Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar

132

«Azatlıq» dep árman jibin kestelep,

Ólip ketken kurbanlardıń haqqına,

«Jaw tiymesin jańa turmıs — koshke» dep

Janın pidá qılǵanlardıń haqqına, —

Marhum sheber qızım mına gnlemdi, Pitkere almay jol ortada jumdı kóz, Durıs bolmas shala qalsa bul endi,

Hár qaysıńız bir túyinnen kesiń tez.

Erik qızınıń ármanların bayanlap, Shala qalǵan isin dawam kılayıq. . Leninjannın yadıgarın tayarlap,

Bul gilemdi tezden toqıp bolayıq.

Hám «túrkmenniń barlıq hayal qızları, Lennn jlın bólep gúlge hasılǵa,

Kóz ńurınday saqlaymız» dep biz barıp, Ant isheyik jas qábirdiń basında!»

Aklıqların alıp qolǵa emirenip, Gilemshi ana usıday dep tolǵadı. Bul sózlerdi talay júrek tebirenip,

Tásir almay qalǵan adam bolmadı.

Bas iyisip qurban bolǵan kelinge, Hayal-qızlar keldi gúwlep órmekke… Usı shınlıq, sóytip, túrkmen jerinde, Búgingi kún ertek bolıp júrmekte.

* * *

Ashxabadtıń jwldızǵa bay túni kóp,

133

Firuzanıń shın shıraylı gúli bar. Sırlı óner eli bolǵan túrkmende, Atqa shıqkan gilemlerdiń túri kóp.

Ol gilemler tarap jaqın-jıraqqa, Dúnya boylap dawrıq salar bul waqta. Al, Ashhabad muzeyinde bir gilem,

Ayrıqsha tarttı meni, biraqta.

Aytarlıktay sulıw da emes túrlengen, Dámesi jok dańk, ataqlı súrennen. Biraq onıń qarapayım shınlıǵı, Maǵan qımbat basqa barlıq gilemnen.

Bul gilemge mángi húrmet etiler, Qan emes pe eken tamǵan betine?

Jiyegine salǵan Lenin súwretin,

Doloy qalım!» dep jazıptı-aw shetine.

«Yapırmay, bul ertek bolǵan bayaǵı, Ersarınıń qızı — shawdır hayalı. —

Shala toqıp ketken gilem boldı ma?» Degen oyǵa ketti azlap qıyalım...

Hám muzeyden shıqtım úlken kóshege,

Lirik samal jandı terbep esedi. Al, Ashxabad ayaǵımnıń astına,

Oymısh-oymısh tas gilemin tósedi.

Gilem — kóshe bul qalanıń jolında,

Gilem — sumka qız kelinshek qolında. Bunda hámme gilem menen bezegen,

Jaylarınıń diywalın da, polın da.

134

Gazon — gilem, káni janlı naǵıstıń, Gúl kestesi kómkerip tur baǵ ústin. «Jasa túrkmen, sırlı súwret sheberi, Leonardo da Vinchii Shıǵıstıń!» —

Dep alıstan názer salsam, al endi,

Keń maydanda oranıp tas gilemge,

Túrkmenlerge keleshegin kórsetip, Kún astında turǵan eken Lenin de.

1955-1959 jıllar. Nókis-Ashxabad.

JOLDAS MUǴALLIM

(Qaraqalpaqstan ASSR ınıń XXV jıllıq merekesine)

O, ádiwli muǵallimim, ustazım Balalıq ómirimniń boldıń baǵmanı,

Jetelep kirgizip mektep baǵına,

Jegizdiq turmıstan shiyrin miywanı.

Bir hárip úyretken adamǵa qırıq jıl Xızmet qılsaq, - ol da bolar deydi az. Siz ushın, siz ushın qosıqlarım bul,

Dańq hem algıs sizge, qadirdan ustaz!

Jaslıq sózim bolsın, Qoldı berińiz!

Aldıńızda beldi buwayın bekem, Isleymen xalıq ushın, sınap kórińiz, Dúnyada eń sońǵı demime shekem.

135

AWÍL JOLÍNDA

Saqıldaǵan sarı ayazlı yanvar,

Betlemegen oǵan janlı janıwar.

Muz ulasıp,

Qıraw shashıp,

Qar basıp,

Qırdógerek zorǵa kózge shalınar.

Bozǵılt kókte ay sáwlesi aqırın

Jaqtırtadı joldıń qarlı taqırın,

Omba qarǵa

Batıp arba gúpshekten,

Attıq kúshin alar hár bir shaqırım.

Gúlmıyıǵı sepsip, hák ashqan arba, Geyde turıp qalar ombalap qarǵa, Janı ketip jalqawlanǵan jawır at Qamshıdan qaymıǵıp tartadı zorǵa.

Altaqtaǵa jambaslaǵap arbakesh, Artta otırǵan adamǵa kóz salmas hesh.

Shúw - shúwleydi, Gúńkildeydi, kúlmeydi, Ne qıların bilmeydi,

Janǵa awır tiygen yańlı usı kesh.

Geyde shorshıp, «bul qaysınday kún?» - deydi, Geyde oyı bult qoynına súńgiydi.

Al artında jambaslaǵan jas jigit. Buyıǵadı, álle tońıp múlgiydi.

Álle oylap keleshegin, baxıtın,

Sınbaytuǵın saqıtın...

136

Esley me ol tuwǵan awılın yamasa Internatta ótken jaslıq waqıtın?

Ashlıq jılı ólgen ǵarip anasın, Ya oylay ma jańa awıl - qalasın? Kózin ashıp jańa ómirge jańa jol, Ya oqıtsam dey me ol

Sawatı joq qaraqalpaq balasın?...

Onı arbakesh ańlamaydı. Oy basıp, Otırıptı, alar jan joq oylasıp,

Qan qalmaǵan túsinde.

Al ishinde

Jatqanday - aq eki jırtqısh shaynasıp.

Tolǵanadı geyde ishten albırap, Oylanadı geyde murtı salbırap. Geyde ózin kúshli sezer qulshınıp,

Geyde qorqar eti muzlap qaltırap.

«Ámet» deydi kókte bultqa bir qarap, Qara bult kabaq túyer tunjırap. «Kolxoz» deydi, - bult artınan ay shıǵıp, Sıǵalaydı sáwle shashıp jarqırap.

«Qanjar» deydi oń qaptalın sıypalap, Álle kimdi óltirmek pe qıyqalap? «Toqta» deydi ózin zorǵa jubatıp,

Art betine kóz astınan bir karap...

Qanxor ma, kim?

Bunıń ózi qanday jan?

Ya birew me, baxıt tepken mańlaydan? Álle adam, keship jannan kek ushıp,

137

Dep umtılǵan: «kek jiberip qalmayman»,

Arbadaǵı jatqan jigit gúnasız,

Bilemen men shúbásiz.

Háy, arbekesh, sonda nege buwlıǵıp, Qansıraǵan qanjarǵa qol salasız?

Miynetkesh xalıq awıllasıń, ellesiń

Jat - jamayǵa qarsı birge bellesip,

Túsip atır shın baxıttıń jolına,

Sen júripseń qıysıq jolda túnletip...

** *

Dúziw edi arbakeshtiń júregi, «Quday bar» dep kóp jıl baxıt tiledi. Sarı shayan, uwlı jılan azǵırıp, Bılay edi adasıwdıń dáregi:

Qurban degen jigit edi bul kisi,

Onı azǵırǵan jat - jamaydıń túlkisi, Atasınan qalǵan arba, qos ógiz, Jeti tanap jer - qoldaǵı múlki usı.

Bir kúnleri ullı súren taslandı:

Ayda - hay bir kolxozlasıw baslandı.

Mine, kolxoz. Gedeyge sóz,

bay - joǵal!

Kolxoz jaqqa jaqınlatpa nusqańdı!

Bay qayaqta?

Konfiskele!

Kolxoz kúshin kórsin ele,

138

Jarlı bolsań, - Kel jıldam! Tur qatarǵa, Shap otarǵa, -

Baylar malın jasırǵan ba, ne qılǵan?

Kulak qaysı,

Iyshan qaysı?

Túrt atap.

Buzaqı molla

Kirse, «olla»

Isiń onda dım shataq.

Batrachkom bolsın Tóresh belsendi, Awılatkom, sal biyikten keńseńdi. Háy, jalmawız,

Qanlı awız

Ámát bay,

Úz arańdı!

Kórmeyik biz eńseńdi.

- Hay, Genjebay! Qara jáne kulaq túr,

Kelip qaptı - aw traktor!

Baylar edi kók ógizin maqtaǵan, Gúndeńdi sen solay qaray ılaqtır!...

Jańa tuxım usılayınsha sebildi. Artellesiw, mine, usılay kewilli -

Bolǵanlıqtan, keshir - keshir, oqıwshım, Qızıp ketip, kóp awdardım kewildi!

Mine, usılay artel qıldıq awıldı, Tıńlamadıq qar, borandı, jawındı, Jerdi tóktik,

139

Shigit septik,

Kúsh jektik,

Jer awdardıq kóz alartqan jawıńdı. Qalıp qoyǵan sonda biraz jat adam,

Jıynalıptı, - «kolxoz qurmaq qaytadan». Bári túlki,

Bári qashqın, Bári sum,

Házir, mine, iretme - iret aytaman:

Sultan bolıs, bay balası Alliyar,

Qalim pushıq, Dáwmurat bay bul da bar. Eset gúrre, Qalek maqsım, Ámetbay, Sháleke hám Kárim degen mollalar. Qap túbinde qalıp qoyǵan tunshıqpay, Jámlesipti ıqqa túsken ushıqtay.

Alıńlar dep kóp jıladı, Dárwazanı tırmaladı,

Asxanaǵa kire almaǵan pıshıqtay.

Bárinen de jalınıshlı ún shıqtı, Kirdi, biraq, oq jılannan til shıqtı. Dán urladı,

Mal urladı, Urladı...

Skladqa ot berip te turmadı,

Ziyanatlap qumarınan bir shıqtı.

Aldadı da, kolxoz ishin búldirdi, Bir wákildi ebin tawıp óltirdi.

«Suwǵa ketip ólipti» dep suwmaqlap, Qıynalısıp qayǵılı tús bildirdi.

Urlıq

aldaw,

140

jala

ádet - úrip bar, Taǵı sonday tolıpatqan búlik bar.

Bárin islep,

bir kúnleri qaqpanǵa Qurbandı da qıldı abaysız giriptar. Bir aqshamı úy aldında turǵanda,

Ámet bay hám maqsım keldi Qurbanǵa. Aytqanı sol:

- Erteń bir kún qaladan

Bir muǵallim keletuǵın bolǵan ba?

-Esitpedim!

-Esitip qoy bilmeseń: Qutılmaysań onnan eger ólmeseń. Ortashanı,

Qalǵan - qutqan baydı da

Kolxozǵa sen kirseńdaǵı, kirmeseń, - Bári bir tek mal - múlkińdi xatlaydı. Xatlanǵanlar ala jipti atlaydı.

-Haw muǵallim bilmey me tek mektebin?

Ámet aǵa, bul ırasqa jatpaydı.

Maqsımnıń da saqal - murtı silkindi,

Sıyqırlandı, mırs - mırs etip bir kúldi, - Tek muǵallim degen, janım, atı ǵoy, Kelse tıyar awzıńdaǵı kúlkińdi.

Tıńla, inim, kópti kórgen aǵańdı: Dinsiz eter qatın, bala - shaǵańdı, «Kafir bol» dep azǵırǵanda ózińdi, Qısqa kúnde qırıq uslarsań jaǵańdı.

Qanday edik burın - erkin, toq edik,