Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 6

***

Eń jamanı zań-nızam, eń basında otırıp, Óz minnetin umıtıp, ketkenler bar satılıp, Aqtı qara, qaranı aq dep húkim shıǵarıp,

«Sonıńdaylar-deydi, jurt-Ketse qáne atılıp!»

***

Nawayı da nápsiqaw, shayıx penen qazını, Shaytanlarǵa teńegen, olardıń gey bazını,

Bul sıpatqa qosımsha «Haywan bular» degenniń, Bolmas hesh bir ayıbı, bolmas hesh bir jazıǵı.

***

Nawayıday oyshıldı, «Biziń ullı pir» dedim, Poeziya kóginde onday juldız kórmedim, Bir júrekke pútkil bir galaktika jayǵasqan, Ele bilmey atırmız, mıńnan birin, bilgenin.

***

Nawayınıń dáwiri, onnan arı mıń jıllar, Haqıyqatlıq haqqında bolǵan qosıq hám jırlar, Haqıyqatlıq bárqulla jeńip shıǵa bergende, Bas qatırıp otırmas edi, dana, oyshıllar.

***

Kámil insan boladı, kámil el joq dúnyada, Hesh bir eldiń talayı bolǵan emes ziyada, Ishinde bar, shaytanı, terror, korrupсiyası, Múkitiwdiń jolında júrer, jarda, qıyada.

***

Eń jamanı el ushın ishten shıqqan dushpanı, Biliwińe boladı, sırttan kelegen basqanı, Xalqına qol kótergen, eki dúnya ońbaydı, Ǵarǵıs alǵan, bádduwa, deyber bunday nusqanı.

***

05.11.2013j.

Zaman zaman bolǵalı, búgingidey ǵıyqta-bas, Bolmas awdar-tóńkerler, bolmas, qıyań-kesti hás, Qaysı qıta, qaysı bir materikti alsań da,

Kóz alartıw, jarılıw, bir-birine atar tas.

***

Jaralǵalı bul dúnya haslan tınısh turmaǵan, Million jıllıq tariyxta, urıssız kún bolmaǵan,

171

Áke menen balası, bala menen ákesi, Dúnya deyip urısar, báddiwalar ońbaǵan.

***

Xannas etin jegen soń, eń birnshi jánjeller,1 «Ata-menen Hawanıń arasında bolǵan» der, Sonnan bergi jaǵında adamzattıń urpaǵı, Jánjellesip, urısıp, bir-biriniń etin jer.

***

1. Ata menen Hawa ana Shaytan: «Qarap tur» dep tasap ketken qoy sıpat balası Xannastı soyıp jep, sorpasın ishkennen soń, insannıń kókiregine shaytan ornalasqan degen ráwiyat bar.

Xosh xabardan búginde, qorqınıshlı xabar kóp, Qılmıslardı, jánjeldi, dárriw qaydan tabar kóp? Tınısh-tatıw otqannan dúnya deyip juwırıp, Suwǵa batıp, mantıǵıp, otqa ózin urar kóp.

***

06.11.2013j.

Házir hár bir adamnıń táshwishi de, isi de, Aqıl menen sanası, ǵayrat penen kúshi de, Ot ishinde jerińdi aman saqlap qalıwǵa, Jumsalıwı kerekdur, ońı menen túsinde.

***

Insan ushın, búginde tınıshlıqtan bóten bir, Juwapkerli mashqala, joq, ayrıqsha, ótken bir, Iyesine qarsı is islep, sorlı adamzat,

Urıs penen qay waqta, maqsetine jetken bir?

***

Házir ózi tamasha bolıp ketti zamanda, Isenbeydi ózleri júrgenine amanda, Búgin saylap, basshısın erteńine sudlaydı, Biziń mına qońısı, jaqın shıǵıs tamanda.1

***

1.Mısır prezidenti Musi este tutılmaqta.

El basshısı kóp jerde onshıq bolıp ketpekte,

Otırmayın atırıp, awır qılmıs etpekte,

Túsinbedik jaǵdayın, awhal menen halların,

Jábir-japa xalıqtıń súyegine jetpekte.

172

***

Haqıyqatlıq degennen nıshan qalmay baratır, Eki adam birewi, dilwar, bilgish, orator,

Házir dúnya yarımında, kúnde jánjel, kúnde daw, Qurallanǵan alaman, bilmes qayda baratır.

***

Insan degen búginde keleshegi, ózine, Qaslıq oylap atqanday, qanlar tolıp kózine,

Bes kontinent lawlaǵan bes tandırǵa megzeydi, Qaramas pa kúl bolıp, atırǵan bir izine.

***

Durıs insan aqılı, uǵras kelmes jańalıq, Ashqan ashıp atıptı, bul jaǵınan dım alıq, Sonsha aqıl-es penen, qılmısı da az emes, Házir baslı másele-bolıp tur-aw amanlıq.

***

Amanlıqqa jetpeydi, jámi, barlıq baylıǵıń, Onnan ózge insanǵa, bolmas, húrmet, sıylıǵıń, Ot ishinde shirime bay bolǵannan ne payda? Jaǵar bir kún seni de, kórsetedi zorlıǵın.

***

07.11.2013j.

Neler bolıp atqanın, bir Yaratqan bilmese, Urıs-jánjel házirde, burınǵıdan on ese,

Dım kóbeyip ketkendey, jerdiń júzin ot alıp, Atırǵanda, adamzat insapqa bir kelmespe.

***

Gáp qozǵasań peyilden, aytpasań da bolmaydı, Ata-ana halınan, perzent xabar almaydı, Zulımlıǵı janına batqanlıǵı ananıń,

«Adam emes jılandı tuwıppan!» dep, zarlaydı.

***

Jáhán jábir kórmekte, gires-gires quraldan, Jer lárzemge kelmekte, atom bomba, urannan, Qay waq, bir waq, jarılıp keter bolsa, biraqta, Mıń bir jaman boladı, ısırapıl-sırannan.1

***

1.Ráwiyatlarǵa bola axırzamandaǵı qattı kúshli jerdi tegislep taslaytuǵın dawıllar názerde tutılmaqta.

173

«Insanıylıq sıpatın joytqan, axmaq!» der eken.

***

Ata-babam qanınıń, tazalıǵın qanına, Qosıp aytqan hám jáne zúriyadına, zaddına,

«Buzsań bala yadta tut qaraqalpaq emesseń, Mıń náletler aytarman, górde jatıp atıńa!»

***

Bul birewdi birewden kemsitiw de emesti, Aytıw kerek júzine qáte, jetpes, kemisti, Qalay shıdap turasań, eki birdey tuwısqan, Quda bolıp atqanda, «Jıyna-demey-sen esti».

***

Jaqın-juwıq bir ruw, bolsa eger bizlerde, Tuwısqan dep húrmetler, súrme etip kózlerge, Quda bolıw, aqıl-oy, eske kirip shıqpaydı,

Bul haqqında hesh qanday orın qalmas sózlerge.

***

Bir nágiran balanı binyat etip Allaǵa, Qarsı isti etkeni, kelermeken sanaǵa? Kózi qıysıq, murını pushıq bolıp tuwılar, Ne dep juwap beredi, áke sonda balaǵa?

***

Meniń babam qanların buzǵanlardı zıyıqqa, Otırǵızıp hám jáne, taslar qoyǵan ıyıqqa, Jaqınına úylengen óldi deyip bileber,

Jumıs qalmas mıltıqqa, qanjar menen tıyıqqa.

***

Bunday zańdı mıń jıllar Platonnan burınlaw, Shıǵarǵanı xalqımnıń joq hesh qanday jánjel-daw, Qarındasın qarekeń kózdiń qarashıǵınday,

Saqlap kelgen, ardaqlap, jolatpaǵan hesh bir jaw.

***

Qız balanıń namısın «arım» deyip bilemiz, Qız ıǵbal-baxıtı dep, juwıramız-jelemiz, Ul balaǵa: «ajapań, qarındasıń namısın,

Ólimnen de qaytpaǵıl, qorǵaǵıl!» dep kelemiz.

***

Qız namısı búgilgen jerde qaraqalpaqta, Shıdam-taqat bolmaydı, aytpasaq ta ol haqta,

175

Qız namısı búgilip, ayaq astı bolǵannan, Ózi janın bergenin, abzal kórer bir Haqqa.

***

Úrp-ádet hám dástúrdi, aytaberiw qıyında, Qız balalar mereke, toy hám jáne jıyında, Esikbette otırmas, tórden bolar orını, Usınday bir dástúriń, bar qaysı bir uyımda?

***

Tuńǵısh perzent qız bolsa, «dáwlet bası qız» deyip, Awıl-elde quwanısh hám ayrıqsha bir keyip, «Mınaw qız» dep, qarekeń otırmaydı ayırıp, Anasınday ardaqlap, kútip alar, eńkeyip.

***

Geybir ahmaq, nasazlar, «ul tuwmasań endi» dep, «Másh qırmandı alısıw, waqtı jetip keldi» dep, Hayalına mıńda bir azap berip qıynaydı,

Aytsań bolar bundaydı: «Neniń parqın bildi!» dep.

***

16.11.2013j.

Bilip turıp jinayat etkenligiń, paraǵa,

Qol urǵanıń, hesh qanday kelmes aqıl-sanaǵa, Lawazımda otırıp, duw-duw gáp bop atırsań, Hámme jiyirkenedi, sennen awıl-qalada.

***

Tınıshıńa júrgende, jetpeyde dım atqan joq, Para alǵanlarıńda mıyqıldıqtan batqan joq, Para alıp, astırtın, bildirmeyin júrgenler, Olardaǵı qorqpayın, arqayın bir jatqan joq.

***

Qorıqpaydı Ázireyil kelsedaǵı tosattan,

«Ol hámmeniń basında bar zat-deydi-ol Haqtan», Paraxorlar qorqadı sırı málim bop qalıp,

Pár tóseksiz, túyniksiz, qara qápes, qamaqtan.

***

Bir hámeldar aylıǵı, deylik meyli bir million, Al baylıǵın esaplap kórseń shıǵar bir trillion, Qansha waqıt ketedi bunsha baylıq jıynawǵa, Aytıwǵa da qájet joq, eldi tonap bolǵan soń.

***

176

17.11.2013j.

Bir paraxor hámeldar, tap aspannan túskendey, Mensinbedi hesh kimdi, sózi tastı keskendey, «Pıshıq júyrikligi tek sabanxana» degen ǵoy, Bolıp qaldı ábiger, jetim, jesir óskendey,

***

Men hayranlar qalaman qam sút emgen bendege, Qulqın deyip, bas qoyar, bilip turıp gúndege.1 Para alıp, uslanıp, baxtın qara etkenler,

Burında da kóp bolǵan, bar házirgi kúnlerde.

***

1.Gúndebul jerde adam basın shabatuǵın jan tas mánisinde.

Insaniyat jaralıp, bul dúnyaǵa kelgeli, Es-aqıl basqa enip, aq-qaranı bilgeli,

Neshe million jıl házir, urıs, awdar-tóńkerler, Kók qádirin bise de, jer qádirin bilmeydi.

***

Axırzaman boladı, degen ráwiyat bar, Urıs-jánjel, posqınnan dúnya bolıp tur-aw tar, Axırzaman aspannan kelip túsip atqan joq, Jaralǵalı bul insan, usa awhal, usı hal.

***

Eń jaman is Qudayın bilmegennen shıǵadı, Biri-birin kóralmay, kúnlegennen shıǵadı, Baxıt qonıp basına, ayırılıp qalıwlar,

Mıń bir márte «Shúkir!» dep, júrmegennen shıǵadı.

***

Názer salıp, Yaratqan dáwlet-baxıt bergende, Mártebeń hám biyiklep kóterilse kóklerge, Sen Qudayıń umıtıp, eli menen xalqıńnıń, Isenimin qay waqta, aqlaysań ba, ólgende.

***

Hámeldaǵı: aqıl-es, insaplıǵa berilsin, Jeti ata-babası ólshestirip, kórilsin,

Tap jetinshi babada bolsa eger bir nuqsan, «Áwládinda joq-deyip aytıp bolmas-kemis min».

***

18.11.2013j.

177

Eshek bolsa áwládi, eshek bolar ol málim, Shoshqa tuwar jıl sayın, júzge jaqın torayıń, Keyingi bir payıtta, adamlardan azǵan bar,

Eshekdeyin, shoshqaday bilmes, hesh waq Qudayın.

***

Mısalǵa bir jigitler, iship alıp kún sayın, Berer jaqın-juwıqtıń, ata-ana sazayın, Bunıńdayın axmaqtı, eshek demey ne deyseń? Men turayın, siz aytıń, sın-ımbatın, qolayın.

***

Dárya tassa tobıqqa kelmeytuǵın tulǵa bar, Jámiyette kórgensiz, qızlarda bar, ulda bar. Uyat, haya degennen jurday bolǵan jaslardı, «Keleshektiń iyesi» deytuǵın jer qayda bar?

***

Bunı mıń bir aytqanman, jáne mıń bir aytaman, «Keleshek» dep, bar sabır, taqatımdı joytqanman, Perzent ana qarnında mehir menen óspese,

Mıń tárbiya juqpaydı, berseń jáne qaytadan.

***

Eń birinshi balanı, temeki hám naspaydan, Asıraǵıl, araqtan, aǵıl-tegil, nobaydan, Miynetsiz mal hár qashan, basqa bále boladı,

Aytqıl, hám de: «Qorıq-degil-Yaratqanıń Qudaydan!».

***

20.11.2013j.

Arzımaǵan zat ústi, eki birdey tuwısqan, Urha-ura, qırram-pısh, basa-bas bop buwısqan, Házir ata dushpanı yańlı biri-birinen,

Misli ot hám suw yańlı, júz kórmes bop suwısqan.

***

Insan etse ózine ózi eter hár waqta, Mısal araq zıyanın, bilip turıp ol haqta,

Tereń oylap, onsha bir, qıylanıp ta júrmeymiz, Záhárlerge pal yańlı den-sawlıqtı satpaqta.

***

Geybirewler hátteki araqtı shıǵarǵan, Zavodın náletler, wádesi joq ant urǵan,

«Bul da kelgen táwbege!» dep, júrseń, biraqta,

178

Kún ótpey, qulqunın qıya almay jatırǵan.

***

Dúnyada sır qalmay, ashıp atır bul insan, Kosmosta da ay-jıllap jatıp atır bul insan, Óz aqılı, qol menen jaratılǵan quraldıń, Jábir menen, japasın, tartıp atır bul insan.

***

Búgingidey qorqınısh bolmaǵan hesh burında, Hesh qandayın jumbaq joq, aytsaq bunıń sırında, Házir jerdiń júzinde qarıs orın tappaysań, Oq-dári hám bombadan aylanadı mıyıń da.

***

Qanday apat ózine, bolsa ózi jarattı, Sol oq jaydan atomǵa deyin ózi tarattı,

Ol waqları oq jayǵa, qarsı qalqan baredi, Qaytarıwǵa qalqan joq, atom egen apattı.

***

Jer insan jábirinen janıp, keteyin dep tur, Eń jamanı kósherden tayıp, keteyin dep tur, Kókten kelip atırǵan apatlarıń azdayın, Atom kóksin paralap, oyıp keteyin dep tur.

***

Jerge kókten qanshama, qanǵımay tas túspekte, Jıllap jawın jawılıp, dawıllar kóp espekte, Barlıǵına tótepki berip keler, sorlı jer,

Eń jamanı: bawırın atom dárti kespekte.

***

21.11.2013j.

Ata tegi ońbaǵan, adam baslıq bolmasın, Qollasa jurt insaplı, iymanlını qollasın, Kórgensizler insannıń qádirin hesh bilmeydi, Degen ata-babalar: «Eki dúnya ońbasın!».

***

Kórgensizler tiykarǵı násiline tartadı, Kelisiksiz, jaramas, iplas sózdi aytadı, Jámáátke giyneli, guman menen qaraydı, Jazıqsızdıń moynına mıń bir bále artadı.

***

179

Mısal ushın túrmede baslıq bolǵan bir adam, Oylap júrdi, dúnyanı «qápes» deyip ol mudam, Basqa jaqqa baslıq bop, ketkennen keyin de, Qılmıskerge aytqanın qaytalaydı ol mudam.

***

Aqıl oyın tek ǵana túrme alıp qoyǵan ba? Túrmelerden basqa bir, nárse joqpa yalǵanda, Jıynalısta, májliste xızmetkerin qorqızar,

Deydi: «Qamap túrmege, qoymayman men amanda!».

***

Asa qatań jawızlıq, insan zatın ońdırmas, Zalımdaǵı jazasın, almay sira bir qalmas, «Iyt iyesi bar bolsa, bóriniń bar Qudayı!», Degen sózi babamnıń, misli ótkir bir almas.

***

Jazıqsızǵa azaptı bergen, baslıq haramı, Bilmes qádir-qımbattı, bilmes, hadal, haramdı, Insanlarǵa qarsı is qudaysızdan shıǵadı, Sebebi hesh bilmeydi, dini islam, Qurandı.

***

Bálelerden qaytarıp, turǵan biziń dinimiz, Aytar onda: «Allanı tánha bir dep, bilińiz!», Bastan ayaq Qurannıń ayatları miriwbet, Hám aytadı:»Dos bolıń, biri menen birińiz!».

***

Jazıqsız bir adamdı óltirgenniń jazası, Bolsadaǵı ol eger Zulqarnaydıń balası, «Pútkil dúnya xalıqtı, óltirgenge barabar»1.

Deyip, hesh waq, hesh qashan keshirmeydi Allası.

***

1. Quranda jazıqsız bir adamdı óltirgen, pútkil adamzıttı óltirgen menen barabar, jazalı delingen.

Mına sóz mánisine, ber itibar, sal qulaq, «Hár bir kisi turmıstan almasa ózi sabaq, Anushirwaniy Ádil neshe zinharlap aytqan, Sóziń hálek etpegil, júrgil onnan kóp jiraq!»

***

Sonday-aq, Anushirwan, mına danalıqtı da,

180