Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 6
.pdfMoynındaǵı qarızın ótew ushın bir palwan, Anasın ol arqalap, tayǵanınsha kúsh, haldan, Kaabaǵa barıptı, biraq ótey almaptı, Etsedaǵı xızmet, kelgeninshe ol qoldan.
***
Ata-ana xızmeti, perzent ushın bir minnet, Bilebermes biraqta, bul minnetti kóp perzent. Húrmet, izzet, xızmeti barabersin jayına, Qaytama doq etedi, jawıp, jala hám dóhmet.
***
Perzentiniń dártinen qanlar jutıp otırǵan, Ata-ana kóp házir, asqa záhár qatılǵan, Úrdis bolıp araqqa, ózi menen turmayın, Ata-ana, tuwısqan bolǵan dilgir, batıl jan.
***
Ana xaqta jazıwda múshkil ózi ázelden, Táriypin hesh jetkerip bolmas, dástan, ǵázzelden. Men-ǵoy hesh gáp, dúnyanı titirentken shayırlar,
«Tappadım-dep nalıǵan-táriyp, teńew hesh jerden».
***
Janıń kibi qádirli, iyman kibi ardaqlı, Juldız kibi biyikti, quyash kibi hám jaqtı, Biyik bolıp baxıtım, bolsın deseń ıǵbalım, Xızmetinde ananıń bolǵıl bermey waqıttı.
***
Birewleriń nalınıp, ah uradı keyninen, «Bilmeppen qádirin ahmaq, nadan-deyip-men!» Topıraqqa ot qoyǵan menen endi payda joq, Húrmetsizlik anaǵa, jaman bolar ólimnen.
***
Birew júrer anam dep bar tapqanın tasınıp, Hár kórgende júzleri gúldey bolıp ashılıp, Birewlerdiń qabaǵı qarıs kibi jabılıp, Qasındaǵı anasın kórmes, júrer asıǵıp.
***
Sóytip dúnya izine jetemen dep júrgende, Tumlı-tustı tırmanıp, bar tapqanın óńmenge, Basıp, haǵlap ómirdi súrip júreberedi,
Ana barı esine, túser tekte ólgende.
131
***
22.09.2013j.
Jigitler bar, hayaldıń aytqanınan shıqpaydı, Hayal deyip, hátteki anasına baqpaydı, Mákkar hayal anasın jin kórseter balaǵa, Anaw keyip anaǵa, hayal sózin jaqlaydı,
***
Quday hárgiz hesh kimniń, basına hesh salmaǵay, Jigitler bar sımbatlı, turqıda bar, bir narday,
Ata menen anasın mensinbeydi ol zańǵar, Al hayalı aldında mápilik bir pıshıqtay,
***
Házir sonday tamasha, alǵaw-dalǵaw zamandı, Qızlardıń da takappır, jalatayı jamandı,
Ata menen anasın shaǵıp alar shayanday, Esletedi kerisi tartıwlı bir kamandı.
***
Keyingi bir payıtta, mehir menen muxabbat, Adamlardıń ishinde qalmay barar bunday zat, Ata-menen analar perzentiniń dártinen,
Jer solqıldar, nalınıp, degen waqta: «Way-way, dat!»
***
Birewler bar araqtan, arı menen namısın, Joq qıladı, tógedi, qaldırmayın kemisin, Ata menen anası ólip ketken boladı,
Jas eliwden ótkende, jıyǵan waqta ol esin.
***
Ata menen anaǵa azap berip atqanın, Wayqan qurıp, kún-ara, jer tepsinip otqanın,
Kórip júrmiz, máskúnem, ǵarǵıs alıp keyninde, Ayaq-qoldan ayrılıp, muta bolıp jatqanın.
***
Ne isleseń atańa, sol keshikpey aldıńa, Keliwin bir salıp qoy, ara-tura yadıńa,
Quday berip, perzentli bolǵan kúnnen baslayıp, Mehir menen muxabbat, quyıp qoyǵıl qanına.
***
Buzılǵan kóp házirde, musulmanda, kápirde, Jaslar turar súyisip, jolda, dúzde, kópirde,
132
Iybe, uyat, tartınıw bolmaǵan bul jaslardan, Qanday insan shıǵadı, erteńgi kún ómirde?
***
Kókirektiń yarımın ashıp júrer kóp nashar, Misli gúyge kelgen bir pada ishi bir qashar, Qız balanıń birinshi-iybe deydi quralı,
Uyatı joq nasharda, bolmas namıs, hújdan, ar.
***
Keyingi bir payıtta qızıń barma, erkegiń, Kiyimlerin keltertip, júrer qoymay bir kemin, Al, hayallar bóksesin jappas kiyim bir qarıs, Kórgen waqta ishińe túsip ketedi demiń,
***
Ádeplilik baslanar ústińdegi kiyimnen, Derek berip turadı, ilim menen bilimnen,
«Meyli jaslar hesh gáp-ǵoy -deseń- yarım jalańash», Júrgen qarttı kóreseń, góri juwıq tórinen.
***
Zamanımız pákize, hesh qandayda kemi joq, Beyishten de tabılmas, bunday zaman teńi joq, Biraq usı zamanǵa nalıp hám de búldirip, Júrgenler bar alapes, hesh bir shara emi joq.
***
Hesh waqıtta, hesh qashan zaman jaman bolmaǵan. Bolǵan tek te adammlar qásiyetsiz, ońbaǵan, Mal-dúnyanıń jolında, nápsi deyip mıń túrli,
Tásil, hiyle arqalı, biri-birin aldaǵan.
***
Zamanınan nalıǵan, nákas, mampıs sanalar, Pámi menen oy-óris, peylidaǵı bolǵan tar, Qash bundaydan, tabaqlas bolma toyda, jıyında, Ózge túwe ákesin ayamaydı, ol, satar.
***
Eń bir úlken baxıtıń, tınıshlıqdur zamanıń, Kórmedim men hesh qanday, kemis, qutıq, jamanın, Mıń bir márte shúkir qıl, bir Yaratqan Iyeńe, Tariyxıń hesh kórmegen, zaman bunay bolǵanın.
***
Jámiyettiń aldında insanlardıń minneti.
133
Ádepli hám ikramlı etiw kerek perzentti, Óziń kókti tireyip turǵan menen payda joq, Axmaq bolıp, perzentiń, qara etse ol betti.
***
Perzent penen biliner kóp aldında sawlatıń, Jaqsı bolsa jáhánge shıǵar, dawrıq hám atıń, Shayır bolıp dúnyanı tań qaldırıw shárt emes, Tárbiyada kórsetkil, inta, uqıp, talantıń.
***
Insan baxtı birinshi perzent penen boladı, Jeter-jetpes kemisiń, perzent penen toladı, Elge etken xızmetiń, óz aldına bir bólek, Jaqsı atıń máńgilik, perzent penen qaladı.
***
Shayır boldı ataqlı úlken ázim qalada, Boldı onıń qızları, boldı onda balada, Qızı boldı hayasız, ákesiniń basına,
Ne kúlpetler salǵanın, aytıw qıyın, sorama.
***
Shayırsańba, jazıwshı dańqıń ózi aldına, Biyik bolsa húrmetiń, eli menen xalqıńa, Al perzentiń, biybastaq, tutırıqsız pás bolsa,
Daq túsirmey qoymaydı qay waq, bir waq atıńa.
***
Shayırlıqta danq penen abıray ol bir bólek, Eń birinshi shayırǵa hújdan menen ar kerek, Perzentińe tárbiya berealmay, al jurtqa,
Waz oqıyman deyip sen bolma, onsha kóp hálek.
***
Men shayırman, kúni-tún tileymen bir Alladan, «Jábir-japa kórsetpe-deyip-qızı, baladan». Qosıǵıma qosıp men, qızı menen balama,
«El perzenti bolǵıl,!» dep, qaytalayman jańadan.
***
Dańqıń álem aralap ketken bolsa alısqa, Shayırlıqta jetseńiz, jurt jetpegen tabısqa, Kópler bilip qádiriń, úyińdegi perzentiń, Qádirińe jetpese, maza bolmas turmısta.
***
134
23.09.2013j.
Qartayǵanda aljıǵan ólimnen de jamandı, Aljı-buljı sóyleyip, jamanlaydı zamandı, Bir aytqanın júz aytıp, miyiń shaǵıp beredi, Ózi menen turmayın, awısh eter adamdı.
***
Bir sóylese júzbe-júz, yaki telefonnan ba, Qaramaydı jumıslar islenbeyin qalǵanǵa, Sóyler awzı tozǵansha, dinke, dimar qalmaydı,
Ákesiniń qarızı barday, jala-yalǵanda.
***
«Kóp sóylediń» deseńiz, ashıwıda keledi, «Jasúlkendi tıńla!» dep, qattı dákki beredi, Sabır menen taqatta Yaqupdaǵı shıdamas,1 Tańlayına bergen-aw, sóylemese óledi.
***
1. Islamda Yaqup Payǵambar shıdam menen tózim belgisi.
Jas bir jerge barǵanda bunsha pámsiz bolmasa, Mıljıńlıǵın jámáát jaqtırmasın, ańbasa,
Ol ǵarrıdan qırshańqı, tınısh jatqan iyt jaqsı, Orınsız hesh úrmeydi, birew túrtip qoymasa.
***
Iytke teńew insandı, gúlli gúna, qatedur, Dinimiz de jol qoymas hám qadaǵan etedur, Qızıl tili súymeńllep, basına mıń bále bop, Geybirewler dúnyadan iytten qor bop ótedi.
***
Qariyalıq sabır hám shıdam menen boladı, Jaslar onnan ibrat, úlgi alıp turadı,
Sabırı joq, pámi joq, sam-sam, mıljıń ǵarrılar, Ózge túwe, úyinde itibardan qaladı.
***
Qariyanıń minneti, aldındaǵı waziypa, Úgit penen násiyat, aytsań sózdi ayt dana,
Házir kóp sóz tıńlawǵa, mursada joq, waqıt joq, Mánissiz kóp sózińdi, tıńlamaydı jas bala.
***
Ushırassam júregim shorshınıp, bir mıljıńnan,
135
Ayaq-qolım qaltırap, oǵırı bir qorqaman, «Jıynalısqa asıǵıp baratırman» deymen de,
Ol awızın ashpastan «Xosh bol!» deyip aytaman.
***
Sóz baslaydı mánissiz, ushırasqan gezleri, Sonıńdayın janıma tiyip ketti sózleri, Sózi menen adamnıń jıǵırdanın qaynatıp,
Atırǵanın pámsizler, bilmeyme eken ózleri.
***
Hayal kisi aytayıq jigirma bes jasında, Ayıp emes boyanıp, súrme qoysa qasına, Lekin shashı aǵarǵan, jetpis jaslı kempirdiń, Júda ayıp boladı, boyaw ursa shashına.
***
Shıray bergen kórimsiz, ayamay bir ashımay, Írjım-tırjım bet-awızı, qırshańqı bir maymılday, Usınday bir hayaldıń jeteginde narday bop, Júrgenlerdi kórgende, deyseń: «Átteń, yapırmay!».
***
Erler menen erlerdiń aspan menen jer shenli, Ayırması boladı, aytsam eger bir erdi,
Tili ótkir pákidey, ata menen anaǵa, Al hayalı aldında saqaw bolıp qaladı.
***
Basqospalar, májliste, mártlik penen sóyleydi, Ayamaydı hesh kimdi, hárgiz kózge ilmeydi, Sonıńdayın sınshılar, jazıwshı bar, biraqta, Til hayalı aldında, gúrmeliwge kelmeydi.
***
Er bolǵan soń hayaldı sıylaw kerek wazıypań, Biraq, húrmet-izzet te bolıw kerek intizam, Eri turıp, hayalı sheshse máselelerdi, Perzentleri boladı, ákesindey bir uyań.
***
Shańaraqta intizam bolıw kerek ornında, Tárbiyalaǵan atası, Rustemdi, Zaldı da, Ananıń da ornı bar, degen menen atanıń, Ornın basa almaydı, hár biri óz aldına.
***
136
Shańaraqta atası, anası da hámeldar,
Balları bar, kórgensiz, kórseń deyseń misli mal, «Assalawma aleykum!» dewge tili aylanbas, Balasınıń dártinen álip qáddi bolǵan dal.
***
«Hámel berdi Quday!» dep, halapaǵa esirip, Júrgenler kóp paradan, alǵan pulǵa másirip, Ul-qızına tárbiya beriw eske túspegen, Jatpaǵansha oylanıp, abaxtıda kósilip.
***
«Iyt etekten alǵanda, jaw jaǵadan aladı»,
Degen yańlı kesapat, tumlı-tustan boladı, Tárbiyasız úylerde áke etip, jinayat,
Bala onnan burınlaw «qolǵa» túsip qaladı.
***
25.09.2013j.
Sonıńday da shayır bar, marapattı súyedi, Bilmeydi ol, shayırlıq ekenligin kiyeli, Ólse de at, abıray alıwǵa ol talpınar, Elge xızmet etpeyin ol jartıwlı bir eli.
***
Araq isher kózleri álle, pálle bolǵansha, Ayaq-qolı qaltırap, esten tanıp qalǵansha, Sóytip júrip shayırlıq mártebesin kúseydi, Jetalmasın bilmeydi, paymanası tolǵansha.
***
Jas shayırdı mártebe, marapatqa kómisti, Sóytip shayır, mártebe, baxıtqa da eristi, «Semizlikti tek ǵana, qoy kóterer» degendey, Múkke ketip, araqqa joytıp aldı ol esti.
***
27.09.2013j.
Qartayǵan soń belińnen quwat ketken waqıtta, Quday berip, ballarıń hadal bolsa baxtıńa, Erte turıp, «Ata!» dep, berse táńir sálemin,
Bunday baxıt taptırmas, Sulaymannıń taxtında.
***
Qartayǵanda ballarıń qaramasa ózińe, Kemshiligiń qaytalap, túrtip aytsa kózińe,
137
Burın kókti tireyip turǵanıńnan payda joq, Qaray almay qalasań, eli-xalıq júzine,
***
Shańaraqtı basqarıw, mıń adamlıq jámáát, Basqarıwdan qıyındı, aytıp bolmas qıyamet, Onıńdaǵı óziniń nızam menen zańı bar, Buzsań onda boladı, jámáátke qıyanet.
***
Jámáátte bir bala etse ersi qılıqtı, Azap berse birewge, yaki ursa ulıńdı, Bala tursın jayına ata menen anasın, Barlastırıp soraǵıl, jeti ata burınǵı.
***
Bala bolsa kórgensiz, tájjal bolıp erjetse, Bálaatqa jetpeyin, awır qılmıslar etse,
Gáp haǵına kelgende balada hesh jazıq joq, Ne ilaj bar, ákesi tártipsiz bop erjetse.
***
Balasınıń dártinen axlar shegip júrgenler,
El awızında gáp bolıp, aytar, kórip, bilgenler, Tártip bermey, dollardı, somlar berip esapsız, Kópdur axır, baladan, azap kórip ólgenler,
***
Bizler de kóp kóremiz, balasınan ax shegip, Júrgenlerdi nalınıp, kózden qanlı jas tógip, Ol balasın ardaqlap, tóbesine kóterdi,
Al, balası ákesin taslar jazıqsız sógip.
***
Perzentke de marapat, jaqsı sózdiń ornı bar, Bolsın deseń balamda, hújdan menen namıs ar, Marapattan burınlaw tergestirip, sorayıp, Júrgen dostı, joldası qandaylıǵın bilip al.
***
Birewlerge hayranman, kózde jasın bulaydı, «Qartayǵanda qor boldım!» deyip, ahın qoymaydı, Dúnya deyip, hámel dep, balasına, qızına,
Tártip bermegen sira, waqıt tawıp qolaylı.
***
Geybirewler balların háptede bir kórmeydi,
138
Mehir menen muxabbat tártip sira bilmeydi, Azan ketip, kesh kelip, shalqıp, yoshıp júrgende, Ómir ótip, qor bolıp, qalǵanlıǵın sezbeydi.
***
28.09.2013j.
Dúnyada ne bále bar, nápsige kep taqalar,
Hám júwenley almaǵan, shaytan menen barabar, Adam Ata kóksine ornaǵannan bermaǵan,1 Mehir menen muxabbat arasında ol da bar.
***
1. Adam Ata menen Hawa Ene shaytannıń balası Xannastı pisirip jegennen keyin, Shaytan «Endi sira ármanım joq, kóksińizge ornadım» degen ráwiyatlar bar.
Shańaraqta tóbeles, qırǵınlar hám urıslar, Aqıl uǵras kelmestey, esap-sansız qılmıslar, Bir nápsiniń dártinen ata menen anadan, Bezip ketip júrgenler buzılmaqta turmıslar.
***
Shaytan ázzi tárepiń bilip qoyǵan jaǵdayda, Qoymas tawdıń basında, qoymas shólde, saylarda, Aljastırar pákize niyetińnen, oyıńnan,
Insap, iyman, qanaat bolmas hátte oyıńda.
***
Insap ketken waqıtta ata qaysı, ana kim, Itibarda bermeydi, barma, joqpa hárgiz dım, Ana sútin awzınan keltiredi perzenti,
Qast dushpanı sıyaqlı, alatǵın qulday qun.
***
Kórip júrmiz jigitti anasına azaptı,
Sóger ata-babasın, jıymay awız hám jaqtı. Kóp keshikpey Yaratqan muta etip tasladı, Bunıńdayın bádduwa, bunıńdayın bádbaqtı.
***
Anaǵa til tiygizgen eki dúnya ońbaydı, «Ǵarǵıs alǵan bádduwa» deydi jurtlar ondaydı, Anasınıń húrmetin etealmaǵan bendeni, Quday emes, jin-jıpır, shaytan zatı qollaydı.
***
139
Birewler júr: «Eger de anam bolsa házirde, Kózge súrme eterem, basıp ketken izinde», Deyip júrse ármanda, jáne taǵı birewler, Anasına baqırıp, tik qaraydı júzine.
***
Gey birewler anası ólgennen soń ókinip, Jer tepsinip jılaydı, órden-ıqqa sekirip, Tiri waqta jılına bermey júrdi sálemin, Kórse bále kórgendey, qoyar edi jekirip.
***
Ana qádirin bilmes, tuwısqanlar, tuwǵanlar, Kóp ishinde júrgen bir, qurı súlder nadanlar, Bir-birinen kórgensiz, bir-birinen miyrimsiz, Ata menen anasın, bir-birine jamanlar.
***
Más halında anaǵa azap berdi bir jigit,
Paymal boldı arzıwlar, maqset penen hám úmit, Ana dártin hesh kimge aytpay ishten ókindi, «Uyasına dál túspey, shirip qaǵan bir shigit»,
***
29.09.2013j.
Ana paxır baladan kúygenligi sonshelli, Awızınan qanın ol, keltirgen-aw dım endi, «Meniń halım sorasa aytqıl-dedi ol ana, Anań sorlı dártińnen, álleqashshan-aq óldi!»
***
Bunıńdayda qabaǵan, shabalanǵan iyt bolmas, Tili záhár-zaqqımdur, qılısh yańlı bir almas, Hayalınıń sózine erip, sóger anasın,
Ne isleyip júrgenin bilmes ahmaq, bir mawbas.
***
Isi barǵan araqtan, basıdaǵı buzılǵan, Bet awızı tırnalıp, tulaboyı sızılǵan,
Denedegi jaraqat pitip keter, hesh gáp ǵoy, Atasına etkenin kórer, ulı, qızınan.
***
Jılaǵanda etegi jasqa tolar ananıń,
«Denem ishre balamdı, janım deyip sanadım, Qartayǵanda awhalıń qalay deyip soramas,
140