Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 6
.pdfHá degennen bileseń kóz qarası kúyinen, Erte turıp perzentiń sálem berip ketpese,
Mıń bir izzet húrmettiń paydası joq keyninen.
***
Tárbiyanıń eń baslı nızam, zańı sálemdur, Kátip xatqa salarlıq qolda altın qálemdur, Usı zań hám nızamǵa suwıq selki qaraǵan, Ata-ana perzentten kórer zatı álemdur.
***
Kógenli úy balasın úsh jasına kelgende, Sállem berip úyreter, tili kelse gúrmewge, «Assalawma áleykum!» demes jası úlkenge, Kórgensiz úy balası jigirmadan ótkende.
***
Dushpan menen urısıp, tóbelesip alasań, Geyde jeńip, al geyde jeńilipte qalasań,
Úlken dushpan úyińnen shıqsa, bolsa óz balań, Tóbelespey, urıspay tiriley-aq janasań.
***
Burınları bilmedim házirgi bir payıtta, Gey shańaraq megzeydi teńizdegi qayıqqa,
Qashan kórseń shaypalıp,urıs jánjel daw bolar, Mámilege kelmeydi hátte nawrız, xayıtta.
***
Eń jamanı perzenttiń at-ana sózine, Kirmey qarsı sóylewi, túrtip turıp kózine, Olda barsın jayına, kúnde etip patırat. Daq saladı arılmas ata-ana júzine.
***
Men oylayman balanıń biyqásiyet bolıwı, Eń birinshi shańaraq, ata-ana jorıǵı,
Tártip berip, kúnara tejep, tergep turǵanda, Múmkin emes ummanda, tuńǵuyıqta qalıwı.
***
Tártipsiz ul, iybesiz qızlar meniń oymsha, Áke menen anası kerbaz bolsa-ayımsha, Esapsız kóp paradan berse dollar, sumlardı, Bir kún ózin jutadı ǵılq ettirip jayınsha.
***
71
Qansha sorlı atalar perzentiniń dártinen,
«Ala ǵoy!» dep Qudayǵa mıń san eki ótiingen, Qudayda da esap bar, táwbe etpey bir ret, Balaların ózleri kórgensiz qıp ósirgen.
***
Bir ananıń dártleri nar kótermes awırdı, Kózden aqqan jasları abılaysań jawındı, Mınaw axır bolǵanı, biyrexim bir bádbaqqa, Úzip berip, «balam» dep, júrek penen bawırdı.
***
Burında da bolǵan-aw, biraq házir ózgeshe, Dım jaqsı bop júredi hámege bir mingenshe, Hámelge bir mingen soń, mayıl bolıp paraǵa, Jıl basında otırsa, qolǵa túser gúzgeshe.
***
15.08.2013j.
Asa úlken orınnan hámel alǵan jigittiń,
Abıray menen shıqqanın onnan besin kórmedim, Ekewiniń birewi para alıp esapsız,
Awız basıp, aqshaǵa ólejaqpa, bilmedim.
***
Aramızda sondayda hámeldarlar júripti, Sırttan kórseń sıpayı hám de jáne kórikli, Kóz-kóz etip mánsapti, para alıp tutılıp,
Qalǵanında «Wax!» deyseń, bastan alıp bórikti.
***
Burınları paraxor uslanǵanda úyinde, Bar baylıǵı milliondı quray qoysa egerde, Házirgi bir paraxor hámeldardıń úyinen,
Milliard pullar shıqqanǵa tańlanbaydı bul kúnde.
***
Bir hámeldar pul ushın arnap tóle qurdırıp, Nápsi deyip talaydıń júrdi saqtın sındırıp, Tóle tolıp, pulları on milliardqa jetkende, Qaytıp aldı húkiwmet, qoymadı bir ońdırıp.
***
Hayran qalaberemen insan degen bul zatqa, Daq túsirmey júrmeydi ullı muqaddes atqa. Insaplıdan insapsız baratqanday kóbeyip,
72
Nápsine erk beralmay, ózin uradı otqa.
***
16.08.2013j.
Adamlardıń adamı dosqa sadıq boladı, Kerek jerde hátteki janın bere aladı,
Íǵbal tayıp, basıńnan dáwlet keter bolǵanda, Hámme ketip, qasıńda sadıq dstıń qaladı.
***
Birewler bar mal-dúnya, hámel ushın dos bolar, Sayasınday qalmayın barlıq iste bas bolar, Hámel degen heshkimge máńgilikke berilmes, Bastan baxıt ketkende eń birinshi qas bolar.
***
Gáp aylanıp taǵı da hámeldarǵa keledi, Kimniń qanday ekenin xalıq jaqsı biledi, Patshama ol, puxara, yaki kishi hámeldar, Insaplıma, insapsız óz baxasın beredi,
***
Hámel alsań birinshi axırın bir oylaǵıl, Oylamayın keyninde ahlar shegip qalmaǵıl, Hámel degen tárezi, eki pálle teń turar,
Bir jaǵını shúyelme, ya baspa qıp almaǵıl.
***
Geybir basshı qarasań óz-ózine etedi, Insabın ol umıtıp shennen shıǵıp ketedi,
«Murnım balta shappaydı» deyip oylap keyninde, Bir ómirge xalıqtan ǵarǵıs alıp ótedi.
***
Hámeldarǵa lazordan ótkir, kúshli kóz kerek, Álpayımlıq hám jáne tuyanaqlı sóz kerek, Al birata qolı suq, paraxorlar, menmenge, Orap-shırmap kómiwge on aǵarı bóz kerek.
***
Gey birewge isenip, asa biyik orınǵa, Qoyar, jaqsı sıpatın aytıp úlken jıyında, Sondaylarda tabılıp atır basshı ishinen, Yar degennen qılmıstı isler joq bir oyıńda.
***
Táǵdirdiń bul yazmıshı qarap tursań hár qıylı,
73
Basshı etip sayladı, bilmey minez, qulıq, sırdı, Basshı bolmısh úyinde qádiri joq bir sam-sam, Jámááttiń sorına hayal basqarıp turdı.
***
Hayalınan biyjuwap, bir adamǵa erkinshe, Kiriw yaki shıǵıwǵa buyrıq bermes ózinshe, Sipsekeshti jumısqa alıp qoyıp juwapsız, Qattı dákki jedi ol, hayalınan izinshe.
***
Mıńǵır-mıńǵır etip kep, barıp kelip júredi, Jansız qoyǵan hayalı, barlıq sırın biledi, Jıynalısta hayalı táreptarı betine,
Kelse, úyge kelgensoń sıbaǵasın beredi.
***
Burınları esitip, kórilmegen waqıya, Baratqanday kóbeyip, jalatay hám sırǵıya, Terror menen teppe-teń bolıp tur-aw házirde, Korrupсiya jılannıń ordasınday bir uya.
***
Ilim kosmos tezikte zırlap barar aldıǵa, Ashılmay bir jańalıq, ashılmay sır qaldıma, Álem sırın qaldırmay ashıp atır adamzat, Óz sırların ashalmas ele berin mıń jılda.
***
Házirgi bir ilimniń qudiretine qayılman, Xabar alıp turıppan juldızlardan, ayıńnan, Sonsha aqıl-oy menen jer júzinde urıstı,
Qoydıra almayın júrgen, diywana bir sayılman.
***
Ilim bolǵan burında al biraqta házirde, Esitpegen qulaǵıń kórmegen hesh kózińde, Adamǵada jan beriw ilajların aqtarıp, Qudaydı da mıtıp baratqanday izinde.
***
Jandı berip alıw tek bir allanıń erkinde, Bizler bende, qulımız kóniw kerek húkmine, Bendesine hesh waqta rawa kórmes jamanlıq, Bizler islep jamanlıq, is etemiz hákisine.
***
74
Mıń san dárixana bar Nókistiń qalasında, Tabıladı ishinen aǵı hám qarasıda,
Bir dárige júzi júz túrli baxa aytadı,
Insap degennen nárse qalmaǵanba rasında.
***
Ústeme baxasız nárse taba almaysań, Sawdalasıp siz bizlikke sira barmaysań, Mańnay ter menen tapqanıńdı alıp satarǵa, Óz qolıń menen berip ilajsız jawtańlaysań.
***
Jigirma bir, jalatay gazzaptıń ásirime? Aqılıń uǵras kelmes adamlar tásiline, «Adam sawası» degendi kórmedi bul zamin, Sol birinshi ásirden házirgi dáwirgeshe.
***
Burında qullar ashıq bazarlarda satılǵan, Barlıq múshkil, awır isler moyınına artılǵan, Házir jaǵday burınǵıdan ádewir ózgeshe, Mıń bir tásil, hiyle menen satadı sırtıńnan.
***
Adamlardıń isine hayran qalmay bolmaydı, Aytıwǵa da awızıń barabermes ondaydı,
Shıbın, shirkey, qońızdan awqat etken Londonda, Júrek aynıp, hátteki paldı meyiliń almaydı.
***
Qurt-qurmısqa, qurbaqa jeytuǵınlar bar eken, Sóz aytıwǵa ázzizbiz ishteyleri zor eken, Quran bergen belgilep hadal menen haramdı, Bizge bular haramdur, jegenleriń qor eken.
***
Kók ekran kórsetip turar dúnya islerin, Jungliyde jalańash, ırjıytıp kep tislerin, Júrgenlerdi kórgende oy keledi basıma, «Insan ele jıynayıp almaǵan-dep_eslerin»
***
Mine usı adamlar tereklerdi qırshıyıp, Qurtın alıp jeydi kep, shaddı-qorram ırjıyıp, Ilim menen bilimnen mádeniyattan jur bolıp, Júrgen eken dúnyaǵa qalay, qáytip ol sıyıp.
75
***
Jungliy turǵınınday bizlerden de tabılar, Bizdegiler dım onsha axmaq emes, ańı bar, Qurt-qurmısqa qońızdı jegen menen olarda, Bir-birin satpaytuǵın hújdan menen arı bar.
***
Jungliydiń turǵını basta táshwish ǵamı joq, Ílashıqtan ózge bir jarasıqlı sáni joq,
Dúnya ushın bizlerdey buwıspaydı, satpaydı, Olar ushın baylıqtıń kók tıyınlıq máni joq.
***
Olardıń bar dúnyası tek putların jabıwǵa, Jeter, olda jipekten emes yaki bir qamqa, Jalǵız puttı jawıp-aq, basqa jeri ashılıp,
Qatań tartip ornatqan, nızam menen hám sodta.
***
Jungliydiń turǵını kiyim kiymes jalańash, Ayrıp bolmas bir-birin júrgeninde aralas, Sóytip júrip biriniń hayalına ekinshi, Kózin qısıp, bizlerdey makkarana qaramas.
***
Aytaberseń qızıq-aw jungliydiń tártibin, Úzbes eken olarda hesh waq sıylasıq jibin, Hayalları bizlerdiń hayallarday jılanıp, Ósek toqıp, aytpaydı birew ayıbın, minin.
***
18.08.2013j.
Jis toǵaydıń ishinde júrip olar ózinshe, Zań shıǵarǵan ılayıq hallarınıń kelgenshe, Adamshılıq sıpattı joytqanlardı óltirip, Taslaǵandı quwatlap, sıy kórseter ózgeshe.
***
Aqıl menen ańı da, pámide joq onsheli, Muxaddes dep biledi aspan menen tek jerdi, Kókke qolın kóterip, kókirekke urmaydı, Hám zámindi tepkilep, ayaq astı etpeydi.
***
Jungliydiń tuńǵuyıq, túpkirinde adamlar, Olardıń da ózinshe nızam menen zańı bar,
76
Ákesine tik qarap, kóz alartqan perzentke, Úsh aǵashtan isleyip qoyǵan olar ushın dar.
***
Tóstiń ashıq júrgeni ayıp emes olarda, Putın jawıp júriwge halı jetedi zorǵa,
Tap usınday axwalda, jas-óspirim shaǵında, Bir-birine jabısıp, qalmas qızı, ballada.
***
Jáne taǵı olarda qatań tártip bar eken, Jatıp ishiw eń jaman uyat penen ar eken,
Táy-táy basıp júrgenler kónliktirer miynetke, Bul jerlerde miynetkesh hámmesinen zor eken.
***
Jungliyde bir qáwim ekinshi bir qáwimge, Kóz alartıp barmaydı, hesh waqıtta ómirde, Qolǵa alıp baltasın shetten shawıp atqan joq, Aǵash túwe, gewleyip azap bermes záminge.
***
Qáwim menen qáwimniń qırrampısh bop atqanın, Kórmeyseń hesh urıstan ólip sulap jatqanın,
Eń jaqsısı olarda porx penen mıltıq joq, Gúlli gúna biledi qolı qanǵa qatqanın.
***
Bir qulqınnan basqa bir, basqa táshwish joqtayın, Qarnı toysa talabı qosıq penen hám oyın, Bizdegidey dúnya dep Watangada bolmaydı, Ólsedaǵı tárk etpes mákan basqan bir jayın.
***
Jungliydiń kóp eken bası menen ayaǵı, Turǵınları jalańash joq bir sıyqı sıyaǵı, Olar malı dúnyadan biyik qoyar birlikti, Bir ılashıq ishine on-on besi sıyadı.
***
19.08.2013j.
Al bizlerde on bólme úlken saray ishine, Sıymay, jánjel etedi, kelmeytuǵın esińe, Kelinlerdiń sıyıspay atırǵanı hesh gáp-ǵoy, Ata-bala sıyıspay tóbeleser nesine.
***
77
Jungliydiń óziniń aytsaq turmıs qálpi bar, Emes hám de olarda nápsi oqpan menen jar, Jer menen mal talasıp, láshker tartıp barmaydı, Joq bizlerdey bazarı alıp satar hám makkar.
***
«Qaydaǵı bir alǵashqı dwirlerdiń adamı, Menen salıstırasań shayır bizdi mudamı!» Demeń, ǵarrı-jasıńız sóz tórkinin uǵıp al, Shayır janın solardan pásler qıynap jaǵadı.
***
19.08.2013j.
Durıs bizde ilimde, shıray menen kelbette, Salıstırıp bolmaydı, olar menen álbette. Aqılı kem, shıraysız bolsadaǵı atıspas,
Al bizlerde dúnya dep, qırrampısh bop ólmekte.
***
Insan balası bul dúnyaǵa kelip jalańash, Ayaqqa bir turǵansoń oń-solına qaramas, Insap penen iymanın satıp dúnya jolında,
On bes qulash bóz benen ketiw jaǵın oylamas.
***
Tárbiyada ulma ol, qız balaǵa qaramas, Bolmaw kerek áytewir ekewide jaramas, Erkeletseń erkelet, shennen shıǵıp ketpesin, Shennen shıqsa boyıńa ishken asıń taramas.
***
20.08.2013j.
«Jámiyettiń negizi qursaqtaǵı baladan, Baslanadı» deydi eger danalardan sorasań, «Ana-bala kóksine mexir quysın» degeni, Emespeken sóziniń tórkinine qarasań.
***
Ráximsiz, mexirsiz bolıp shıqsa perzentiń, Górden shıǵıp kelgendey bolar túri, kelbetiń. Eń jamanı tárbiya beralmaǵan balaǵa,
Ata menen ananı demes Rasul úmmetim.
***
Insanlardıń birinshi wáziypası eń úlken,
78
Aytsań bunıń kólemi, sheńberi de júda keń, Tárbiyası balanıń tap bes waqlı namazday, Qaza etken dártine tabalmaydı hesh bir em.
***
Ásirese, bilseńiz qız balaǵa tárbiya,
Kerek bolar kózdegi gáwhar yańlı bir ziya, Hár qádemde, hár demde iybe menen intizam, Bolmay qalsa, buzılar barǵan jerde bir uya.
***
Betke shabar kórgensiz bolsa eger qız bala, Deyber onda ol qızdıń tárbiyası dım shala, Paydası joq anası Biypatpanıń sińlisi, Bolǵan menen ákesi ákademik, bir dana.
***
Qızǵa bermey tárbiya geybir ata-analar, Keleshekti oylamay mańlayları qaralar, Qızı barǵan jerinen ońıspayın kelgen soń,
Pushaymanda, ármanda júrek-bawırın jaralar.
***
Eki quda arası bolıp atır jánjel-daw, Usamaydı sózleri adamlarǵa deni saw,
«Sen qız emes, Ázázúl, Tájjal tárbiyalapsań!» Deydi bala ákesi: «Óziń eken pes, maqaw!».
***
Rasında ákesi qızı onǵa shıqqansha, Jelkesine mingezip, álpeshledi ol qansha, Betke shabar, sharbaya bolıp ósti, kórgensiz, Esesine jazasın alıp atır ol sonsha.
***
Kelin kelip awılǵa quwanıpek qattıǵa, Kóz tiydime kelinge, yaki Quday attıma? Tili záhár, shayanday, alar ene betinen, Túsinbedik qandayın násiline, zaddına.
***
Qızlar zaman kelbeti, keleshekti belgilep, Turar, iybe, intizam menen olar bir bólek, Kelin bolıp barǵanda erte jatıp kesh tursa,
Mıń aytsańda haslına tartar, bolmay hesh hálek.
***
79
Kelin bolsa iybeli, sapta turǵan áskerdey, Tap-tuynaqtay is etse, hesh bir shikast jetkermey, Eń bir úlken baxıtı ata menen eneniń,
Úyde ne zat bolǵanın júrse sırtqa bildirmey.
***
Kelin bolıw kemeniń kapitanı sıyaqlı, Ǵálet basıp bolmaydı hesh waqıtta ayaqtı, Basqarıwdı teńizdiń rayına qarayıp,
Bes barmaqtay biliwiń kerek, kemi-zıyattı.
***
Bir kelinler túskennen hayar, jalqaw boladı, Jaramas bul qılıǵın ene bilip aladı.
Ene menen kelinniń sıylasıǵı há demey, Kórgensizdiń dártinen ájiwa bop qaladı.
***
Kelin mómin, tártipli bolmasada awır-aw, Eki ortada eneniń sótiledi bawırı-aw, Salqılasıp, kún ara másh qırmandı alısıp, Otırǵannan úyine qaytarǵanıń táwir-aw.
***
Kórgenli jer qızları túsken jerge tastayın, Batıp, júrer hesh qanday ótirik-ósek aytpayın, Azan barsa tórkinlep, tústen keyin asıǵıp,
Óz úyine qaytadı eki-úsh kún jatpayın.
***
Kelmey atıp kórgensiz tórkin deyip ah urar, Jibermese enesi úlken jánjel, daw qurar, Toy háwiri basılmay, ayırılıp atırǵan, Aytsań ada bolmaydı erketaylar mıńsan bar.
***
21.08.2013j.
Aybıqáddem sharbaya bolsa alǵan keliniń, Daw-jánjelsiz, aytıssız ótpes sira bir kúniń, Ginirat joq kelinde, sudlaw kerek menińshe, Tárbiyasın bermegen ata-ana, tórkinin.
***
Sebep olar jámiyet ushın qáwipli is etti, Perzentine qaramay, hár kim basına ketti, Er balası náshebent, qızı putqa sapatlap,
80