Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 6
.pdfNápsi Adam Atadan kiyatqan, bir bermaǵan, Shegirtkedey ǵawlayıp, álem boylap taralǵan, Dúnyanıń qay mushında jinayatlı is bolsa, Deymen onı: «Nápsiden, binyat bolǵan, jaralǵan»
***
Keyingi bir payıtta «Basshı bolǵan er» deyip, «Júrer barlıq waqıtta xızmet etip el deyip» Úyińdegi sawdanı, bazar nırqı buzǵanday, Oylamappız «taw menen tastıdaǵı jer!» deyip.
***
Basshı eger bolmasa Ibirayım Atxamday,
Eli menen bir bolsa hám teń bolsa awhal, jay, Eldi esten shıǵarıp, marapat hám maqtawǵa,
Kóp berilip ketkenniń, keyini bolar «Wah hám way!»
***
Kórip júrmiz bunday da ahwallarǵa túskendi, Kóteralmay hámelin, dawıl yańlı eskendi, Ózi etip ózine, para menen uslanıp, Balaların bozlatıp, ırısqısın keskende,
***
Táme insan kóksinde nápsi otın jaǵadı, Berse qoldan, bermese, julıp-tartıp aladı,
«Nápsim meniń báladur, janǵan otqa saladur», Degen yańlı keyninde, ózin dártke saladı.
***
Insanlıqtıń birinshi pazıyleti-qanaat,
Táriypi joq hám jáne oǵan, joq bir hesh sıpat, Qanaatlı insandı joldan ura almaydı,
Shaytan menen jin-jıpır hám basqa bir káramat.
***
Qanaatsız, toyımsız adamlardıń halları, Qıyın bolıp, keyninde qor boladı balları, Qor bolǵanı emespe, jemey-ishpey jıynaǵan, Buyırmaydı ózine, dúnya menen malları.
***
Maǵan qalsa qanaat insanıylıq zańıdur, Abıray hám ataǵı hárne qolda barıdur, Qanaattıń dúnyada kespeytuǵın zatı joq, Som polattan islengen, ótkir zulpıqarıdur.
151
***
Qanaat bar jerlerde nápsige hesh orın joq, Jurttan gizner jasırın, qupiya bir sırıń joq, Qayda barsań júz jarıq, hesh kimnen joq qarızıń, Kóp aldında uyalıp, qalatuǵın geziń joq,
***
Meniń jalǵız aytarım, qanaatlı, insaplı, Umıtpaydı hesh waqta Yaratqandı, bir Haqtı. Umıtpaǵan Qudayın, qıńır-qıysık islerge, Ashtan ólip qalsa da, qolın urmas hesh waqtı.
***
Qanaattan shıǵadı, adamlardıń sıpatı, Qanaattan shıǵadı, abırayı hám atı, Qanaatlı insanlar, eń úlken bir baylıq dep, Túsinedi keleshek, áwlatların, zúriyattı.
***
Qanaatsız insanlar áwlatına, zúriyatqa, Qaramaydı, qulqın dep, barar qılmıs hám antqa, Dúnya deyip hátteki janın qoyar girewge, Qayıl suwda mantıǵıp, kúyiwine ol otta.
***
Qanaatlı insannıń júzi bolar joqarı,
Hám de bolsa qolında sharxanalı qos tarı, Kópshiliktiń aldında, namańdı mıń muxamǵa, Shertiwińe haqıń bar, qalmay kewil qumarı.
***
Bir tergewshi eki qat jaydı saldı, qatırıp, Laǵlı marjan zer menen ishin qoydı toltırıp, Ishindegi mal-dúnya, kisi haqı ekenin, Baxtı tayıp, túrmede, túsindi ol otırıp.
***
Sonnan táwbe etti ol: «Ya Yaratqan Jabbar!» dep, «Endi bunnan bul jaqqa, óziń bolǵıl bir yar!» dep, Táwbe qabıl boldıma, aman shıqtı, biraqta, Shıqqannan soń umıttı, oylamadı «Haq bar!» dep.
***
18.10.2013j.
Jáne sonnan isiń bir keteqoysa qırınǵa,
152
Aytıw kerek endi hesh «Táwbege» sen urınba, Kúni-túni ibadat etip, jatsań jer tislep, Táwbeń qabıl boları túser endi qıyınǵa.
***
Jaratıwshı Jabbarda qatań esap-sanaq bar, Táwbe qabıl bolǵan soń, jáne qayta sınaq bar, Bir qılmıstan keyin de, haq jolınan júrmeseń, Kele bolmay, ómirlik, bádduwa bop, qalmaq bar.
***
Hayalına bir shorı jumsap qoydı jigitiń, Hayal kerbaz, eriner, juwıwına óz betin, Háreketsiz, qıymılsız dárt ústine dárt artıp, Dawa izlep, dártine aylanbaqta jer betin.
***
Qay waq, bir waq miynetsiz tapqan malı basına, Bále bolıp, záhárdi qatıp berer asına, Qatqanlıǵı emespe, paraxorlar shetinen, Qamalmaqta, qaramay ǵarrısına-jasına.
***
Maǵlıwmatı joqarı, pitip qalǵan sawattan, Kemisi joq hám jáne sını menen sımbattan, Baxıt penen hámelge kóterilgen kúninen, Qılmıs eter, aqılsız uǵras kelmes bir batpan.
***
Kóbeymekte jinayat, qılmıslarda espsız, Basshılardıń birazı bolıp shıqtı iymansız, Neshe márte basları tasqa tiyip atsada, Jáne isler qılmıstı, aytıp bolmas qolaysız.
***
«Miynetsiz mal dawalı, kózlerińdi shıǵarar», Bul naqıldıń mánisin keyin ala uǵınar, Basına is túskennen mómin bolıp qaladı, Táwbe etip, hátteki, namazǵa da jıǵılar.
***
Namaz hár bir adamǵa bes parızdıń birewi, Aytıp bolmas, oǵada juwapkerli bir jeri, Qol tiygende, yamasa basıńa is túskende. Oqıytuǵın zat emes, emes adam ermegi.
***
153
Birewler bar araqtı misli suwday simirip, Sóytip júrip, namazǵa turar geyde iyilip, «Namaz benen araǵıń úyleseme sira bir?», Deyip qattı ókinip, turasań-aw kúyinip.
***
20.10.2013j.
Bir basına úsh kólik, úsh-tórt jerden jay saldı, Nikalı hám nikasız qatınlardı kóp aldı,
Bolıp qaldı tekseriw, mekemeni omırıp, Jegenlikten qamalıp, barlıǵınan bos qaldı.
***
Baslarına báleni arttırǵanlar házir kóp,
Jurtlar aytar: «Húkiwmet malın jegen, zańǵar!» dep, «Xalıq aytsa, qalp aytpas» degen yańlı, tergewde, Anıqlanıp atıptı, milliardlardı jegen kóp.
***
Mekemeni kemirip, xalıq múlkin jew házir, Basshılarǵa bolmaqta úrdis penen hám dástúr, Húkiwmetlik orında, jinayatqa qol urıp, Ketip atırǵanlarıń, emes, qurı gáp, házil.
***
«Baxıt berip húrmetli orınlarǵa barǵan soń, Úlgi bolıp, kóplerge júrmeymeken tınısh, jón?» Deyip, hayran qalasań, gey bir nasaz, nápsiqaw, Jigitlerge jel ókpe, is etpegen sira oń.
***
21.10.2013j.
«Sheshesi basshı etip, tuwǵan yańlı bunsha ne? Jas seksennen asqanda jetkergenge shúkir de,», Deyip atır kópshilik, hámelparas birewge, «Ayırılǵısı kelmeydi, jası júzge jetse de».
***
Bir basshılar túsiner ómirimniń mánisi, Lawazımım-mártebem, joq hesh qanday kemisi, Basshı bolıp islewde, ómirlik dep bileme? Túsip qalsa kewline, kórinedi dım ersi.
***
Biraz waqıt boyına awqat batpay júredi,
154
Qabaqtı da bir qarıs, qatırıp bir úyedi, Lawazımın qońısı-qoba alıp qoyǵanday, Olarǵa da qaraydı ókpe menen giyneli.
***
Ózi islep jinayat, qate menen kemshilik, Bolmay qaldı abıray, bári jalǵız-kúnshillik, Bir shetinen shımshıqqa qırǵıy tiygen sıyaqlı, Kóp jerlerge kesiri, tiyip, boldı bir búlik.
***
Onnan keyin qızıǵı aytaberseń tawsılmas, Bir basına tabıldı esap-sansız dushpan qas, Jegenlerin, alǵanın aytıp atır qaldırmay,
Aydarhada bunıńday górhaw, jalmawız bolmas.
***
«Nege tınısh júrmeyseń?» deyip atır ákesi, Es-aqıldan ayrıp, talıp atır sheshesi,
Al balaǵa báribir, máńgúr sıpat bir nárse, Sol waqıtta araqtıń tutıp turar qurısı.
***
Mıń bir márte wádeni, anttı iship atıptı,
Bir kún bolmay más bolıp, shalqasına jatıptı, Bir balanıń dártleri, ata-ana, tuwısqan, Tuwǵanlarǵa alqımnan, ómirlikke tatıptı.
***
Uzaq jıllar basshı bop islegen bir jasúlken, Lawazımnan ayrıldı, oylamaǵan bir jerden, Úyden óli shıqqanday, aza tutıp biyshara, Bolıp qaldı qápesdey, mına jarıq keń jáhán.
***
22.10.2013j.
Geybirewler hámelden tússe ólip qalarday, Ań-tań bolıp otırar, deyip, nalıp, «Yapırmay!», Lawazımdı oylayıp, aza tutıp jatqansh, «Amanlıǵın bergil – de – Yaratqanım bir Quday!»
***
Oylap tursań dúnyanıń bası menen ayaǵı, Qalmaǵanday hesh qanday sıyqı menen sıyaǵı, Insan zatı urıstı, qırǵınlardı qoymasa,
155
Ot ishinde dúnyanıń jaqsı bolar qayaǵı.
***
Urıssızda házirgi payıtlarda álemde, Jarılıwlar bolmaqta, galaktika degende,
Bul jaqtaǵı qırǵınlar az bolǵanday kókten de, Mıń apatlar dónbekte, judırıqtay bul jerge.
***
23.10.2013j.
Dúnya dúnya bolǵalı qatań esap bolıwda, Bolar qansha kún menen jıldı este saqlawǵa, Al biraqta qansheli urıs-qırǵın bolǵanın, Aqıl uǵras kelmeydi, eslep, jazıp, xatlawǵa.
***
Janzatlardıń ishinde adamnan joq aqıllı, Hár bir sózi mánili, hár bir sózi naqıldı,
Al nápsige kelgende, dúnya ele kórgen joq, Adamnan joq óteri, adamnan joq baqılı.
***
Jaralǵanda bul dúnya, sap altınday saw edi, Kózdiń jawın alarlıq, gózzal edi, ǵaw edi.1 Insan payda bolǵalı, bawrın otqa daǵlayıp, Qırǵın menen urıstan, jánjel menen daw endi.
***
1. Ǵaw-túrk tilles halqılarda jaqsı mánisinde keledi.
Geyde Alla insannıń islerinen nalıydı,
«Bilmediń sen húrmetti, bilmediń hám sen sıydı!» Deyip, urıs-qırǵındı qoymaǵan bir ellerge,
Hám kókten de, hám jerden apatların jollaydı.
***
Házir jerdiń júzinde qansha adam barlıǵın, Attan anıq belgili, aytpasań da hesh sırın, Biraq urıs sebepli, hár saatta, hár kúni, Ólgenlerdiń sanların biliw múshkil hám qıyın.
***
Kosmos betten qara jer, mushtay bolıp kóriner, Apparatlar arqalı túrli súwret beriler, Súwretlerge ser salıp, qarap otsań eger de,
Ot janbayın atırǵan, tabılmaydı girttay jer.
156
***
Ot ishinde otırıp, ottı kúser jáne de, Bir-birine ot ashar, dúzde, suwda, kemede,
Urıslardıń zarpınan, mıń bir márte, «Shukir!» de, Jer kósherden taymayın, turǵanına ele de.
***
Insan endi aqılın jıynap alar waq keldi, Jáhán urıslarınıń axıbetin hám bildi, Urıs-jánjel, qırǵınǵa birotola shek qoyıp, Oylaw kerek, zúriyatqa jetkeriwge bul jerdi.
***
Eń bir úlken másele, házirgi bir zamanda, Ana topraq, zámindi saqlaw, tek te, amanda, Házir jerdiń yarmına, quyash tússe, al yarmı, Kúnniń kózin kóralmay, qalıp atır dumanda.
***
24.10.2013j.
Kók ekran qaysı bir kanalların ashqanda, Awdar-tóńker, jarılıw, jer kóksinde, aspanda, Usınshama apatqa, otqa shıdam beralǵan, Deyseń: «Insan basları, qattı eken tastan da!»
***
Burınları quraldı tek áskerler qollanǵan, Xannan párman bolǵanda, jawǵa qarsı atlanǵan, Házirgi bir payıtta, okeannıń artında,
Balları da quralda dus kelgendi atalǵan.1
***
1.Amerikada mektep jasındaǵı balalardıń jinayatlı isleri názerde tutılmaqta.
Batıstıń kóp kinosı qızıq bolıp baratır, Yarımınan kóbinde jinayatshı hám qatıl, Isin kópke úgitlep, órnek etip kórseter, Jas-óspirim ballarda sonnan qanxor bop atır.
***
Úyden shıqpay otırıp, eki júzdey kanaldı, Kóriwińe boladı, qaldırmayın ármandı, Komikadze, terrordıń hám basqa da qılmıstan, Kóralmaysań, unamlı, pákize bir xabardı.
***
157
Dúnya ottıń ishinde qalǵanlıǵın úyiń de, Otırıp-aq kóriwge, bolıp atır búgin de, Bombalardıń zarpınan kóziń tınıp ketedi, Tap shaypalıp turǵanday, ayaq astı jeriń de.
***
Kinolarda quralsız júrgen adam kórmeyseń, Gileń jaǵa jırtıspaq, tilek tiler: «Ólgeyseń!», Ólmegenin qast etip, izlep, tawıp atadı,
Ne múdáá, ne maqset ekenligin bilmeyseń.
***
Kóp ellerde kún kóris, turmıs qálpi buzıldı, Aytsań onıń táriypi, tawsılmas dım uzındı, Bala áke-sheshege, áke-sheshe balaǵa, Qaramaydı: «Jıraq et-deydi-bizden jolıńdı!».
***
Qıyıqta-bas, qıyralıw, atıw menen óltiriw, Qorqınıshlı búginde kók ekrandı kóriw, Eresekten bes better, Amerika degende, Ballarǵa da tań emes, jinayatlı is etiw.
25.10.2013j.
***
Bizde insap-iymanlı, ǵarrısı da, jası da, Qospas hárgiz haramdı jiyer nanı, asına, Nárestege besikten elge sadıq bolıwdı, Ana aytar, birinshi háyiwiniń basında.
***
Onnan keyin anası, nárestege mınanı, Aytar sıylaw keregin, ata-menen ananı, «Ata-ana ǵarǵısın alǵan bolar báduwa», Deyip, ábden uqtırar, qızı menen balanı.
***
Balalıqtan qanxorlar, jawız qaydan shıǵadı? Bunı hár kim, hár túrli, óz betinshe uǵadı, Bala ana qarnında mehir menen óspese, Aspas hárgiz ámelge, ata-ana muradı.
***
Ana hámle boyında, pitken kúnnen baslayıp, Artıq táshwish, ǵalma-ǵal bolsa bárin taslayıp, Júreginen júrekke mehir quyıp, álmudam,
158
Turıw kerek, náreste kewillerin xoshlayıp.
***
Sonda bala muqaddes, sadıq bolar Watanǵa, Sadıq er bop erjeter, jábir etpes hesh janǵa, Móminliktiń belgisi, menmenlikke berilip, Shek keltirmes Yaratqan, dini islam, Quranǵa.
***
Óz dinine sadıqtan, jaman ádet shıqpaydı, Ol jaqlasa, hár dayım haqıyqattı jaqlaydı, Dini islam jolında júrgen, hár bir móminiń, Taw bolsa da altınıń, oǵan hárgiz baqpaydı.
***
Biziń dinniń birinshi maqset penen muradı, Adam arı-namısı, erkinligi turadı,
Adam arı-namısın ayaq astı etkendi,
Qay waq, bir waq, Iyesi mańlayınan uradı.
***
Din islamnıń aytarı, mına jaqtı dúnyanı, «Onnandaǵı jarıqlaw, kórkem, gózzal qılmalı» Qay súresin, ayatın oqısań da Qurannıń, «Haqıyqatlıq, ádillik» degen máni shıǵadı.
***
Haqıyqatlıq joq jerde, insan erki búgiler, Insanlarıń insanǵa, «Quday!» deyip, júginer, Yaratqannıń birligin, bilmegenniń hár qashan, Júrek-bawır para bop, qabırǵalar sógiler.
***
26.10.2013j.
Táme etip, nápsisin tıyalamaǵan haywan da, Yaki jarǵa jıǵılıp, ya túsedi qaqpanǵa, Haywanlar bul hesh gáp ǵoy, táme insan balasın, Qarsı isler isleter, nızam menen hám zańǵa.
***
Joqarıda hámeldar, hákim barma qarańız, Qolǵa kisen túskendi, bir shetinen sanańız, Júzden toqsan payızı, táme basqa bále bop, Jatqanına gúwa bop, jaǵa uslap qalasız.
***
Jurtlar háwes eterlik, turıp úlken postlarda,
159
Para alıp, báleni satıp alıp, baslarǵa,
Ráhim etip, jeńillik bermew kerek menińshe, Mıń bir márte «Táwbe!» dep, ursın basın taslarǵa.
***
«Hár insannıń kóksinde, bar shaytannıń uyası», Deyip aytar danalar: «Joq onıń bir qıyası»,1 Ishindegi shaytannıń únine suw quyǵanlar, Haq jolında júrgen bir, naǵız insan balası.
***
1. Qıyası-táriypi joq mánisinde. Ishińdegi shaytan bul-nápsi degen báledur, Qıyalıńdı, niyetiń, maqsetińdi biledur, Suwǵa batıp mantıǵıp, yaki otta jansań da, «Ólseńdaǵı alǵıl!» dep, násiyatlap keledur.
***
Patshalıqtan, xanlıqtan waz keshkenler burında, «Nápsim basqa bále bop, is ketpesin qırınǵa!», Tonın kiyip dárwishtiń, ózin Haqqa baǵıshlap, Ketkenlerdi aytqanda,sıymas qosıq, jırlarǵa.1
***
1.Patshalıqtı tárk etip, dárwish bolıp ketken Ibrahim Ádham aytılmaqta.
Táme etiw birewden-nadanlıqtıń belgisi, Támegóy bop shıqpaqta, hámeldardıń kóbisi, Hukuwmetlik orında, isenimdi aqlamay, Para alar, dúnyadan bolmasa da kemisi.
***
Sonıńday bir húrmetli lawazımda otırıp, Jinayatqa qol urǵan, bir jıl bolmay atırıp, Ólim jazası biykar etilgenin aytaber, Bolmaǵanda biyshara keter edi atılıp.
***
Hayran qalıp atırmız, geybir hámeldarlarǵa, Shúkir etpes, mártebe, hárne qolda barlarǵa, Ash qasqırday kózleri qantalasıp turadı, Para deyip qorıqpas, asılıwǵa darlarǵa.
***
Qanaatsız bendege «Insapsızsań!» dewgede,
160