Ibrayim Yusupov - Tumaris ham basqa poemalar

91

Báhár bultı juwıp hawanıń kirin, Shópler kógergende dalada júrseń, «Qapırıq qalalarda ótken ómirim

Essiz, bosqa ketken eken ǵoy» derseń.

Shotbas posha torǵay tóbeńde mudam Saz namaǵa sayrar shın esi ketip. Ǵayrı naǵıs gúlden—qızǵaldaqlardan Gilemler tóseyin payandoz etip.

Hár bir baqanshaqtıń ishinen saǵan Sazın tıńlataman pútkil dúnyanıń. Aqsham Qus jolına» alıp shıǵaman. Lázzetke bóleymen, súy meni, janım!...»

XI

Qızǵan taba yańlı háwirli dala, Elpilder quwarıp appaq mayalısh. Mayalısh túbinde solǵan bir lala— Qız jatır. Tolqıydı. saǵımlar alıs.

«Suw!» dep awzın ashıp jatır bos shelek, «Suw!» dep ıńırsıydı onıń iyesi.

Jabayı Ańızaq shańǵıttı elep,

Bastan bir tartarın áketti sheship.

Altın shash tolqını shańǵa bılǵanıp,

Appaq mayalıshqa oralar geyde.

«Men ólgim kelmeydi bostan-bos janıp,

Bul ushın juwapker dalalar» deydi.

Kózi jumılıwlı, kókiregi sergek,

92

Jatır sandıraqlap jas sulıw dúzde, «Súyiklim, kewlińdi tek maǵan ber» dep, Sol ǵaybana dawıs túsedi izge.

Ol sonday jaǵımlı, aqılǵa zıyat, Kewliń eljireydi onıń sesine,

Ámiwdárya... qayıq hám jas aziat...

Essiz qızıq shaqlar túser esine.

Kómir—qara shashı qayısıp tolqıp, Mıs ireń jelkesin aymalap quyash,

Kúshli qollarında qos eskek bulqıp, Otırdı qayıqta essiz sol bir jas!

Aznaǵa óńmenlep, qulashın jayıp, Qız suw serper oǵan hám qúler qattı. Íshqı karetası—qıltıldaq qayıq Awıp ketip, qızdı suwǵa awnattı.

At tisindey iri tisler jarqırap,

Jigit kúler jomart bir kúlki menen. Barjalar jıljıydı jaǵısqa qarap. Áne, bir shaǵala sırǵıdı tómen.

Qız suw shashıp qashar, jigit quwalar, Júzge sharp-sharp tiyer suw monshaqları. Jigit súńgip kelip qushaqlap alar,

Dárya bolıp aǵar kewil qumarı.

Erkin sayran etip eki súwendey, Olar súńgip keter tereńliklerge.

Suw tolqır «men—lázzet baǵı» degendey, Biraq, ayaq nege tiymeydi jerge.

93

Zuwlap ketip barar dárya túbine,

Sonday házge bóler salqın suw lebi, «Ne ármanıń bolsa ayt, janım qane, Bul sonday bay dárya, hasıl suw» dedi.

«Shól táńirisi—atań, Qurǵaqlıq—eneń, Xızmetińde shabar Ańızaq samal. Dúrkin—dúrkin júyrik jáyranlar menen Qalıń mal tóleyin, janım, qulaq sal!

Jer astında tolı ǵaziyneler kóp, Súyseń, bárip saǵan beriwge barman, «Sol sırlı seiftiń giltin tapsam» dep, Izlep júrgenińnen men xabardarman.

Shól táńirisi—meniń dúnyaxor atam Mezazoy dáwirinen búginge qader, Milliard jıllar boyı tiyneklep mudam

Jıynap keler onı. Bul sonday bay jer.

Bári bpr, sen giltin tappaysań onıń,

Tek te men bilemen atamnıń sırın.

Men urlap bereyin sol giltti, janım,

Birak, bir posa ber sen aldı burın...»

Otlı demi menen Demon qumartıp, Awzın jaqınlattı qızdıń betine. Onıń kózin, júzin bir jalın sharpıp,

Titiretpe tiygendey boldı etine.

— «Joq, ket!»—dep baqırdı betin basıp qız. Óz dawısınan shorshıp ol oyanadı.

Tańnıń aldı eken. Bir jarıq jullız Shıǵıs gorizontta parlap janadı...

94

XII

Kel, áziyzim, seni men kútip turman, Saǵan dártlesiwge kewlim asıǵar. Kel sen keń dalanıń tórinde turǵan Qarapayım tas eskertkish qasına.

Únsiz bas iyeyik bul jerge kelip, Ol jerde mezgilsiz solǵan gúl jatır,

Bul jabayı shólge ómir ákelip, Ómirin qurban etken jas oyshıl jatır,

Jas ármanlar qabırǵası sógilip, Basların tas eskertkishke uradı. Kóz jas fontanınday máńgi egilip, Artezian sháshmesi jılap turadı,

Qızǵaldaqlar janar qız ármanınday, Ókinip bas shayqar appaq mayalısh. Sheksiz dala—dúzler gúrsiner tınbay,

Elp etken samaldan esitiler nalısh...

Mariya! Ármanlım, ot júrekli qız, Ana Rossiyanıń azamat qızı! Seniń jaqsılıǵıńdı biz umıtpaymız, Óshpeydi sen jaqqan dala juldızı.

Oylay bilmegenler qaydan túsinsin, Ozıq oylı jańa dúnya adamı

Ózi ushın emes, basqalar ushın Ómir súretuǵınlıǵın mudamı?!

Ilich bergen baxıt nurın ákelip,

95

Aziya aspanın nurlanttı ákeń. Dalam ushın búgin sen kettiń ólip, Mártlik, doslıq ata miyrasıń eken.

Alıs arqa jaqtap bul jaziyraǵa

Pul emes, dańq emes seni ákelgen. Jańa zaman yoshı hám jańa jaǵa Shaqırǵan, maqsetke jollama bergen.

Dala ǵaziynesin izlep mudamı, Tez ashılsa dediń shól sırı—tilsim.

Bunıń bári Watan, keleshek ǵamı

Ekenin oysızlar qayaqtan bilsin!

XIII

Aqtı shálge mashinalar dizbegi,

Sızdı dala bawırın hesh tınım bermey. Shinlerdiń naǵıslı shıjbay izleri—

Ótkir, tıń oylardıń chernovigindey.

Dala okeanında baslanǵanday seń. Taynapır texnika kárwanı ıqtı. Tákabbır, kúshli Shól táńirisi menen Adamlar eń sońǵı ayqasqa shıqtı.

Bul ayqasta dala ármanlarınıń Gúllewi, biniyadqa shıǵıwları bar; Shóllep ótken sahra zamanlarınıń Ańsaǵan suwınıń aǵıwları bar.

Tábiyat anaǵa bunda adamnıń

Perzentlik miyrimi barq urıp jatar.

Ájayıp keleshek—abat zamannıń

96

Gúlleri «barmız» dep bunda til qatar.

Bul ayqasta gúldey megzilsiz solǵan Essiz Mariyanıń qanlı kegi bar.

(Bul kekte—insannıń shóllerge bolǵan Pitpes arazlıǵı—óshpeńligi bar).

XIV

Shıqtı márt oyshıllar óz oylarınıń Shınlıǵın is penen tastıyıqlamaqqa. Shól táńirisi sırttan qazıp qarımın, Olardı tum-tustan aldı qamaqqa.

Jiberdi boranlar gvardiyasın, «Biykarlań—dep—ójet adam oyların!» Boran uyıtqıp kelip jawdırdı tasıp, Shashtı tozańǵıtıp burshaǵın, qarın.

Muzday demi menen motordı úrlep, Suwlardı tońdırdı, muzlattı terdi. Temir vıshkalardı julqıdı gúrlep, Tarttı shalǵayınan montajniklerdi.

«Ash kózińdi!» dep ol shashtı topıraq,

Barmaq ushlarına urdı nishterin. «Baylanıstı úz!» dep jollarda borap, Muz awız qarpıdı jantasqan jerin.

Qúyın-shırıldawıq, úrgip — «mámelek», Ǵır-ǵır aylandırar adamnıń miyin...

Hár bir qademine qımbattan tólep,

Keler eki adam tiresip iyin.

97

Muzlı kirpiklerdiń sańlaqlarınan

Úmit mólt-mólt janar qudıq suwınday. «Sol sáwleni alsam kóz janarınan,— Bolǵanı» der boran tawın jazdırmay.

Omba qardan júriw—eń qıyın túyek. Adassań ne kúnler túspes basıńa! Biri ekinshisin qoltıqlap súyep, «Azat, esińdi jıy!» der joldasına.

«Mariya! Nege sen ket deyseń maǵan!» Deydi sandıraqlap sonda Azatı. Tońlaǵan turbaday tamırlarda qan, Qıyınlasar aǵıw imkaniyatı.

«Ay-yay, jas ashıq!» dep Nikolay aǵa,

Bas shayqap, jıljıydı súyep joldasın, Nursız kózin qadap meńirew dalaǵa, Keler ol esaplı qademin basıp,

Hámde kóz óńinen óter tús yańlı Sońǵı úsh kún—ómir, ólim gúresi. Eske alar dáslep qar jawǵan tańdı, Eske túser joldan jańılǵan keshi:

...Turdı kompressor stanсiyası Dalanıń baǵınbas bastionınday. Márt shoferlar qıya shóllerdi basıp, Qurılıs materialın tasıp júr tınbay.

Júgin túsirip qaytqanlardıń izleri Ústúrt dárwazası—Qońırat edi. Olarǵa yad edi, jáyran shólleri Qudıqlar, jaylawlar bári yad edi.

99

Sóytip alıp tezden izlewge shıqsa Ózi shıǵınıp ketken tuwra jolların, Qıynalıp kóylekten terin de sıqsa, Kóterse gey jurttıń jazǵırıwların,—

Adasıw—awır zat, biyjaǵday is, Dúzew—adasıwdan kóre qıyınlaw. Adasıqtı aqlaw, jaqlaw, óshegis, Óńmenlew, ókpelew,—tek janıńa jaw.

Óziń kóter, óziń toltırǵan qaptı, Arqańa qoyısar, ayasar hátte.

Márt bol, shıda, tisti tiske qoy qattı, (Ortanshı másele tap usı gápte).

Adasıwdıń ańsat ıldıy—ıǵınan Opıń tereńine túskennen keyin, Dúzetiwdiń qıyın shıǵarlıǵınan

Órmelewden qorıqpa, bar bolsa miyiń!

Qaytar jolıń qıyın, bálent, pás ele Bárin jeń de dúzel, albırap qısınba.

(Tek te adasıwda emes masele,

Eń baslı másele mine usında!)

Sonda adasıq ta arzanlaw túser, Shıǵın hám az bolar qateń tusında. Adamlar: «minekey, bul adam!» deser, (Máseleniń qudayı, bilseń usında!...)

XVI

Mine, usılay oylap kiyatır oyshıl,