Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 6
.pdf«Endigide aytaman-dedi-gáptiń qalǵanın».
***
«Barıs-kelis házirde qalıp ketti» deydi ol, «Bazarda nırq aspanda janıp ketti» deydi ol, Eki saat kópirip: «Dım asıǵıs ekenseń, Gáplerimniń kóbisi qalıp ketti» deydi ol.
***
Burında da qarq emes edi zańǵar jasınan, Ushırasqanda ósekti úyip taslar basıńnan, Jas jetpisten ótkende ushırasıp qalıp em, Shıbın shıqqan yańlı bir boldı isher asımnan.
***
06.09.2013j.
Erkeklerdiń mıljıńı qatınlardan on ese, Jaman bolar hám jáne, ózi bolsa hám kóse, Qatın ba ol erkek pe, ayırada almaysań, Miy aylanıp, sózinen túńilseń de bir neshe.
***
Kúndelikli turmısta mıljıń degen hesh gáp ǵoy, Onı-bunı sandalap, júrgen onday dım kóp-ǵoy, Bular onsha zıyansız, mıljıń bolsa jazıwshı, «Oqıwshınıń sorına shıqqan bále bul» dep qoy.
***
Bir jazıwshı kúni-tún jazıwdan bir toqtamay, Bilmey qaldı ótkenin, kúnler menen hápte ay, Waqıt ótip, kópshiktey náhán kitap shıǵardı, Qaharmanı-jalatay, juwha menen sumıray.
***
Jazıwshınıń peyilin hám ruwhıy baylıǵın, Jazǵanınan biliwge bolar hárne barlıǵın,
Ádebiyat degendi mıljıń sózge ǵarq qılıp, Júrgenlerdi kórgende keler qattı qorlıǵıń.
***
Sonıńday bir jasúlken shayır boldı arada, Sıylar onı kópshilik, awıl menen qalada, «Sıylaǵandı sıy bilmes» degen yańlı ol shayır, Dinsizlikti úgitlep júrdi awıl-qalada.
***
101
Qorqıp qalǵan sorlınıń kózi kommunistlerden, Ketpes sira jábiri aqıl menen eslerden,
Ózi dindar balası «Bilmegey-dep- usını» Ayırması bolmadı dinsiz ala peslerden.
***
Jazsa jazdı kósemin, oktyabrin yoshlanıp,1 Kommunistiń arı dep júrdi jurtqa taslanıp, Hamelionday shekpenin teris kiyip aldı ol, Ǵárezsizlik dawrıǵı kiyatqannan baslanıp.
***
1.1917-jılǵı Oktyabr revolyuсiyası názerde tutılmaqta.
Bir jazıwshı umıttı, el perzenti ekenin, Aytsa ayttı kóplerdiń sını menen minlerin, «Qaraqalpaq negizi Oktyabrden el boldı»,
Deyip dawrıq saldı ol, qaldırmayın bir kemin.
***
Qaraqalpaq túrk tilles xalıqlardıń ishinde, Mıńlaǵan jıl burın da turǵan usı pishinde, Millet bolıp, el bolıp qáliplesken waqların, Kóz aldıńa keltiriw, qıyın ońı, túsińde.
***
«Oktyabrden el boldı» degen qáte pútkinley, Tariyxtan hesh xabarsız aytqan, sorlı bir bilmey, Massagetler el deyip, Kirdiń basın alǵanın, Túsingisi kelmeydi, satqınlarıń bir ólmey.
***
Dúnya degen jaman-aw ólimnen de kúshlirek, Jasúlkendi kóriwge barıp edim bir ret, Nawqas batıp janına jatsadaǵı soradı:
«Napaqalar kóbeygen, bermes pe eken tezirek».
***
Dem tawsılıp, shamalı waqıt qalıp turǵanda, Pochta kelip, napaqa berdi oǵan sol manda, Sóylewge de halı joq: «Qoyıń-dedi sıbırlap Kórpeshemniń astına oń jaq betki tamanǵa».
***
«Ne qılasań ata?» dep, kelinleri oynaydı, «Aqsha menen oynawǵa-deydi-kelin bolmaydı,
102
Sizler aqsha qádirin ne bilesiz qaraǵım,
Million bolǵan menen de, sawa berseń qalmaydı!».
***
Dem sarqılıp, ájelde kelgen waqta alqımlap, Kórpesheni qamtılap, uslap aldı ol mıqlap, «Lá Ilaha Illallah!» kálimasın aytalmay, Atırǵan til «Pulım!» dep, jattı jılap hám sıqlap.
***
«Toba!» deyseń nápsiqaw qılıq penen kárine, Moysınǵısı kelmeydi taqıyıq nárse, ólimge, Bul dúnyadan kóz jumıp baratsa da, al endi, Pul janınan abzallaw kórinedi kewline.
***
07.09.2013j.
Ólemata ilesip júrgen shayır kóbeydi, Ornı tórden olardıń, jazıp, gór menen jerdi, Ádebiyat mánisin ańǵarmas bir topaslar, Sıylıq berer waqtında dáslep solardı kórdi.
***
Kóralmayın, ya ókpe, ya giyneden aytpadım, Kewilime qatlasam, haqıyqattı qatladım, Meniń ataq, sıyımda, jalǵız elu-xalqımdur,
Bar baylıǵım, ǵáziynem, hár ne barım, tapqanım.
***
Ádebiyat ólshemi, tárezisi xalıqdur. Onıń bergen baxası hámmesinen alıqdur,
Qáte basqan qádemdi, kimniń qanday ekenin, Bet júzińe qaramay, haqtı, naǵın aytıp tur.
***
Qosıq jazıw usılın ońlap bilmey atırıp, Oyladı bir shayırlar, «Júrmen-deyip-qatırıp», Túsinbeydi, hám jáne túsingisi kelmeydi, Oqıtqannan payda joq, jáne on jıl otırıp.
***
Jandalbasa halına júreberer illesip, Sondaylarǵa baxıt da, dáwlet bolar bir nesip,
103
Alaqanday tórt betlik kitap penen gey biri, Jıldırımlıq tezlikte, keter qattı dım ósip.
***
Hámme hayran qaldı bir, bolıp ótken waqiya, Edi sonday jalmawız, edi sonday sırǵiya, Jurnalistika degenge úlesin qospay-aq,
Aldı sıylıq «Barmeken-deyseń-onda márgiya!».
***
Mádeniyatlı, sıpayı máskúnemdur ol ózi, Dıyanat joq, bir sózin, quwıp keter bir sózi, Abıraylı orında gewish qoyıp ońısıp, Júripti ol súlder bop, úles qospay, tek mázi.
***
Aytaberseń bundaylar baspa sózde barshılıq, Kúnlemeymiz hám jáne etpeymiz biz tarshılıq, Gazetanıń, kitaptıń oń, terisin bilmeyin, Anda-sanda bolsa da etip atır basshılıq.
***
Shayır bolıp qáwpeki, pámsiz bolsań qıyın da, Sıy-húrmetti qáleydi, basqospada, jıyında, Soramay-aq minberge, yaki tórge shıǵadı, Bilmes ózi qádirin, turmaslıǵın tiyinǵa.
***
Hár kim ózi halın bir bilgen aqıl, dana ǵoy, Halın bilmey urınǵan, deyseń: «Ele bala ǵoy!», Jas bolmay-aq, saqalı tóske túsken ǵarrınıń,
Etken isin kórgende, deyseń: «Mınaw shala ǵoy!».
***
08.09.2013j.
«Bizge órnek boladı» deyip júrgen jasúlken, «Araq ishpe!» deyip kep keyip júrgen jasúlken, Ózi suwday simirip, aljı-buljı sóyleydi, Nápsisinen hárdayım kúyip júrgen jasúlken.
***
Jas jetpiske barǵan soń, tınıshına júrmey me? Endigi bir ıǵbalın densawlıqtan kórmey me? Densawlıq hám amanlıq penen sira isi joq,
Ósek aytpay, shuqlamay, insapqa bir kelmey me?
***
104
Eń jamanı házirgi ǵarrılardıń kóbisi, Biri-birin kúnlemey, júrmes, joqtay bir isi, Hátte birin «Oynastan bolǵan» deydi ekinshi, Sheshesiniń basında turǵan yańlı ol kisi.
***
Ekewi de abıray, ataq dese ataq bar, Bizler bilmes ekenbiz, kewilleri eken tar,
Kópten aǵla bilip biz, jasúkenler dep júrsek, Bir-birinen ótkergen, eken, juwha hám makkar.
***
«Tórińizden górińiz juwıq bolıp otırıp, Ne qılıp júr ǵarrılar, óz-ózinen qutırıp,
Ósek penen giyneden, barma basqa aytarı?» Demes hesh kim, quwanar, ketkenine qutılıp.
***
Jasúlkenniń birinshi, sózi bolsın órnekli, Sonda ǵana ol insan eli-jurtqa kerekli, Al biraq ta, ahırın oylamayın sóylegen, Esletedi túbi joq, sawdıraǵan elekti.
***
Bar biziń bir jasúlken, qushtar jeyip-ishiwge, Ushırassań dálildi tawar joq bir esińde, Ózge úyden iship-jer, al úyinde hayaldan, Qorıqqanınan júredi, misli pıshıq pishinde.
***
Ózge úyde kewili xan kútiwin kúseydi. Alqımına kegenshe, kóz máshsheyip, kóp jeydi. Ara-tura nabada barıp qalsań úyine,
Sonıńday bir qorenish, jartıwlı zat bermeydi.
***
Juqa jerge shıqqan bir shıyxan deseń arzıydı. Bilmes izzet-húrmetti, sıylaǵandı hám sıydı, Óz úyinde júredi, jabatuǵın bulttayın,
Ózge úyde ház etip, mumlar yańlı balqıydı.
***
Sebebi óz úyinde bunıńdayın kútim joq, Hayal menen sıylasıq, álpayımlıq, pitim joq, Balları da ákesin jaqtırmaydı onshelli,
«Bul qandayın ahwal?» dep aytıwǵa da betim joq.
105
***
Sondayarda boladı, úy-ishine qádirsiz,
Batpan samal murnında, dúzde kórseń sher deysiz, Hayalınıń betine tikke qaray almayın,
Júrgenler kóp arada, sam-sam jáne kórgensiz.
***
Eń unamsız tárepi, jigitler bar arı joq, Adamshılıq sıpatın shetten aytsam, bári joq, Jora-joldas, hayalı júrdekligin aytadı,
Eti ólip ketken be, tásir eter túri joq.
***
Bar qılıǵın kórsetti jańa túsken bir kelin, Sál nársege jılaydı, bolǵan yańlı bir ólim, Qıyt etkennen úyine, anasına qońıraw, Etip, jurttı qaralap, aqlar tek te ol ózin.
***
Úyinde ol ósipti, erketayı ákeniń,
Aytpaǵan hesh waqıtta, kemis-qutıq bir minin, Kelin bolıp túsken soń ata menen enege, Shabalanıp baqırıp, kórsetpekte ol kúnin.
***
Bunıńdayın báleni kórmegen ol sorlılar, Sózdi buzıw degendi, bilgen olar namıs-ar, Ata qattı baqırdı, kempirine bılay dep,
«Tap ıssılay waqtında orap-shırmap alıp bar!»
***
Shunatayday anası shabalanıp mazańdı, Jala jawıp ózińe, kózgóreki aladı,
Deydi jáne uyalmay: «Qızımda hesh bále joq, Barlıq bále ózińde, tárbiyala balandı!».
***
Tap aspannan túskendey bolıp kempir, ǵarrılar, Olar ushın keń jáhán bolıp qaldı qápes, tar,
Bir kelin dep qalmadı, ómirdiń de qızıǵı, Bir jıl bolmay shóktirdi, edi olar Alp, Nar.
***
Hiylekerlik isledi kelin keler kelmesten, «Awırdım!» dep, jatadı jayın ilip ol ishten, Anasına xabarlar, bunda ne bop atqanın,
106
Hám de jáne jamanlar, ketkeninshe ol esten.
***
Qıyt etse: «Ketemen!» dep túyinshikti túyedi, Qabaq qarıs jabılıp hám mańlaydı úyedi, Hesh qandayın jazıqsız kempir menen ǵarrıǵa, Sıltaw tawıp baqırıp, kápir tonın kiyedi.
***
«Alla bizdi azat et!- dep jalınar qartlarıń, Kók gúrkirep ketedi, esitkende datların, Ómir boyı al endi, ótsek daǵı kelinsiz, Qaralarıń batsın!»dep ayttırdı antların.
***
Bastan-ayaq ótirik, aytqan sózi kelinniń. Awırmaǵan kúni joq, tula boyı, beliniń. Ata menen enesi zır júgirip jolında, Júrsedaǵı tappadı, ol kelinniń emin dım.
***
Shabalanıp baqırar, bel tayanıp, qaqshıyıp, Tóbe shashı tik turar, kózi keter aqshıyıp, Ata edi aqsaqal, ene edi kátquda,
Dım kórmegen yańlı bir, olar qaldı mıqshıyıp.
***
Mıń kálima ayttırdı ata menen enege, Daw-jánjelge shıqqan bir, bále deyseń qánige, Tırnaq astı kir izlep, tınısh sira otırmas,
Bir dawdan soń, bir dawdı tawıp berer jáne de.
***
Ata-ana báribir kir juqtırmas qızına, Qanday nama bolsa da salıp sherter sazına, Qızı etken qılmısın, moyınlamas ómirde, Túsinbeydi haq gápke, ara-tura, bazıda.
***
09.09.2013j.
Adamlar bar «Arı da, namısım da pul!» degen, Axırında nalınıp «Ómir boldı, kúl!» degen, Nalınbayın qaytedi, dúnya quwıp, júgirip, Tárbiyasız, iyesiz qaldı qızı-ul degen.
***
Hayal sózin maqullap, anasına qaramay,
107
Barma, joqpa, eskermey adamlıqqa sanamay, Júrgen menmen hámeldar, jigitler bar arada, Aytsań bárin bolada, ótirik bir jaladay.
***
Kókti tirer imarat, baylıǵıńnan ne payda. Anaǵa bir sálemge, háptesine ya ayda, Barıp kewlin kóterip, zıyaratlap turmasań.
Tap bolasań apatqa, qay waq, bir waq joq oyda.
***
Kórip júrmiz anaǵa mexir túspes jaslardı, Jiyirkenip qaraydı, kerip, kirpik-qaslardı, Barlıǵınan ayrılıp, súenerge tirenish, Tappay qalǵan waqtında, tasqa urar baslardı.
***
Más bop kelip anaǵa kóp azaptı beredi, Jeter-jetpes qıyınlıq, bárin sonnan kóredi, «Ishten shıqqan bálege qayda barsın dawaǵa», Jan alqımǵa kelse de ana paxır kónedi.
***
Balasınıń dártinen ana paxır óliwge, Kelip tur-aw, ol házir kóp ishinde júriwge, Bet te qalmay baratır, basqan jeri oyılıp,
«Talayıma ne boldı?» deyip, saza beriwde.
***
Axmaq boldı bul bala shunatayday jasınan, Arılmadı daw-jánjel, mushtay ǵana basınan, Bir dawdan soń, bir dawdı tawıp keler kún ara, Kóp ishkenniń bálesi, bolmas qılmıs tosınnan.
***
Kún uzaq kún jatadı, kóteralmay ol basın, Ana alıp baradı «Balam»deyip, shay, asın, «Kerek emes bularıń, araq tawıp kel!» deyip, Mıń hásiret, ǵam menen tóger ana kóz jasın.
***
10.09.2013j.
Sudqa bergen perzenti, ata menen anasın, Kórsem etim túrshiger, alıstan aq qarasın, Ata-ana kewilin qabartqan ol perzentler, Qay waq, bir waq aladı Yaratqannan jazasın.
108
***
«Ne isleseń atańa, sol aldıńa keledi», Ata-baba ázelden deyip sabaq beredi, Dáwir degen aylanar shıǵır tisi mısalı, Aqıretti birinshi perzentinen kóredi.
***
Quran yańlı muqaddes ata-ana degen zat,
Oǵan hesh waq, hesh qashan, taǵıp bolmas jaman at, Aqırzaman basıńa kelip turǵan bolsada,
Ata-anań oylaǵıl, bolǵıń kelse salamat.
***
Bolǵan yańlı mallardıń ishindegi alası, Insanlardıń ishinde bolar aǵı, qarası, Denelerdiń parqı joq, aq bolama, qarama, Bolsa boldı mallardan ayırması, sanası.
***
Keyingi bir payıtta maldan qalmay ayırma, Aylandırıp ómirdi júrgenler kóp oyınǵa, Hámel alıp, keyninde masqara bop bosaǵan, Adamlarǵa arzımas etken húrmet, sıyıńda.
***
Geybirewdi joqarı, mártebeli orınǵa, Qoyar maqtaw sóz aytıp, saltanatlı jıyında,
Maqtawlımız bes ayǵa barmay «hóner» kórsetip, Para alıp uslanıp, qalǵanlıǵı qıyında.
***
Isenimi xalıqtıń jigit ushın baxıtdur, Jol kórseter shıraǵı, misli biyik taxtdur, Eli menen xalqına xızmet etken jigitler,
Axırzaman payıtta, bálelerden saqıtdur.
***
Baxıt berseń Yaratqan xalqım menen kóremen, Hám ózimnen keyingi tirenishim bilemen, Kewilimde birinshi tursań óziń, sennen soń, Xalqım atın qaytalap, tawap etip júremen.
***
11.09.2013j.
Quda zikirin etpegen, ońbas eki dúnyada, Aytılǵan bul muqaddes, islam dini, Quranda,
109
Aqıretin oyaǵan, insaplı hám iymanlı, Alla atın yad etip, aylandırar uranǵa.
***
Yaratqannan ullıraq, zikir menen kálam joq, Onnan ullı keńirek, jáhán menen álem joq, Erte turıp Allanıń atın aytsań egerde,
Onnan artıq sawap hám onnan artıq sálem joq.
***
Kewilińde Alanı yadlap júrseń hámiyshe, Qolıń bálent keledi, hár qandayın hár iste, Alla atın bilmegen, dinsiz, málǵun adamlar, Jolıǵadı apatqa, oylamaǵan hesh este,
***
12.09.2013j.
Hal ústinde jatırǵan ana ayttı nalınıp,
«Balam, balam, balam -dep-júrdim bárha sabılıp, Eń keyingi sıbaǵam, balam alıp betimnen,
Kesel taptım, dárt penen, hásiret penen janıǵıp!»
***
Qaramaǵan, baqpaǵan áke menen anaǵa, Nálet aytar jurtshılıq, axmaq, nadan balaǵa, Ne isleseń aldıńa bes kún bolmay keledi, Bunıńdaylar perzentten ráhát kórip ońama?
***
Tábiyattıń nızamı desekdaǵı boladı, Biraq úlken tóreshi, bir Yaratqan Alladı, Tábiyatta, Allada qatań, qattı tártip bar, Jábir etken jazasın kóp keshikpey aladı.
***
Qolda hámel bar waqta, hám de alǵan paradan, Júrekleri sháwkildep, óner tawıp jańadan, Kaabaların mensinbey ketkenlerdi kórgenbiz, Keyin kórdi, olarda kórgilikti baladan.
***
Burındı ǵoy bilmedim, házir dárriw naqpa-naq, Is isleseń aylanıp, keler ketpey dım uzaq, Kókti tirep tursań da, ásiy bolǵan bendeler, Kórip atır apattı esitpegen hesh qulaq.
***
110