Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 6
.pdfÓtmishte de, búgin de esitpedim, kórmedim, Mısal ushın ákege zorlıq etken Látiypti, Aytsań bolar aradan bes ay ótpey ólgenin.2
***
31.08.2013j.
Ótiriktiń keyini qorlıq penen aqıret, Ata-baba tákirar aytqan onı mıń ret. Pishken yańlı tonıńdı jeti ólshep bir keskil, Hár bir sózdi aytpastan keyin betin pikir et.
***
Álimsaqtan kiyatqan eski naqıl-maqal bar, «Úndemegen úydeyin bálelerden qutılar», Oq sanalar awızdan shıqqan hár bir sózińiz, Sóz degeniń biseńiz záhar aralasqan pal.
***
Bergen wáde-ıqrarın bárjay ete almayın,
Sóz sóyleydi gey birew tamızıp kep pal, mayın, Bastan-ayaq sóziniń ótirigi kózinen,
Bilinedi, tilin bir kesip berseń sazayın.
***
1.Awǵan menen Iraktı, Yugoslaviyanı bombalaǵanı aytılmaqta. 2.Ulıǵbektiń basın aldırǵan Abdullatiptiń aradan altı ay ótpey, óltirilgenligi názerde tutılmaqta.
***
Burınları aytılǵan ótiriktiń jazası, Anıqlansa, moyınına qoyıp, etken gúnası, Tasboranlar etilip, otırǵızǵan zıyıqqa, Jaman bolǵan ólimnen bu jazanıń azası.
***
Qatınlarǵa hesh gáp-aw,bir jaqlardan, bir jaqqa, Gápti tasıp júrgenin elestirmes hesh waqta, Erkek tili súymeńlep, shuǵıl sózge úyirsek, Bolsa onda aylanar, shaytan urǵan bádbaqqa.
***
Erkeklerdiń shuǵılı hayallardan on ese, Jaman bolar inanǵıl, «juwha, jalatay», dese, Tonıń teris kiygizip, shashtı alıp pákisiz, Eter qopa saqaldı, túk shıqpaǵan bir kóse,
***
91
Amerika tárepte iytlerge de áwliye, Qurılǵanı bir túrli tiyer eken kewilge, Ash-jalańash jarlılar, ólse kepin buyırmay, Iyt kepinlep, gropta kómiledi ol jerde.
***
Baylıq ǵayrı insanıy ne islerdi isletpes, Iytke mexir qoyadı ketkeninshe aqıl-es, Iytke altın tis salıp, pár tósektiń ústinde, Otırǵızıp qoyǵandı deseń bolar ala pes.
***
Iyti góri basına qoyıp atır gúllerdi, Kempir sorlı sandalap aytar sózi dim ersi,
«Qımbatlımsań, qádirdan!» deydi kózge jas alıp, Ólgen yańlı, miyirman, bawır-eti bir kisi.
***
Ol jerlerde iytke dım izzet-húrmet etedi, Mashinaǵa mingizip seyil etip ketedi, Dástúrxannıń basında sıylı orın iyttiki, Iytti sıylap, iyt bolıp bul dúnyadan ótedi.
***
Házir kópler ańlamay qalı hadal, haramdı, Sonda daǵı jamanlap bolmas dáwir, zamandı, Dáwir menen zamanda aytarlıqtay gáp joq-aw, Adam qalıp, iytlerge sıy kórsetken jamandı.
***
Burınları iyt degen úyge izep basqanın,
Kórgen adam bolmaǵan aytsaq sózdiń biz naǵın, Házir úydiń tórinde, diyvanında qushaqlap, Otıradı, aymalap, deyip` «Janım, qaraǵım!»
***
Ballarıda iyt penen aralasıp ósken soń, Arqaw menen erisin iytler mıqlap esken soń,
Úlkeygen soń iyt minez bolmay qayda baradı? Ar-namısın, hújdanın tamırınan kesken soń.
***
Jániwardı asıraw bále menen báterden, Sháriyattıń nızamı aytılǵan ol ázelden, Úy muqades, insanǵa Yaratqannıń inamı, Iytke emes ekenin qaldıramız názerden.
92
***
01.09.2013j.
Házir hámeldar mánsapdarlardıń kópleri, Iyt saqlar, eshektey oǵırı dım iri,
Jaqsı kóredi hayal, bala-shaǵadan, De:»Iyt sol uydin shamshıraǵı,bir guli»
***
Iyti ushın arnawlı, kúnde awqat asılar, Shomıldırıp, taralıp, áwkeside qasılar,
Iyt jemeyin kóp awqat shıǵındıǵa taslanıp, Teberik dep atalǵan, duz ayaqqa basılar.
***
Bir xojeyin paradan ábden bayıp ketkende, Iyt baǵıwdı ózine hóner, mashq etkende, Iytlerine kún ara júz mıń sumlıq ǵárejet, Jumsap, batıs bettegi «Iytllerden» de ótkendi.
***
«Eshek eshekten qalsa qulaqları kesikti», Topas, menmen basshıǵa iytler saqlaw kásipti, Isiń túsip úyine barıp qalsań nabada,
Iyti qarsı aladı, ashsań eger esikti.
***
Tor ishinde arıslan jatırma dep oylaysań, Kórseń júrek jarılıp, qıl ústinde oynaysań, Shabalanıp, áwpildep turǵan qattı dawıstan, Sálemlesip, amanlıq sorasada almaysań.
***
Hár kimniń bir kewili súygen jaqsı zatı bar, Birew shoshqa baǵadı, biri iytke dım qumar, Shoshqa menen iytllerdiń orınları dalada, Házir birge jasaydı, ahmaq penen malǵunlar.
***
Iyt baǵama, pıshıqpa onıń menen isim joq,
Hám hesh qanday eregis, hám hesh qanday óshim joq. «At eshek qasına baylansa tapsi urar»,
Iyt qushaqlap otqanǵa hesh bir dawım, básim joq.
***
Iytti jaman kórmeymen ol adamǵa opalı, Jaralǵalı ózine dos biledi adamdı,
93
Al adamlar keyingi payıtlarda qulqın dep, Usındayın opalı, jániwardı atadı.
***
Hadal menen haramǵa geybirewler qaramas, Iyt jeytuǵın kárisi, musulmanı aralas,
Hár millettiń, hár eldiń nızam menen zańı bar, Iytke jábir etkendi, deydi bizde «Jaramas!».
***
Ásirese kóp jaslar parqlamaydı haramdı,
Deyip júrsem, bir sumlıq kórip, aqlım hayrandı, Solar asqan asınan awqatlanıp qaytadı, Jasıúlken, tósine túsken appaq saqallı.
***
02.09.2013j.
Gey hámeldar iytlerdi jaqsı kórip baqpaydı, Urı menen gazzaptan qorqqanınan saqlaydı, Úyin iytler qorıqlap júrebersin bul jaqta, Ózi para ústinde qolǵa túsip, datlaydı.
***
Sóytip onıń mal-múlki esap-sanaq qılınar, Tólesinen milliardlap pul suwırıp alınar, Eki ortada jazıqsız, tilsiz jániwarları, Kógergen bir qattı nan, qurı suwǵa tanılar.
***
Gey hámeldar iytlerdi maba ushın baǵadı, Moyınına altınnan, shınjır islep taǵadı, Ballar menen isi joq, iytin alıp qasına, Seyil etip, qalanı aylandırıp shaǵadı.
***
Iytti tarap, tarashlap mehir barın beredi, Balaların iytinen ádewir pás kóredi, Ayda, jılda balaǵa kitap satıp almayın, Iyti ushın sapardan sawǵa alıp keledi.
***
Házir bizde iyt saqlaw dástúr bolıp baratır, Qopallar bar, minberde sóz bermeydi orator, Úyindegi iytindey áwpildeydi, úredi,
Pada ishinde júrgen, baspaq deyseń bir qotır.
***
94
Gey hámeldar iytine «ataq» alıp beredi, Deydi: «Iytim tili joq, biraq, bárin biledi Kórkem-óner, mádeniyat, ádebiyat deyseń be, Oqımay-aq, kórmey-aq, kewli menen sezedi!».
***
Bir hámeldar kórimsiz, jaman kópek iytini, Júrgen jerde maqtaydı, sóziniń joq tetigi, Kóp orınǵa aparıp, úrgizip te keldi ol,
Tek qańsılap, úralmay, qara etti betini.
***
Iyt «Mártebem biyikke kóteredi» dep oylap, Quda tústi qasqırǵa, qızın aldı ol saylap,
Iyt hám jáne qasqırdan bolǵan násil ońama? Biri úrip, ekinshi turar tislerin qayrap.
***
03.09.2013j.
Iytke dıqqat, itibar berer geybir hámeldar, Ballarınıń ahwalı qıl ústinde, qıylı hal, Tárbiyasız, kórgensiz sálem, álik bilmeydi, Deyseń: «Onnan jaqsıraq qoradıǵı tilsiz mal».
***
Bir jasúlken jumıstan kelgennen soń birinshi, Iytti dayı tárepi bergen yańlı bir enshi,
Barıp onıń qasına basın sılap, sıypaydı, Al, balları ol ushın, iytten keyin ekinshi.
***
Qopal, topas, kórgensiz hámeldarlar bar bizde, Ne islese isleydi menmenlikti ol dúzde,
Al úyine kelgende qoradaǵı iytindey, Qatınınıń aldında, ilinbeydi dım kózge.
***
Ata menen babadan sóz qalmaǵan bilmegen, «Kóp maqtanǵan jigittiń úyin barıp kór» degen, Eden menen tóriniń parqın bile almaysań, Qonaq kútip, dástúrxan jayıp sira kórmegen.
***
Iyt haqqında oǵırı kóp sóz aytıp jiberdik, Menmen menen qopalǵa iyttiń sıpatın berdik, Opadarlıq, sadıqlıq haqta eger gáp bolsa,
95
Insan dostı jániwar, iytten kóbirek kórdik.
***
Arıslanday iytlerdi saqlap otqan baylardıń, Aytpasańda boladı xan sarayı, jayların, Qırq bómeniń ishinen jalǵız kitap tabılmay, Alǵaw-dalǵaw boladı, aqıl-esiń oylarıń.
***
Qudayıma mıń qátle shúkir deymen ózime, Kitap bolsa dúnya-mal kórinbeydi kózime, Kóriskende kitapsız ósken sıqmar baylardıń, Itibarda bermeymen, mıń bir aytqan sózine.
***
Gey hámeldar shirime, baylar emes dım ahmaq, Úyinde bar dúnyanıń dúrdanası kóp kitap,
Usar altın artılǵan uzın qulaq eshekke, Otırıwǵa qájet joq «Oqıdıń ba?» dep sorap.
***
Bir jasúlken ózindey jasúlken bir adamdı, Ǵıybat qılar sırtınan deyip: «Ahmaq, nadandı!», Ol adamnıń ahmaqlıq, nadanlıǵın kórmedim, Al mınawıń ósekshil, qatınnanda jamandı.
***
Jası seksen qaralap qalǵan úlken jasúlken, Qırsıq sóyler, bolsa da góri juwıq tórinen, Lárzem alıp qalama deyip qattı qorqaman, Mańnayınıń jún shıqpay qalǵan taqır jerinen.
***
Gúrrińlesip otırsań juwılmaǵan qasıqtay, Aralasıp araǵa sóz baslaydı asıqpay, Pátiwasız sandalap miyiń shaǵıp beredi, Kók tıyınǵa turǵısız, paydası joq asıqtay.
***
Qartayǵanda aqıl-es bolıw kerek ornında, Aljı-buljı sóyleseń, isiń keter qırıńǵa,
Jurt jirkenip qaraydı «Bul aljıǵan ǵarrı» dep, Paydası joq bolǵanı, batpan samal murnında.
***
Aytaberseń qızıq-aw jasúlkenler qılıǵın, Qarap otpay aytadı, birew kemis, qutıǵın,
96
Ózi yańlı jasúlken, abıraylı birewdi,
«Ol oynastan bolǵan» dep, aytar buzbay hesh sının.
***
Bir hayallar qırshańqı halın bilmey betine, Túrli-túrli boyawdı urar ústi-ústine,
Ózi burın ájiwa, ırjım-tırjım bir nárse, Kiyintirgen maymılǵa usap qalar ózi de.
***
04.09.2013j.
Kóp jigittiń mańlayı hayalınan qaradı, Hásiretin aytalmay, júrek-bawırı paradı, Hayal basshı úyinde, biylep, tóslep otırar, Anasın da kóriwge ruxsat sorap baradı.
***
Jigitler bar dalada kókirek kerip, sher bolıp, Júrer sayrap, shaqadan shaqalarǵa bir qonıp, Toyǵan qozı yańlı bop otıradı tım-tırıs, Úyge kelse pıshıq bop, hayalınan jasqanıp.
***
Nasaz bolsa er jigit, murnı iyis sezbestey, Hadal menen haramdı, aq-qaranı bilmestey, Hayal tuwar ballardı hár kimlerge uqsatıp, Eri qara mıltıqtay, qalǵan yańlı bir kóshpey.
***
Shańaraqta erlerdiń óz alına ornı bar,
Hayal oǵan keńesgóy, hám de tirek, mádatkar, Al egerde karwandı hayal barsa basqarıp,
Ol jigitti óldi bil, jáhán bolar oǵan tar.
***
Balalardı aymalap, erkeletip orınlı, Keleshegin oylayıp, hárne qolda barıńdı, Shashqanlarıń tek ǵana marapatqa jumsalıp, Keyin ala, bilmeyin qalma ońı-solıńdı.
***
Bala degen mayısqaq, misli taldıń shıbıǵı, Bir-birinen shiyrindur ádet penen qılıǵı, Usı ádet, qılıqtı tárbiyalap barmasań, Bolar keyin tamasha, bolar keyin qızıǵı.
***
97
Erkeletken jaqsı-ǵoy balalardı jasınan, Baqırıwǵa bolmaydı jas kewilge tosınnan, Al biraqta, mápelew, marapattıń shegi bar, Suwda jaman bir qarıs asıp ketse basıńnan.
***
Bir hámeldar jay saldı, úlken etip jańadan, Birewlerdiń kóz jası, alǵan pulı paradan, Jábirdi kóp isleyip, ǵarǵıs alǵan ońama? Húrmet, izzet kórmedi, qızı menen baladan.
***
Hámel barda qolında hám keseden kóp aqsha, Túsip turǵan waqtında, gúl oydırıp, ol tasqa, Áshekóylep saldırdı, úlken láwzem bir jaydı, Jay shıǵını qatlanıp, bále boldı ol basqa.
***
Keleshekti esapqa almay sorlı bir adam, Deseń bolar aqılsız, deseń bolar bir nadan, Júz jigirma áynekli jay saldırdı qatırıp,
Jalǵız bala máskúnem, bolıp shıqtı narkoman.
***
Mashqala kóp házirde hár adamnıń basında, Shirime bay dárt ayttı, júrgenimde qasında: «Ulım menen qızlarım ketip qaldı jónine, Dúnyanıń da qızıǵı qalmadı-aw, rasında!».
***
«Perzentlerim ushın» dep salıp edi imarat, Jurt jalqıdan saldırsa, ol saldırdı eki qat, Jayı menen dúnyanıń beline bir tepti de, Ballar ketti hár jaqqa, áke otır deyip: «Dat!».
***
Hámel boldı ılayıq hám bar edi parası, Boldı dúnya kóziniń aǵı menen qarası, Dúnya deyip perzentke mexir bere almayın, Jayda qaldı ózleri-hayal ekewǵanası,
***
Jaslayınan balanıń tárbiyasın bermeseń, Úlkeygen soń kórgilik barın ábden kóreseń, Sóz qaytarıp júzińe tikke qarap turǵanda, Ájelińnen burınlaw on jıl burın óleseń.
98
***
05.09.2013j.
Hár demińdi ǵániymet, hár demińdi altın de, Demiń túwe waqtında keleshektiń ǵamın je, Dúnyada hesh tawsılmas zattıń ózi bolmaydı, Júz jıl ómir kórseń de ótip keter bir demde.
***
Keleshektiń ǵamı bul-perzent bolıp sanalar, Perzentine qarayıp, baxa berer danalar, Perzent nasaz, áljiwaz, kórgensiz bop erjetse, Patsha bolıp tursań da jaman atıń taralar.
***
Qádir menen qımbatıń, keleshegiń, muradıń, Perzent penen shıǵadı abırayıń hám atıń, Úylenbesten burın sen ǵamın oyla perzenttiń, Úylengen soń táshwishten bola bermes hesh waqtıń.
***
Yaponlardı dúnyaǵa salıstırıp, qarap kór, Jámiyettiń negizi jaslar menen ólshener, Balaları esaptı kompyuterdden burın aq, Bir qátesiz, dálme-dál, anıq shıǵarıp berer.
***
Sonlıqtan ol dúnyada ilimde eń birinshi, Jańalıqlar ashadı, berseń bolar súyinshi, Yaponlardıń balları hátte ana qarnında, «Kitap oqıp jatadı-deyi-Watan tirenishi!».
***
Keleshekti oylaǵan shańaraq pa, mámleket, Filosoflar, danalar aytıp ketken mıń ret, Bala ana qarnında payda bolǵan kúninen, Tárbiyası haqqında tereń oylap pikir et.
***
Geybirewler balası tap ózine teńlesip, Turǵan waqta tártipke shaqıradı jekirip, Topıraqqa ot qoyǵan menen endi payda joq, Bala keter jayına, ákesine túkirip.
***
Balasınıń dártinen kúyip júrgen ákeler, Qıymılawǵa halı joq, misli qart bir tekeler,
99
Etke urǵan záhárdiń zardabı hesh keteme,1 Jer sıypalap ahırı, bolar sorlı qara jer.
***
1. Teke degen maqluq murnına hájet qaytarıp turǵanlıqtan, záhári etke ótip ketetuǵınlıǵı názerde tutılmaqta.
Bir mıljıńǵa tap bolıp, basım qaldı bálege, «Boldı!» desem, pát alıp, sóylep keter jáne de, Tap ózimdi sezindim, umman ishire shaypalıp, Asqal-dasqal, jelxomsız kiyatırǵan kemege.
***
Bir aytqandı mıń aytıp, bastı ábden qatırdı, Tırnadı kep burınǵı eski patlaq, qotırdı, Úsh-tórt adam arıda otırǵanı azdayın, Keyin ala qasıma jaqın kelip otırdı.
***
Maqtap ketti burınǵı ótkendegi zamandı, Aylanǵanın Sibirdi, jáne Kavkaz tamandı, «Qurı óziń gezeseń-degennen soń-qatınım,
Moskvaǵa apardım- deydi-balashaǵamdı!».
***
Ashıwımnıń kelgeni turıp kettim ornımnan, «Ele shayır, gáp kóp» dep, ol da turıp, qolımnan, Bekkem uslap aldı da, qaptallasıp kiyatır,
Imkan bermey júriwge, shıqpay qoydı jolımnan.
***
Keyin ala kóz tınıp, miyim daǵı aylandı,
Digirmanǵa túskendey, janımdaǵı qıylandı, Ayaq-qolım qaltırap, bet bozarıp ketken be, «Tabıń qashıp turıppa?» deyip, ol da oylandı.
***
«Qulawımnıń aldında táwbege bir keldime?», Deyip, ózim jónleyip, ketejaqpan jónime, «Qutıldım ba?» deyip kep, tez-tez basıp ayaqtı, Kiyatırsam, ele ol sóylep keler keynimde.
***
Sonnan júrek sorshınıp, májgún bola jazladım, «Joq bolsań-a!» deyip kep, jiyirkenip, aznadım, Tap aldıma shıǵıp ol, eki qollap kórisip,
100