Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 6

Jaqın shıǵıs dúnyanı albıratıp atıptı, Bastan-ayaq órt bolıp lawlap janıp jatıptı, Bul ellerde basshılar kómeshine kúl tartıp, Óz xalqınıń asına ózi záhár qatıptı.

***

Qaysı iste bolsa da, umıtpasań insaptı, Hám joytpasań húrmetti, abıraydı, ataqtı, Insap degen Allaǵa qulshılıqtıń belgisi, Qaytaradı mıń túrli kesene is, apattı.

***

Basta baxıt turǵanda tursın insap, iymanıń, Hadal bolsın jegeniń, hadal bolsın jıyǵanıń, Hámelińdi kóz etip, birew mańlay terinen, Alar bolsań keshikpey, qara bolar mańlayıń.

***

Kisi haqı dúnyada ótep bolmas gúnadur, Onnan keyin gúnanıń eń úlkeni zinadur, Miynetsiz pul tabıwǵa hám zinaǵa mayıldıń, Qurt jegen bir terektey, tamırınan sınadur.

***

13.09.2013j. Tashkent.

Házir kóp bir basshılar irkilmekte, qamalıp, Hár tergewde qılmısqa, qılmıs barar jamallıp, Shiyshelesler, awqamlas birge awız jalasqan, Tesik tappay kiriwge qaldı ábden sandalıp.

***

Bir paraxor uslandı, jáne basqa qalǵanı, Ahır zaman tuwadı, eske túsip alǵanı,

Túyedeyin boy menen taxır jerde buqqıshlap, Tergew payıtı aytadı gúli ótirik, yalǵandı.

***

Alar waqta qorıqpay, mártlik islep aladı, Bel awırmay tabılǵan puldan saray saladı, Uslanǵanda qaltırap, kózden aǵıp qanlı jas, Diywanadan beter bir, músapir bop qaladı.

***

Hámel degen saldamlı, parasatlı adamǵa, Berilmeyin, berilse bilimsiz bir nadanǵa, Menshigim dep oylaydı mekemeni kórgensiz,

111

Hám zıyanı tiyedi, jámáátke, kóp janǵa.

***

Bir nadanlar baslıq bop ele barar barmastan, Alıw jaǵın oylaydı joba dúzip ol qastan, Alǵannan soń ol sorlı keyin juwap beriwin, Túsine de kirmeydi, oylamaydı ol haslan.

***

Joqarıdan jiberer aqsap atqan jerlerge, Sın-sımbatı kelisken bórk kiygen erlerge, Isenimdi bildirip, úmit etip otırsa, Burınǵıdan bes beter, eter, kelmes demewge.

***

Sın-sımbattan payda joq basta aqıl bolmasa,

Hám de bolsa miygeshshe, basta hesh zat turmasa, Usındayda awsarlar, tańlanıwǵa hájet joq,

Basshı bolıp turadı, aǵaları qollasa.

***

Jámááttiń kelbeti basshılardan kóriner, Aqıl menen zakawat, taxır jerdi gúllenter,

Basshı bolsa sawatsız, hám de bolsa sáwselim, Gúllep turǵan shámendi eter demde qara jer.

***

Bul dúnyanıń isleri, bir birinen qızıqtı, Hadal qalıp, gey waqta qollar aram buzıqtı, Mısal ushın kóp elde basshı bolıp saylanǵan,

Qılıshınan qan tamǵan jawız, jállat bop shıqtı.

***

Alsaq bolar mısalǵa burınǵı bir waqlardı, Buzdı bastan-ayaqqa nızam menen zańlardı, Stalindey jawızdı kórmep edi bul jáhán, Qırdı, joydı, attırdı, qırq million adamdı.1

***

1.Stalinlik repressiya qurbanları qırq millionnan aslam adam. (AiF №5 1989g.)

Repressiya qurbanı bolmaǵan úy tabılmay, Ashıq qalǵan qapılar máńgilikke jabılmay, Ushan paytaq dúnyanıń altıdan bir bólegin, Tutıp jatqan bir eldi, ólgen joq dur nalınbay.

***

112

Ol kelgen soń dúnyada joq bir dúzim qurılıp, Insan zatı iytten de beter jerge urılıp,

Óz janına qas etken Stalinge alaman,

Ólgende de, «Kósem!» dep, jattı ábden sıyınıp.

***

Ol birinshi sawatlı, zıyalıǵa qas etti, NKVD qálegen waqta kelip ap ketti, Túrmelerdi aytpay-aq, bir Sibirdiń ózinde, Tekshe tekshe óliler jerden kóklerge jetti.

***

Súlik qurttay xalıqtıń xanın sorıp alǵandı, Isi zorlıq, zombılıq aytar sózi yalǵandı,

Bir adamǵa ekewden qoyıp tıńshı, satqındı, Haqlar qalıp dalada, jalatayǵa nanǵandı.

***

Stalinniń dáwiri jáne mıń jıl tariyxta, Qanlar menen jazılıp turar máńgi bir xata, Insaniyat jibergen bul bir qáte kemshilik, Sabaq bolar máńgilik keleshekte zuriyatqa.

***

14.09.2013j.

Házir endi kóp elde bolıp atır apatlar,

Tıshqan tesik mıń teńge, dúnya bolıp ábden tar, Óz janına ózleri qaslıq etip atırǵan,

Arasında analar, qariyalar, bala bar.

***

Insan zatı degeniń polattan da bekkem-aw, Ómir boyı suw keship, ot-jalınnan ótken-aw, Nápsi ushın janına, ata menen anaǵa,

Kózi qanǵa tolǵanda, qaramaydı eken-aw.

***

Mısal ushın Mısırda, Liviyada, Siriya, Urıs bolıp atıptı, etilmey bir járiya, Aǵa menen inisi etken qanlı urısta, Nabıt bolıp atıptı, náresteler, qariya.

***

Jaqın shıǵıs dúnyanıń kóksine bir daq boldı, Araplarıń bólinip, dushpan eki jaq boldı, Ózi menen turmayın úshinshi bir jerjúzlik,

113

Urıstı da tuwǵızıp, jiberiwi qáwip boldı.

***

Házir dúnya názeri jaqın shıǵıs tárepke, Tınıshlıqtı súyiwshi eller aytar mıń márte, «Tuwısqanlar insapqa, kelisimge keliń!» dep, Al biraqta terrorǵa keler basqa kómekke.

***

Urıs penen jánjelden mápdar bolıp atqan bar, Okeannıń artında gij-gij berip otqan bar, Dushpanların xalıqtıń qural menen támiynlep, Paydasına semirip, qarnın sıypap jatqan bar.

***

Adam degen al endi bunsha jawız bolmasa, Nápsi ushın jalmawız, jállatlardı qollasa, Okean artı óziniń ash-jalańash xalqına, Bermegen sol pulların, terrorlarǵa jollasa.

***

Boldı úlken ánjuman bayram sebep Dormanda1 Onlaǵan jıl kórispey júrgen inim solmanda, Kelgen eken, biraqta batpan samal murnında, Qarap turdım tańlanıp, hayran qalıp ármanda.

***

1.Dorman-Tashkenttegi jazıwshılar dem alıw úyi.

Joqarı bir orınǵa saylanıp ta ketipti, Burınǵıdan biyiklew lawazımǵa ótipti, Maǵan onıń qandayın qatnası bar, bilmedim, Júz jadırap kórisip, hal sorassa netedi.

***

«Ákesinde tanımas-dedim-mına turısta», Onı kórip qaytama buzıdı bir shırısta, Jazıǵı joq adamǵa «Barıp turǵan topassań»,

Dewde qıyın boladı, olda úlken qılmısta.

***

Ózi shayır kúshenip, bir jılına tórt qosıq, Jazar zorǵa degende júrek-bawrın ol osıp, Joqarıdan meshewlep hál-hál berip turǵanǵa, Júrgeni ǵoy paxırdıń sayranlayıp, ol yoshıp.

***

114

«Naǵız shayır teńine jetiw ushın kóp nandı, Jewiń kerek hám jáne qıynaw kerekseń jandı», Deyin desem, toqtamay ketip qaldı ol zańǵar, Buzdı sóytip bizdegi rejeni hám paldı.

***

Kewlimdegi gápimdi aytpay tınısh tappayman, Aytalmasam ózimdi ózim qattı sotlayman, «Qam sút emgen bendeseń sál ásterek bolaber!»,

Tawıp alıp aytpayın bul Tashkentten qaytpayman.

***

Jinim birden atlanıp, jirkendim bir qattıǵa, «Dım áneydey bala edi onı Quday attıma?» Deyip kelip oylanıp, tolǵanaman, qıylanıp, Kóz aldımda adamnıń mal bolǵanı, batı da.

***

Haywan haslan adamǵa aylanbası anıq ǵoy, Qaysı adam hám qaysı haywanlıǵın tanıp qoy, Keyingi bir payıtta adam malǵa aylanıp, Baratırǵan jaqların kewilińe salıp qoy.

***

Sonda mıń bir «táwbe» dep, shúkir etip júreseń, Adam menen haywannan parqın jaqsı bileseń, Menmenlerge qaytalap bergil xalıq naqılın,

«Iyt bolmaǵan jerlerde saǵal bolıp úreseń».

***

Geybirewler kesirtke-qáharmanı Chexovtıń, Máwsimine bola ol, ózgeredi dárriw dım, Hámeldarǵa juwırar jan alqımǵa kelgenshe, Puxaraǵa kekshiyip, qarap turar buzbay sın.

***

15.09.2013j.

Dárejege jetiiwge bir aǵası sebepshi, Bolıp edi námárttiń ádetleri endishe, Bir júz seksen gradus burıldı ol izine,

Sıylasıqlar, húrmetler, bolmadı hesh bir kúnshe.

***

Qaytama ol joqarı orınlarda otırıp, Aǵasın ol múkitiw jolın izler qatırıp, Ara-tura gezlesip qalǵan waqta nabada,

115

Bet júzine qaramay qoyadı ol baqırıp.

***

Usındayın xabardı, qılıqların esitip, Jatıw barma shayırǵa arqayın bir kósilip,

Men bul jaqta baxasın berip qoydım, «bádbaq» dep, Waqtınshalıq hámelge júrebersin esirip.

***

Íǵbal tayıp basınan hámelden tússe eger, Bolıp qalar qaralı, bolıp qalar qara jer,

Eń birinshi dos deyip júrgen jaqın, juwıǵı, «Oysız edi, ońbaǵan, peyilinen taptı!» der.

***

Oylanaman ózimshe ómir haqta qattıǵa, Oylamawǵa ilaj joq, sheker, paldan tatlı da, Shikast jetip qalama deyip júrseń abaylap, Birewleriń mánsáp dep, isher záhár, anttı da.

***

Bul dúnyaǵa kelgen soń Quday berip baxtıńa, Erisseńiz eń biyik, mártebelik taxtına,

Bul baxıttı-murındı kóteriwge bermegen, Qarap qoyǵıl hár waqta ayaǵıńnıń astına.

***

«Dúnya qoldıń kiri» dep aytqanlarǵa qayılman, Kim aytsada aq qara, parqın jaqsı ayırǵan,

Aq qaranıń parqın bir bilmey kózsiz urınǵan, Dúnya deyip abıray, den-sawlıqtan ayrıllǵan.

***

Janǵa sonday jaǵımlı Tashkentimniń hawası, Dúnyanıń tórt múyeshi, deyseń eń bir tazası, Ómirińde bir barsań umıtpaysań máńgilik, Hám esińnen ketpeydi asıwdalıq, mazası.

***

Hawasınday suwında altınba dep oylaysań, Iship turıp óńmeniń qurıp, sira toymaysań, «May ayında jantaqtıń gúllerinen alınǵan,

Pal da bunday bolmas» dep, kewilińdi jaynaysań.

***

Kókregine qarayıp bergen Alla peyline, Túsken tuxım kógermey qalmas hasla jerinde,

116

Kók jasıldan tabandı basar orın tappaysań, Bunıńdayın jánnet joq, ápsanalıq ellerde.

***

Qayda júrsek Alladan, keyin buǵan súyinip, Hár kelgende sálemdi beremiz biz iyilip, Usındayın sháhárden ketip ǵayrı jurtlarǵa, Watangada bolǵandı, náletleymiz kúyinip.

***

Insan zatı basınıń amanlıǵı waqtında, Oylamaydı kópasa keleshegi haqqında, Ahmaq, nadan birewler aǵımlarǵa qosılıp, Ǵázebin ol ketirer, eli menen xalıqtıń da.

***

Qansha jala, ǵáremet atılmadı bizlerge, Túsinbedi nadanlar din, iymanǵa, sózlerge, Haqıyqatlıq, hadallıq jaǵında ǵoy Yaratqan, Quwat berip bellerge, nurdı quydı kózlerge.

***

Ayaǵınıń astınan basqı tawǵan dushpan bar, Kimi Irak, kimisi Pakistanǵa qashqan bar, Watanına tas atqan Yaratqanǵa jaǵama? Sol jaqlarda júrip-aq qara jerdi qushqan bar.

***

Shashına aq engenshe, aqılına enbese,

Bir qulqınnıń jolında, nápsin jıyıp kórmese,

Gáp aytıwdan payda joq, máskúnem bir sam-samǵa, Qalay, qáytip júrgenin oylanıp bir kórmese.

***

Jaslar barıp qalǵanda ádewir bir jaylarǵa, Qáte basıp qádemdi, bolsa ǵálet oylarda,

Bir «Iy!» dese jurtshılıq paymanańnıń tolǵanı, Burınǵıday abıray, izzet-húrmet qaylarda?

***

Jaslar qáte jiberse tájiriybesiz der edik, Bunıńdayın insapsız, jasúlkendi kórmedik, Million qalıp milliardlap óńeshine urǵan-aw, Tergew pitpey, táǵdiri ne boların bilmedik.

***

Márgiyaday bir-birin tergewlerge tartpaqta,

117

Bir-birine bergenin, alǵanların aytpaqta, Ózlerinen burınlaw ketkenleri sudlanıp, Jáne qayttan tergelip, jazaları artpaqta.

***

Bunıńdayın aq kózdi, qurdım, jardı kórmedim. Aramızda paraxor, arsız bardı kórmedim, Aligeri Danteniń «Dozaǵı»nıń ishinde,1 Bunıńdayın gidiman jılan, mardı kórmedim.

***

1.Danteniń «Qudiretli komediya»sı názerde tutılmaqta.

***

Tásiyin bir qalarlıq jeri mine mınada, Pul jıynaǵan tólede orın qoymay sınaǵa, Bir paraxor hámeldar etken mına qılmısı,

Insap penen aytqanda, nızam, zańǵa sıyama?

***

Keyingi bir payıtta nızam, zańǵa qaramas, Hámeldarlar ayırım bolıp shıqtı, jaramas, Alqımı keń, awızı arandayın ashılıp,

Júz millionnan tómenin aqsha deyip sanamas.

***

Birewler bar ómirin sendelip ótkerer, Birewler bar ómirin emlenip ótkerer, Ekewide miynettiń mazasın tatpaǵan, Baslarına ǵam-qayǵı jetkerip ótkerer.

***

Insan insan bolǵalı miynet penen kiyatır, Miynet penen dúnyanıń xojası, ol hám batır, Miynetkeshti dúnyada jeńalmaydı hesh bir kúsh, Bolsadaǵı Shıńǵıstay qanxor, jawız, bir qatıl.

***

Miynet etken adamlar Yaratqanǵa bir qádem, Ózgelerden jaqınlaw bolar deydi ázelden, Islam dini-negizi, teoriyası, nızamı,

«Hadal miynet et-deydi-qalmaw ushın názerden».

***

16.09.2013j.

Jas bir jerge barǵanda pátiwasız bolsańız,

118

Oraq orıp, til menen kókten juldız alsańız, Jasúlkenge ólimnen beter jaman boladı, Tiliń sebep uyalıp, dákki jeyip qalsańız.

***

Jasúlkenlik sawlatı óz aldına bir dástan, Bunı aytqan babalar naqıl etip eń bastan, Jas úlkendi birinshi: insap bolsın hám jáne, Tórkinine jetpeyin sóz aytpasın bilqastan.

***

Jasúlkenlik baxıtı nesip etpes hár kimge, Eń birinshi basıqlıq bolıw kerek sóz, únde, Jas seksenge barsa da sózde máni bolmasa, Pátiwasız atanıp, ózi qalar sın, minge.

***

Anekdot hám dálkektiń óz aldına orını bar, Bolıw kerek biraqta hújdan menen namıs-ar, Kúldiremen jurttı dep hár bir jerde orınsız, Sayrayberseń ózińniń jolıń bolıp qalar tar.

***

Jasúlkenlik belgisi, jurtlar júz sóz aytqanda,

Hám menmensip, maqtanıp, juldız, aydan qaytqanda, Eki awız sóz benen dákki berip qatırıp,

Jaqsı jaǵday jaratıw wazıypası sol manda.

***

Jasúlken bir bas qospa, kópler menen otqanda, Jetpesin hesh hazarı, sózi menen hesh janǵa, Insap penen iymanda, ibiratlı Ádxamday,1 Ózin ura bermesin aldındaǵı duz anǵa.

***

Merekede otırsa jasúlkeni, jaskishi, Jasúlkenniń ádiwli, áhimiyetli bir isi, Sın-sımbatta Yusuptey sawlat tógip otırsın2 Ham de tiliń baylayıp tursın awızda tisi.

***

1.Ibiraxim Ádxam patshalıq lipasın sheship taslap, qálenderlik lipasın kiyip ketken sabır-qanaattıń úlgisi sanaladı.

2.Yusup Payǵambar shıraylı, kelbeti kelisken gózzallıqta teńi-tayı joq sanaladı.

***

119