qoldan - qolǵa ótip, tústi qınapqa...

** *

Qurbandı jaw usılay aldap - arbadı,

Sol sebepli qala betke barǵanı, Bugin mine sol bir «kafir muǵallim» Ózi menen birge otır arbada.

Qalada da onı kóp jan maqtaydı, Hár sózinde diyqan mápin jaqlaydı. Sóyleskende Qurban onıń sózinen Iynedey kir ya qılaplıq tappaydı.

- Baxıt deseń, kolxozǵa kir, bar, - deydi, Kúshti jıynap, iske ǵayrat sal, deydi, Ánekey jer,

Tamshılat ter, Paxta ber,

Húkimetten keregińshe al deydi. Hámme diyqan kúsh qosadı, isleydi, Jábdilespey isiń jolǵa túspeydi. Awırlıqtı mashinaǵa jeńdirip,

Súren usı: - Artel - úlken kúsh - deydi!

143

Dedi ol:

- Birlesip kúshti qosamız.

Dedi:

- Bilimlenip, kózdi ashamız.

Dedi:

- Keńlik, zaman teńlik, zań taza! Baxıtqa biz usılay ayaq basamız. Isshi, diyqan kúshin qosıp turǵanda, Dákki berer keńes jolın burǵanǵa, - Muǵallimniń arba ishinde otırıp,

Usı edi aytqanları Qurbanǵa.

Qurbanda bar házir kúshli eki oy: Birewi - shın, biri - túpsiz, bermes boy. Ya kolxozǵa kiriw, yaki Ámettin Aytqanına kónip, jasaw qanlı toy. Oylar Qurban: qanjar alıp qolıma, Túseyin be qanxorlıqtıń jolına.

«Joq, joq! - dedi birden, boyın tikledi, Kóz jiberdi ońı menen solına.

Qır dógerek qara toǵay aybatlı,

Qar borap tur.

Álle qashshan ay battı.

Joldıń qaptalında górdey góne tam, Sonda kelip Qurban atın toqtattı,

Góne tamǵa bardı baslap joldasın, Qalıń qardan tazaladı jay qasın. Qolın úplep, shırpı shaqtı, ot jaqtı, Terip kelip torańǵıldıń shaqasın.

Awıl alıs,

Tań atıwǵa taqaldı,

144

«Jılınayıq, suwqattıq ǵoy» dep aldı, Sóytip, Qurban nan shıǵardı qoynınan, Ekewi de toyǵanınsha jep aldı.

Uyıtqıp boran, qar boratar basa - bas, Qurban tiklep joldasına qaramas.

Búrseńlep ol otır tonǵa oranıp, Oy ústine oy keledi aralas.

Oylar Qurban: «bul bir qolay jer eken,

Toǵay ishi, shet, meńirew tór eken, Házir mınaw muǵallimdi jay etsem, Gúman etip kim maǵan ne der eken?»

Oylar Oraz: «bul bir táwir kisi eken,

Tuyıq minez, sóylesiw de kúsh eken. Bayǵus ǵana diyqan xalqı bawırım, Ótken ómiriń jılıwı joq qıs eken».

Oylar Qurban; «shópshek terip turǵanda, Ne qıladı kók jelkeden urǵanda? Seytsem ǵoy men eki sıyır, bir ǵunan, Ámet baydan almayman ba qurǵanda».

Oylar Oraz; «ul - qızları bar shıǵar, Ózi bolsa qaytpas qara nar shıǵar,

Bunday mıqlı adamlardı oqıtsań, Ushar, erkin tomaǵasız qarshıǵa».

Uyıtqıp boran, qar boratar basa - bas, Qurban tiklep joldasına qaramas.

Állen waqta «inim!» dedi bet burıp, Júzinde tur kúlki, uyat aralas.

145

Muǵallim de kewil bóldi jalt qarap, Qurban oyın bile almadı ol biraq. «Inim Oraz, gúnalıman» dedi ol, Keyin betin ayta almadı qaltırap.

Hayran bolıp, dedi Oraz Qurbanǵa:

-Ne ózi ol mısal gúna bolǵanda?

-Awır gúna, azǵın ósek, haram oy, Erer me edim oǵan sana bolǵanda?

Adasqannıń artına bak, ne shara! Namıssızban, júzim, kewlim qap - qara, Men házir bir adasqan iyt mısalı, Bettiń arın belge túygen biyshara,

Shaytanlarǵa satıp namıs - arımdı, Jábir berip, Jarǵa urıp janımdı, Doslarım kim,

Dushpanım kim? Bile almay,

Aldı - artımdı kóre almay, -

Tóge jazlap qaldım men haq qanıńdı.

Kesh gúnamdı - degen gezde, jas júrek,

Oynap ketti tas tiygendey bir bólek. - Bul qanday gáp?

Aytıń atap, Ne ózi?

Boranlı tún bunday házil ne kerek?

Dedi Qurban: - Mınaw adam suwqıldap, Turıptı dep oylaysań ba qur aldap? Olay emes, - dedi

Turdı ornınan,

146

Túsi suwıq qanjar qolda jarqıldap.

Bul ne sumlıq?

Betten arı qashqan ba?

Sala jaq pa jas júrekke, jas janǵa?

Degendey - aq gúrlep dawıl, gúwildep Qar tozańın shashıp attı aspanǵa.

Dedi Qurban: - Bolıp seniń kandarıń, Tókpek edim súttey taza qanların. Maǵan joldas bolǵan edi mınaw, - dep, - Shanıshtı jerge ǵarsh etkizip qanjarın.

- Keshir inim,

Keshir meiń, bawırım!

Iyt Ámettiń dawlap júrgen dawınıń

Bildim búgin kimler ushın ekenin,

Aldıń mennen qarańǵılıq awırın.

Sumlıq jaylap suwmańlaǵan surqıya, Salıp joldı, baslap meni bir qıya. Ózi menen birge Ámet meni de

Bildim, erteń qılmaq eken zım - zıya,

Maqseti sol iyt Ámettiń men ushın, Qarshıǵaǵa duzaq qurmaq jem ushın,

Endigi sóz:

Qurban bolsın bul janım, Elim ushın,

Lenin ushın, Sen ushın!

Nárestedey shırt uyqıdan seskenip, Oyandım men basıma huwısh - es kelip,

147

Kózimdi ashtıń,

Ustaz boldıń sen maǵan, Má, qanjarım, Usınaman men saǵan,

Shákirtińnen bolsın saǵan estelik!

Hesh joq eken kewlińde kir dáregi, Oqıw eken tolı jurttıń keregi. Jasart eldi,

Oqıt jastı, ańlasın, Bayaǵısha qalmasın

Qaraqalpaq diyqanınıń júregi.

Tıńla dostım,

Tıńla joldas muǵallim!

Tıńla, meni oyatqan sen kúshln ún. Gúwa bolıń únsiz toǵay, aysız tún, Haqıyqatshıl jolǵa tústim men búgin...

Diyqan kóksin kernedi sol kúshli ún, Mıyıq tartıp turdı sonda muǵallim. Ulıp boran,

«Bul ne uran, - degendey, - Ǵazebimnen seskenbegen bular kim?»

Dedi Oraz: - Jaw túlkiden sum bolar, Biraq jawdıń kózlerine qum tolar. Aydalada ayǵa úrgen tóbetler Kóshten qalıp, jol boyında gúm bolar.

Qanjar tutıp, qanxorlıqtı kár etpe, Esińdi jıy, erme, dostım, Ámetke, Kolxoz saǵan haqıyqat jol, Keńes sol,

148

Kóshten qalsań qutlı mákan dáme etpe.

Taǵı talay gúresler bar, oylap qoy, Tur qatarǵa, kuralıńdı saylap qoy, Berdim saǵan qanjarıńdı qaytarıp, Kek tutqanda jawǵa qarsı qayrap qoy,

Qıyanetshil qıysıq tartar sazasın, Nurdı irkip, sala almas sayasın, Taǵdirińdi almas qanjar sheshe almas,

Gúres dawılınan shıǵar quyashıń.

** *

Qurban sonda tuwılǵanday jańadan, Muǵallimniń qolın qıstı jalma - jan. Olar jolǵa túskeninde, shıǵıstan - Sáwlelenip atqan edi altın tań.

QÍYANET

I

Báhár - báhár, janım báhár miymanım, Gúlge bezep kelseń Ámiw boyların, Palwan qızdıń kúlkisindey sıńqıldap, Baxıt sazın shalǵan gúmis suwlarıń.

Báhár - báhár - baxıt gúli bostanım, Zawıqlanǵan sennen kewlim, jas janım, Qushaǵıńda sazǵa, gúlge bólenip, Tolıp tasar Qaraqalpaqstanım.

149

Báhár - báhár, jumıs qızıp aynala, Solqıldaǵan som kókirek keń dala. Kókte quyash nur quyǵanda kúlimlep,

Birte - birte kókshil dóngen say - sala.

Kızıp miynet, jer bawırı solqıldap, Hasıl topıraq awdarılıp burqıldap, Gúrkiregen som deneli traktor,

Paznaları jıljıp basıp, jıltıldan;

Kókquwalap eshki, sıyır, qozı - ılaq, Qosıq aytqan shopan dawısı quldırap, Qosıq, kúlki, qus shawqımı, tasqın suw.

Toǵayda shuw, kólde qıyqıw, gúwde - gúw, Erke báhár sazlarına sal qulaq!

Kete almassań bir súysinip qaramay, Jańa awılǵa jarasıqlı jańa jay.

Tur ánekey mektep mısal bóbegin Bawırına basıp kúlgen anaday.

Qurım basqan meshit emes, bul basqa, Ushar ballar sabaqtan kesh qalmasqa,

Jıńǵır - jıńǵır etip kúlse qońıraw, Shıpırlasıp tolar demde klassqa.

Íqlas bolmay jas qumarı arta ma? Ádep penen otırısar partaǵa. Sálem berip kútip alar ustazın, Muǵallim de turar kúlip ortada.

Kúlimlegen júzi báhár tańınday, Shákirtlerin jaqsı kórgen janınday, Balalardıń keypin ańlar kúlimlep,

150

Muǵallim de súykimli edi qanıńday!

Janga jaylı aǵızadı til mayın, Qızıq sózli, túsiniwge dım qayım, Hár kúni ol bilip turar sorasıp,

Bul kishkene doslarınıń hal - jayın.

Biraq, búgin ne sebepli ózinde Sharshaǵanlıq kórine me kózinde, Qayırılǵan qara shashı páriyshan, Bir qayǵınıń izi barday júzinde.

Qayǵı basqan nege appaq ajarın? Nawqas kelip qıynadı ma ya janın? Muǵallimiń janday súygen jas júrek, Ańlaysad ba ustazıńnıń qıyalın?

Ya bir qattı keyisnama aldı ma? Ya kewiline birew tańba saldı ma? Partshólkemniń jıynalısın shaqırıp, Túni menen ya uyqıdan qaldı ma?

Dram krujok, yasli, - deydi, tınbaydı, Kúnde barıp klub isin ońlaydı.

Keshte jáne sabaq berer likbezge,

Ya jıynalıs... qullası, kóz jumbaydı.

Kóz jiberiw isler ushın aldaǵı, Mektep isi - tiykarǵı is qoldaǵı, Partshólkemge sekretar bolǵan soń, Oǵan shóger gúllán istiń bir jaǵı.

Kózin jumsa, tilegi sol oydaǵı: Kolxozshıǵa kóp tiygiziw paydanı.