Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 6

Mısalǵa Yakutyanıń kóp jerleri máńgilik toń jer dep espqa alınıp, onıń ústine salınǵan kóp qabatlı jaylar ıssılıqtıń qırıq eki gradusqa kóteriliwi nátiyjesinde qulap qalǵan. (2012-jıl.)

Aqıl uǵras kelmestey, okeanlar suwların,

Mıń tonnalap neftti hám mıń tonnalap uwların, Kemelerin awdarıp, tógip alıp, pataslap, Óltirmekte balıqtı, kókte úyrek, quwların.

***

Usı jerden basqa bir, bizde pana, oshaq joq, Kúndey jıllı, miyirman, bóten ıssı qushaq joq, Saqlamasań zámiyndi apatlardan, qılmıstan, Insan násli joq bolıp, ketiwine, gúman joq.

***

Mıń pal ashıp, oylanıp, kóreberiń ózińshe, Ayǵa barıp jasawdıń, ilajı joq, házirshe, Insan ushın jasawdıń negizi tek jer bolsa, Nege qoymas atomdı, sınawların kózińshe.

***

Qarap tursań aqılıń uǵras kelmes qılmıstı, Amerika sawlatı-«Sawda oray»ın jıqtı, Aqıl enip, qollardı qolǵa berer dep júrsek, Jaqsı arzıw-úmitler tek te árman bop shıqtı.

***

Metronı, úylerdi, qulatpaqta, jaqpaqta,

Kóp jerlerde adamnıń qanı suwday aqpaqta, «Jazasın tek Allanıń ózi bersin!» deyberiń, Túsindirip bolmaydı, dinnen shıqqan ahmaqqa.

***

Insan zatı qarasań ne qılmısqa barmaydı, Iytti iytler oqıtıp, jarılqaydı, qollaydı, Es-aqıldan ayırıp, máńgúr etip qoyǵan soń, Belge bomba baylayıp, top ishine jollaydı.

***

16.12.2013j.

Insan zatı házirde, teńizdi de, kóldi de, Záhárleyip atıptı, jerdiń júzin, kóktide,

Kók tútinge tunshıǵıp, jer lárzemge kelmekte, Belgisiz bop baratır, tań sáhár me, ińir me.

201

***

Jerdiń kóksin jarıwǵa házir jarıs, talpınıs, Bir jaǵında qıyralıw, bir jaǵında qurılıs, Qurılǵandı qaytadan bomba qoyıp jaradı, Ottan darıǵ bolmadı batıs penen bul shıǵıs.

***

Insan ushın bul jerden basqa mákan bolmasa, Kókte «Kel!» dep, qol bılǵap, turǵan aǵań bolmasa, Jerge etip jábirdi, kósherinen taydırıw,

Hesh gáp emes, al endi, insap-iyman bolmasa.

***

17.12.2013j.

Jer baylıǵı qashanda tawsıların biledi, Bile-tura asıǵıp, entigedi júredi,

Neft penen gázlerdi, toǵaylardı shetinen, Tawısqan soń, bul insan, qayda jasar al endi?

***

Neftke de, gazge de, toǵayǵa da mútájbiz, Bolmaw kerek báribir, biyisirap, insapsız, «Búgin Alla berdi» dep, tógip-shashıp jumsasaq, Keleshekke, zúryadqa ne dep juwap beremiz?

***

Qaysı taraw bolsa da qızǵın jarıs barmaqta, Jer qarınan ayawsız baylıqlardı almaqta, Qural-jaraq jarısı barlıǵınan ótip tur,

Adam menen qosılıp, tawlar, taslar janbaqta.

***

Jerdi sırttan qarasań, usar misli tandırǵa, Shıǵıs penen batısıń tutas mına janıwda, Házir insaniyatqa eń bir úlken másele:

Qaratılıw kerekdur, ottan aman qalıwǵa.

***

Bir ózińniń bay bolıp, tınısh-tatıw, otqanıń, Aǵarǵannıń ornına asıńa pal qatqanıń, Paydası joq, qońısıń úyi janıp atırsa,

Ottan aman qalmaydı, senińdaǵı bul janıń.

***

«Úyim tınısh, abadan!» deyip, onsha quwanba, Kórshiń tınısh bolmasa tınıshlıqqa inanba,

202

Qońısıńda urıstı, jánjellerdi qoydırsań, «Baxıtlıman!» dewińe, haqlısań sen tek sonda.

***

Tek óz ǵamı, táshwishte júrenlerge hayranman, Aqıl-esli bolsa da, parqı joqur malardan, Joldas bolıp qalsańız, sóylesip te ház bomas,

«Górtilekke tap boldım-deyseń-búgin qaylardan».

***

Hámeldar bar shirime, saya salmas hesh kimge, «Murtım balta shappaydı» deyip, oylap ómirde, Júrgenleriń keyninde, qılmıs islep, uslanıp,

Iyt jılaydı halına, kórgenińde búginde.

***

Qıdır sıypap, mańlaydı bolsadaǵı bir nıshan, Takabbırlıq, menmenlik mayıradı hár qashan, «Aǵam barda jawırnım tamda» deyip júrgenge, Tiymey qalǵan keyninde, hesh bir jerde, hesh bir san.

***

Eń aqıllı, sanalı, insan kishi peyildi, «Miywe pitip aǵashıń-degen yańlıiyiwli» Milliard pulı bolsa da, aqıl-esli, insaplı, Ózgelerden zıyatlaw kiymes, hátte kiyimdi.

***

Neni aytsań insapqa, taqaladı, keledi, Bunı birew bilmeyin, birewleriń biledi, Keyingi bir payıtta peyil ketip barama, Insaplını insapzı qaytsedaǵı jeńedi.

***

18.12.2013j.

Insan shıdam beredi jazıńa da, qısıńa, Shıdar qayǵı-uwayım, kúlpet tússe basına, Tek te jalǵız qalıwdan, jekkelikten qorqadı, Aytıp bolmas apatdur, ǵarrısına, jasına.

***

Jekelik tek Yaratqan Qádir Haqqa jarasqan, Basqa gúlli janzattı juptı menen jaratqan, Jazanıń eń úlkeni insan ushın jalǵızlıq, Usar qusqa qayrılǵan eki birdey qanattan.

***

203

Toqsan jaslı ataǵa, bala, aqlıq, kelinler, Xızmetinde taxt turıp, «Bayteregimiz!» derler. «Tilla saray, marapat jaqpas-deydi ol ǵarrıBir kempirim orının basa almaysız sizler!».

***

Jasıńda da, ǵarrıńda insap degen bolmasa, Bárha arba awdarıp, isi sira ońbasa,

Aqıl menen sóz benen, adam etip bolmaydı, Eń keyingi sabaqtı Áziráyilden almasa.

***

Jas jetpiske kelgende, kempir-ǵarrı, ekewi,

Áytewir jır tabadı, qáytsedaǵı birewi, Kelin, aqlıq aldında, salqılasıp otırar,

Tek ulınıń qalıp tur: «Ne zat jetpeydi?» dewi.

***

Quday basqa salmasın, aytsam qızıq gáp kóp-aw, Jas alpıstan ótkende, bolmas, «Ahmaq bul!» dep-aw, Jasúlken kóp, ádepten, ikramnan ayrıǵan,

Oynas penen tutılıp, qalǵan, qurıp bir kep-aw.

***

Jasúlken bar nápsiden kópshilikke áshkara, Jasında da ol sorlı, júrdek edi tasqara, Qanǵa pitken ádetin qartayıpta qoymadı, Kempirinen ayırılıp, bolıp atır masqara.

***

«Jas waǵıńda oyın da, zawıq bolsa bolıptı, Kóp qılmısıń bilinbey, jumbaq, sır bop qalıptı, Jas alpıstan ótkende, tınıshıńa júrseń-o!», Dep, kempiri ońbaǵan ǵarrısına nalıptı.

***

Arǵısında joqlarıń eteberer wayqandı, Kópshilik qart uyalıw degen zattı qoyǵandı, Kempir menen ǵarrınıń jánjel menen dawınan, Bala menen kelini, alqımınan toyǵandı.

***

Jaslıǵıńda azǵantay, qıńır, ójet bolsań da, Ara-tura arbanı awdarıp ta alsań da, «Ótken iske salawat, keshirimli» der edik, Jetpisińde jaraspas, ádepsizlik hesh janǵa.

204

205

Quyısqannan hár dayım shıqsań shıǵıp kete-ǵoy! «Ol waqları jas edi-deyik-biraq alpısta,

Insap penen iymandı bilmegeniń qáte-ǵoy!»

***

Insan zatın hátteki juldızlarǵa, aylarǵa,

Jer júzinde jánzatqa, ummanlarǵa, saylarǵa,

Ózinen soń, Yaratqan xoja etip bekitti, Usı minnet bárqulla bolıw kerek oylardı.

***

Insan zatı bar eken, bolar qáte-kemshilik, Aqıllısı, ahmaǵı bar, sebebi, elshilik, Jerdiń júzi ǵawǵasat, aqıllıńnan, al endi, Urıs-jánjel tabıwshı,ahmaqarıń kópshilik.

***

Dúnya-dúnya bolǵalı, paraxat kún bolmaǵan, Bir tárepin suw alsa, bir tárepin ot alǵan. Tábiyattıń kórsetken kúlpetleri azdayın, Insan zatı qırǵında, urıs otında janǵan.

***

23.12.2013j.

Keyingi bir payıtta, shayırǵa da, alımǵa, Ápiwayı puxara, tilla saray, xanımǵa, Tınıshlıqtan bóten bir, úlken táshwish qalmadı, Keler bolsań, eger de sózdiń anıq, haǵına.

***

Insan ushın tınıshlıq suw menen nan sıyaqlı, Biraq, házir kóp jerde demes sira «Uyattı», Jaralǵalı, urıs hám qırǵın menen kiyatır, Qashan, qay waq, aqlaymız, insan degen bul attı.

***

Eń jamanı bir elde, bir millettiń balları, Bir-birine qast bolıp, aǵıp atır qanları. Irak penen Awǵanda, Daǵıstanda, arapta, Qan tógiwden sira bir, bosamas pa qolları.

***

Qarap tursań dúnyaǵa, basqı tawıp atırǵan, Teń jarısı ah-wahta, qayǵı-ǵamda otırǵan, Afrika, Latında, shıǵıs penen batısta,

Urıs sebep adamlar, kómilmeyin jatırǵan.

206

***

Urıs apat, qayǵı-ǵam, ahıbetin bilmeymiz, Qan tógiwdi qoymadıq, jaralǵanlı ele biz. Sırın ashıp álemniń, al biraqta, urısqa,

Eń bir áziz jerimiz, ilaj tappay kelemiz.

***

Úlken bir mekemege, gezek-gezegi menen, Ábden maqtap, basshını qoydı, izli-izinen, Al alarada qatırıp, jamanlaydı jer etip,

«Shıqpadı-dep-bul basshı, bergen wáde, sózinen»

***

Burın ózi qandayın ekenligin bilmesten, Lawazımǵa qoymastan ábden sınap kórmesten, Qoy súrisin qasqırǵa tapsırǵanday etedi, Basshı bolǵan báleni isler, ketpes bir esten.

***

24.12.2013j.

Gey birewler hámelge mingennen soń burınǵı, Umıtadı pútkilley ábiger bir halını,

«Mıń jıllıq bir baylarǵa teńlesemen» dep oylap, Tanımayın ketedi, jaqın dostı-yarını.

***

Áne jigit sultanı, baxıt kelse basına, Is etpeydi hawlıǵıp, is etpeydi asıǵa,

«Baxıt barda basıńda adam tanı!» deyip ol, Kishipeyil, múlayım bolar ǵarı jasıńa.

***

Hámel berseń kelte pám, shontıqlarǵa egerde, Oylamaydı ol sira, júrippen dep bul jerde, Óziń kókte Iysaday-arshı ala sezedi, Bundaylardı hátteki ońlay almaydı górde.

***

Bir baslıq bar iymanlı, insabın ol oylaydı, Quday turar yadında, keseden shóp almaydı, Bir baslıq bar iymansız, insaptan da nárse joq, Jan alqımǵa kelse de, alıwın bir qoymaydı.

***

Kórip, bilip turǵan soń, qattı tásir etedi, Hámel alsa birewler qopallanıp ketedi,

207

«Pıshıq júyrikligi tek, sabanxana» degendey, Kóp keshikpey qılıǵı óz basına jetedi.

***

Jigit bolsań egerde qolda hámel bar waqta, Qarsı bolma húkiwmet, nızamına hám zańǵa. «Qıńır istiń qırsıǵı qırq jıldan soń biliner», Tursın naqıl bárqula, tursın este hám yadta.

***

25.12.2013j.

Bir ılayıq táriypti, tabalmayman teńew de, Qádiriń bilmes sam-samǵa sóz aytpaǵıl ómirde, Qoldan keler iske de «Yaq!» dep juwap beredi, Oylamaydı, demeydi: «Tiyedi-dep-kewilge».

***

Belde quwat, kózińde nur bar bolsa, hesh waqta, Dúnya basqa jıylanar, oylamaǵıl ol haqta, Bilseń waqıt ǵániymet, ilim menen bolagór, Kem bolmaysań otırǵan, patshalardan ol taxta.

***

Sawatsızlıq tek óziń mańlayıńnıń qarası, Kórineseń jurtlarǵa bolıp adam alası,

Islam dini «Besikten tap qábirge barǵansha, Ilim alsın-delingen-Adam Ata balası».

***

Bul dúnyada jasawdıń maǵanası, mánisi, Alla bergen aqıldıń bolmawı ushın kemisi, Ilim menen sharıqlap, keleshek dep jasasań, Paldan tatlı boladı, miynetińniń jemisi.

***

Insanlardan insannıń parqı nede deyip men? Sheshimin bir tabalmay, hayran bolıp júrippen, Sóytip júrip, bir kúndi bos ótkerip alǵan soń, «Waqtın bosqa ótkergen, baxıtsız» dep, bilippen.

***

Bul dúnyanıń bilseńiz, bası menen ahırı, Kórinbeydi hám joqdur, sıyqı menen sıyaǵı. Tek te insan aqılı qolı menen boladı,

Ahırı da, sıyqı da, gózzallıǵı, shırayı.

***

208

209

«Isheseń!» dep, zorlaǵan akademik bolsa da, Barıp turǵan topas ol, «Sawatsız» de, ondaydı.

***

Araq ishiw hár kimniń óz erki, qálewi, Úrdis etken adamnıń tabılmaydı hesh emi,

Máskúnemde birinshi bas bolmaydı oylawǵa, Adam sıpat boladı, qurı súlder, tek kebi.

***

Araq hárgiz abıray ápergenin kórmedim, Ishkenlerdiń muratqa jetkenlerin bilmedim, Bir araqtıń dártinen, jatqanların kóp kórdim, Kebze jerge tiymegen, Alp, palwan erlerdiń.

***

Jańa kelip qonǵanda baxıt qusı basına, Gil jalatay, juwhalar jıynalıp kep, qasına, Há demey-aq. sorlını, aljastırdı jolınan, Jaman boldı záhárdi, qatqannan da asına.

***

Bir basshı bar, oń-solın tanımay-aq atırıp, Jinayatlı islerge qolın urar qatırıp,

Hámel barda oylawǵa, waqıt bolmay, nadannıń. Qattı oyǵa taladı, tor artında otırıp.

***

Aldın oylap bilmegen, basshı, basshı bolalmas, Bilse basshı «Doslardan» kóp boladı, dushpan, qas, Áyshi menen áshiret, marapatqa, maqtawǵa,

Mayıl bolǵan hesh waqta, basshı bolıp jalshımas.

***

Gey basshınıń qılıǵı, minezi dım jaqpaydı, Sózleriniń dámi joq, onı, bunı otlaydı, Arazlasıp qalǵandı jarastırıw ornına,

Ottı berip ortaǵa, ǵıjaq berip, xodlaydı.

***

30.12.2013j.

Gey hámelar qatnastı adam saylap etedi, Tanıs-bilis toyında bir kórinip ketedi,

Eń bir jaman, jaramas, adam súymes qılıǵı, Úlken bolsa hámeli, put astınan ótedi.

***

210