XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

bolǵanlıqtan onıń shıǵarmalarınıń tilinde arab, parsı, ózbek, tatar tillerinen kirgen sózler jiyi ushırasıp turatuǵın edi1 .

Degen menen, bul mayda-shúyde kemshilikler onıń pútkil dóretiwshilik baǵıtındaǵı jetiskenliklerdi joqqa shıǵaratuǵın derek-

ler bolmawı kerek. Ol óziniń kóp ǵana ideyalıq-kórkemlik sapası kúshli qosıqları, prozalıq, dramalıq shıǵarmaları, kórkem awdarmaları, qaraqalpaq tili hám ádebiyatınan dúzgen dáslepki sabaqlıqları menen XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli wákilleriniń biri, talantlı shayır, dáslepki prozaik, dramaturg hám awdarmashılardıń biri, til-ádebiyat sabaqlıqlarınıń tuńǵısh avtorı sıpa-

tında XX ásirdiń birinshi sheregindegi jańa qaraqalpaq ádebiyatınıń payda bolıw hám qáliplesiwine úlken xızmet etti. Máselen, Q .Áwezov sol 30-jıllardıń ortalarında-aq S.Májitovtı qaraqalpaq dramaturgiyasınıń baslawshılarınıń biri sıpatında bahaladı2 .

Úlken tariyxıy tulǵa S.Májitovtıń ómiri hám dóretiwshiligine usılayınsha obektiv tárizde baha beriwler qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde ásirese 50-jıllardıń aqırlarınan keyin orın ala baslaǵanlıǵın kóremiz. Atap aytsaq, Q.Ayımbetov3 , J.Orınbaev4 , M.Nurmuxamedov5 , S.Axmetov6 , T.Allanazarov7 , Q.Kamalov8 , Q.Bayniyazovlardıń9 miynetleri menen XX ásirdiń 70-90-jıllarında jarıq

kórgen ulıwma, joqarı hám orta arnawlı bilim beretuǵın mektep oqıwshı jasları menen talabalarına arnalǵan ádebiyat sabaqlıqlarında10, sonday-aq ÓzR Ilimler Akademiyası Qaraqalpaq filialınıń N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutı ilimiy

1Bayniyazov Q. N.Dáwqaraevtiń sın hám ilimiy maqalaları. /Qaraqalpaq iliminiń tuńǵısh juldızı (Ilimiy-teoriyalıq konferenciya materialları). Nókis, 2005, 84-bet

2Qarańız: «Qızıl Qaraqalpaqstan» gazetası, 1935-jıl, 15-mart.

3Ayımbetov Q., Saydov M. Seyfulǵábit Májitov haqqında. // «Ámiwdárya» jurnalı, 1962,№6.

4Urımbaev J. Istoriya sovetskoy shkolı Karakalpakii. Nukus: KKGI, 1966. S.248250.

5Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. II-tom. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1985. 26-b.

6Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988. 34-48-betler.

7Allanazarov T. Teatr hám dramaturgiya. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1979. 60-71-betler.

8Kamalov Q. Qaraqalpaq povesti. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1978. 27-28-betler.

9Bayniyazov Q. Seyfulǵábit Májitovtıń ómir hám dóretiwshilik xızmetleri. / Seyfulǵábiyt Májitov. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1992. 3-20-betler.

10Axmetov S., Kamalov Q. hám t.b. Qaraqalpaq ádebiyatı. Orta mekteplerdiń XI klassı ushın sabaqlıq.—Nókis: «Bilim», 1997.—29-35-betler.; Qurbanbaev I. Qaraqalpaq balalar

ádebiyatı. Pedagogikalıq oqıw orınlarınıń talabalarına arnalǵan sabaqlıq.—Nókis:

«Bilim», 1992.—97-104-betler.; Axmetov S., Kamalov Q., Narımbetov J., Paxratdinov Á. Qaraqalpaq sovet ádebiyatı. Joqarı oqıw orınları talabalarına arnalǵan sabaqlıq. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1984. 100-117-betler.

51

xızmetkerleri tárepinen tayarlanılǵan qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı ocherkleriniń N.Japaqov jazǵan bólimlerinde10 S.Májitov ómiri hám dóretiwshiligi obektiv ilimiy kózqarastan haqıyqıy sáwleleniwin taptı.

Usı miynetlerdiń ishinde Q.Bayniyazovtıń «Seyfulǵábit Májitovtıń ómiri hám dóretiwshiligi» dep atalatuǵın S.Májitov-

tıń 1992-jılı járiyalanǵan shıǵarmalar toplamına engizilgen alǵı

sóz maqalası onıń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında bir qansha keń hám tolıq maǵlıwmatlar beredi.

Bul maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, S.Májitov burınǵı patsha Rossiyasınıń Kazan guberniyasınıń Arshan rayonına qaraslı Ortem awılında ápiwayı diyqan Májit Abdulraqib tatar shańaraǵında dúnyaǵa keledi. Seyfulǵábit segiz jaslar shamasına kelgende, yaǵnıy, 1877-jılı onıń úy-ishi turmıs qıyınshılıqları sebepli tuwılǵan

jerin taslap, Túrkstan (burınǵı Túrkstan general-gubernatorlıǵı aymaǵı) táreplerge kóship ketiwge májbúr boladı. Orenburg, Aqtóbe elatlarında eki-úsh jıl ońısıq etken bul shańaraq 1880-jılı sawdagerlerdiń kárwanına ilesip, házirgi Qaraqalpaqstan aymaǵındaǵı Tallıq dáryanıń boyındaǵı Qulen bolıs awılına kóship keledi. Mine, usı jıllardan baslap bolajaq sóz sheberi qaraqalpaq balaları menen oynap-ósip, qaraqalpaq tilin, salt-dástúrlerin, tariyxın, mádeniyatı hám ádebiyatın, ásirese, xalıqtıń kórkem awızeki dóretiwshiligi menen XX ásirdiń 20-30-jıllarına deyingi jazba ádebiyatınıń bay úlgilerin tereńirek úyrene baslaydı hám usı dáwirlerde-

aq onıń kórkem shıǵarmalar jazıwǵa degen qızıǵıwshılıǵı baslanadı. S.Májitovtıń kórkem dóretiwshilik penen shuǵıllanıwǵa degen

qızıǵıwshılıǵı, ásirese, onıń Qulen bolıstıń xatshısı bolıp islegen jıllarında kúshli oyanıw hám ruwxlanıw tabadı. Ol 1889jılı XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń úlken bayteregi Berdaq

shayır menen ushırasıw hám sáwbetlesiw baxtına miyasar boladı. Bul ushırasıw S.Májitovtıń jámiyetlik hám dóretiwshilik kózqaraslarınıń qáliplesiwine ayrıqsha tásir tiygizedi.

S.Májitov, mine, usı dáwirlerden baslap qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiligi úlgileri menen birge klassik shayırlarımızdıń shıǵarmaların da jazıp alıp, jıynaw islerine kirisedi. Ekinshi jaǵınan, ol tuwılǵan topıraǵınıń mádeniyatınan da mudamı xabardar bolıp turadı, Kazan qalasınan hár qıylı ádebiyatlardı aldırıp oqıp, qaraqalpaqlar arasında rus, tatar ádebiyatınıń eń jaqsı úlgilerin úgit-násiyat qıla baslaydı.

1 Qaraqalpaq sovet ádebiyatı. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1979. 244-264-betler.; Istoriya karakalpakskoy sovetskoy literaturı. Tashkent: «Fan», 1981. S.168-182.

52

1912-jılı S.Májitov shańaraǵınıń sol waqıtlardaǵı qaraqalpaqlardıń úlken mádeniy oshaqlarınıń biri bolǵan Qońırat qalasına kóship keliwi onıń bul aǵartıwshılıq háreketleriniń jáne de jedellese túsiwine úlken múmkinshilik tuwǵızadı. Ol bul jerdegi barı-joǵı jigirmalaǵan shańaraqtan turatuǵın «Noǵay kóshesi»niń tatar jigitleri menen birgelikte hár qıylı mádeniy aǵartıwshılıq islerin alıp baradı: Ǵ.Toqaydıń qosıqları menen poemaların, Ǵ.Ibragimovtıń realistlik gúrrińleri menen romanların, Ǵ.Kamaldıń dramaları menen komediyaların, sonday-aq rus jazıwshılarınan L.N.Tolstoydıń gúrrińlerin, I.A.Krılovtıń tımsalların qaraqalpaqshalap, xalıq arasına keńnen taratadı hám násiyatlaydı, tatar dramaturgleriniń kishigirim pesaların saxnalas-

tırıp, xalıqqa kórsetedi1 .

Bul maǵlıwmatlar, birinshiden, S.Májitovtı Batıs hám Shıǵıs xalıqları mádeniyatın bir-biri menen baylanıstırǵan mádeniy elshi sıpatında tanıtıp tursa, ekinshiden, onıń xalıqtıń sawat, bilim dárejesiniń rawajlanıwına málim dárejede úles qosqan úlken aǵartıwshı bolǵanlıǵınan da dárek berip turadı.

Haqıyqatında da, S.Májitov XX ásirdiń dáslepki on jıllıqlarında jádidlik háreketke belsene aralastı. Bunı biz sóz sheberiniń

Q azı Máwlik penen Shımbay uezdiniń bolısı Iniyatqa Shımbaydan jádid mekteplerin kóplep ashıw zárúrligin aytıp jazǵan xat-qosıq- larınan ayqın sezemiz. Máselen, ol 1907-jılı jazǵan «Iniyat bolısqa» degen xat-qosıǵında xalıqtı sawatlandırıwdıń birden-bir jolı jańasha jádidlik bilimlendiriwge ótiw ekenligin qayta-qayta zinharlaydı:

Shımbaydıń jeri keń, suwı párawan,

Lekin bilimnen joq hesh namıw-nıshan,

Jigirma mıń úy, júz jigirma mıń jan,

Bir mektep joq oqıp sabaq almaǵa...

Eń ańsat jol-búgin usılı jádid,

Qabıl etseń, jaydıq aldıńa kárit,

Aqıl aytpaq Sizge kámine Májit,

Qıyal eter tek yadıńa salmaǵa2.

1Bayniyazov Q. Seyfulǵábit Májitovtıń ómir hám dóretiwshilik xızmetleri. / Seyfulǵábit Májitov. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1992. 5-b.

2Seyfulǵábit Májitov. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1992. 30-b.

53

S.Májitovtıń usılayınsha jádidlik kózqarastaǵı shayır bolıp qáliplesiwi, bir jaǵınan, tábiyiy hám zańlı da qubılıs edi. Sebebi,

bul dáwirde qaraqalpaq jámiyetshiligi milliy hám mádeniy oyanıw dáwirin bastan keshirip, pútkil Túrkstan jádidlik háreketiniń bólinbes bir bólegine aylanıp atır edi. Ásirese, S.Májitov jasap, dóretiwshilik miynet etip atırǵan Qońırat mádeniy ortalıǵı bul dáwirde usınday jádidlik kózqaraslardı birinshilerden bolıp qabıl etken hám úgit-násiyat qılǵan mákan boldı. Bul mádeniy ortalıqtıń jádidlik háreketlerdiń oraylarınıń birine aylanıwında usı hárekettiń Oraylıq Aziyadaǵı belgili wákillerinen esaplanǵan

Muxammad Sharip Sufızada menen Hamza Hákimzada Niyaziydiń Qońıratta jádidlik mekteplerin ashıp, sabaq beriwleriniń álbette,

úlkentásirjasaǵanlıǵıras.1910-1916-jıllardaSeyfulǵábitMájitov, mine, usı jádidlik kózqarastaǵı sóz sheberleri menen dóretiwshilik baylanıs jasaw múmkinshiliklerine eristi. S.Májitovtıń XX ásirdiń dáslepki on jıllıqlarında usınday jádidlik kózqarastaǵı jámiyetlik isker hám shayır bolıwı oǵan Keńes húkimeti ornaǵannan keyingi 20-30-jıllarda da jańa húkimet ushın jańasha jumıs islewine úlken múmkinshilikler jaratıp berdi. Ázelden jańalıqqa janı qumar S.Májitov keńes húkimetiniń mádeniyat, bilimlendiriw tarawındaǵı alıp barǵan siyasatın jaqsı jańalıqlar sıpatında qabıl etti. Sol ushında ol Keńes húkimetiniń bul tarawlardaǵı jumıslarına belsene aralastı.

1920-jılı Xiywada muǵallimler tayarlaw kursın oqıp kelip Keńes húkimetin basqarǵan partiya qatarına aǵzalıqqa da ótip, sol jılı Qońırat rayonlıq atqarıw komitetiniń xatkeri lawazımında isleydi.

Al, 1921-24-jıllarda Qońırat okruginde xalıq aǵartıw shaqabınıń baslıǵı lawazımında islep, dáslepki mektepler menen internatlardı shólkemlestiriwge, bul oqıw-tárbiya orınların qánigeler menen támiyinlewge úlken úles qostı.

Ol bul xızmetleri ushın 1924-jılı Xorezm xalıq respublikasınıń «Qızıl bayraq» ordeni menen sıylıqlanadı. 1932-34-jıllarda

bolsa az ǵana waqıt Qıpshaq rayonındaǵı suw xojalıǵı mekemesi menen Tórtkúldegi úlketanıw muzeyinde de juwapkerli xızmetlerde isleydi. Lekin, onıń 20-30-jıllardaǵı xızmetleriniń kópshilik

bólegi mádeniyat, bilimlendiriw, kórkem dóretiwshilik, jurnalistika salaları menen tıǵız baylanısta boladı. Ásirese, 20-jıllardıń birinshi yarımındaǵı ómiriniń kópshilik bólegi Tashkentte mámleketlik baspanıń Shıǵıs ádebiyatları bóliminde qaraqalpaq tilinde sabaqlıq, oqıw qollanbaların bastırıp shıǵarıw isleri menen bánt bolıp ótedi. S.Májitov Tashkentte bolǵan jıllarında belgili

54

bashqurt alımı, folklorshı Ábiwbákir Dibaev hám kórnekli qazaq jazıwshısı Muxtar Áwezovlar menen tanısıw baxtına miyasar boladı. S.Májitov, mine, usı jıllarda (1924-1928-jıllarda) sabaqlıq,

oqıw qollanbaların jazıp, bastırıp shıǵarıw jumıslarına qumbıl aralasadı. Atap aytqanda, «Qaraqalpaq tilinde álipbe», «Egedeler sawatı», «Oqıw kitabı» sabaqlıqların jeke óziniń avtorlıǵında dúzip, 1925-jılı Tashkentte bastırıp shıǵaradı. 1928-jılı onıń «Qaraqalpaq ádebiyatınıń jıyıntıǵı» atlı náwbettegi sabaqlıǵı shıǵarıladı.

S.Májitov1927-29-jıllardajurnalist-jazıwshısıpatında«Erkin Qaraqalpaq» gazetasınıń juwaplı xatkeri wazıypasın da atqaradı.

S.Majitov Keńes húkimetine qanshelli shın berilip xızmet etkeni menen, báribir jańa húkimet onı aqırına deyin qollap-quwat- lamadı. Sebebi, qaraqalpaq xalqınıń erkinligi, milliy ǵárezsizligi usaǵan ideyalardı óz mazmunınıń tiykarǵı ózegi etken onıń kóp ǵana shıǵarmaları jekke adamǵa sıyınıwshılıqqa tiykarlanǵan totalitar dúzimniń húkimranlıq etken bolsheviklik ideologiyasına onsha jaǵa bermeytuǵın edi. Sonlıqtan da ol 1937-jılı «xalıq dushpanı» sıpatında nahaqtan ayıplanıp, 1938-jılı 69 jasında Tórtkúl tyurmasında qamaqta qaytıs boladı. Aradan 20 jıl ótkennen keyin ǵana (1958-jılı 29-sentyabrde) S.Májitov Qaraqalpaqstan ASSRı prokurorınıń biyligi menen aqlanıp, bul jaladan birotala tazartıladı.

S.Májitov bul jıllarda jámiyetlik isker sıpatında qanday juwapkerli xızmetler atqarmasın, ol birinshi gezekte, qaraqalpaq mádeniyatıtariyxındaXXásirdiń20-jıllarındapaydabolǵanrealist-

lik jańa jazba ádebiyattıń baslawshılarınıń biri, kórnekli shayır, jazıwshı, dramaturg hám belgili awdarmashı sıpatında bahalanıwǵa haqılı. Bunı shayırdıń XIX ásirdiń 80-jıllarınıń ekinshi yarı-

mınan XX ásirdiń 30-jıllarınıń aqırına deyingi aralıqlarda jazǵan «Iniyat bolısqa», «Jaslarǵa», «Hayallar kúnine», «Qız-kelin-

sheklerge», «Jerdi bejer», «Harma, diyqan», «Qaraqalpaq», «Qaraqalpaqqa», «Báhár paslı», «Nawrız taza jıl», «Gúz», «Ámiwdárya», «Sayra, búlbúl», «Ekinshi quraltayǵa», «Óner-bilim», «Oqıwǵa kel», «Erlik dárkar», «Márt jaqsı», «Tiri qorqaq», «Tuwrılıq hám qalpallıq», «Tórt máwsim» usaǵan qosıqları, járiyalanbay qalǵan «Súyin hám Sara», «Qulmurat», «On toǵız» romanları menen járiyalanǵan kóp sanlı gúrrińleri, «Baǵdagúl», «Ernazar alakóz», «Sońǵı selteń», «Jigit boldıq», «Sabaq», «Gúlim - Tayman» pesaları, sonday-aq rus jazıwshıları I.A.Krılov, L.N.Tolstoy dóretiwshiliginen islegen awdarma gúrrińleri menen tımsalları tolıq tastıyıqlap turadı.

55

POEZIYaSÍ. Poeziya XX ásirdiń 20-30-jıllarında da qaraqalpaq á debiyatınıń jetekshi janrı bolıp kelgenindey, S.Májitov dóretiwshiliginde de belgili orındı iyeleydi. Ol ádebiyatqa eń aldı menen shayır sıpatında kirip keldi.

S.Májitov Ayapbergen Muwsev sıyaqlı eki dáwirde jasap, dóretiwshilik etken sóz sheberi. Onıń XX ásirdiń 20-jıllarına deyin «Báhár paslı», «Gúz», «Qıskeldi», «Nawrız tazajıl», «Ózek», «Sayra,búlbúl», «Jalqawdiyqanǵa»,«Óner-bilim»,«Dawbolmasın», «Tiriqorqaq»,«Qart penen ájel», «Tórt máwsim» sıyaqlı bir qatar qosıqlarında adamlardı jaqsı qásiyetlerge shaqırıwshı aǵartıwshılıq-demokratiyalıq ideyalar jır etildi. Máselen, ol «Oqıwǵa kel», «Inan mákkam», «Ónerbilim» qosıqlarında sawatlılıqtıń, bilimliliktiń áhmiyetin

ulıǵlap,jaslardıoqıwǵa,óner,bilimiyelewgeshaqırsa,«Jerdibejer», «Harma diyqan», «Jalqaw diyqanǵa» qosıqlarında jer xalıqtıń ırısqı, ǵáziynesi ekenligin, al waqtında islengen sanalı, hadal miynet, qolı gúl, maman diyqan onıń gilti ekenligin táriypleydi. Pikirimizdiń dáliyli retinde bul qosıqlardan mısallar keltireyik:

Háy, yaranlar, biz bundamız, Qosılayıq, oqıwǵa kel,

Bar bilimdi oqıp uǵıp, Kewilge ábden toqıwǵa kel1 .

(«Oqıwǵa kel»)

Sol jol menen júrmegennen, Bilimlige ermegennen, Jón-josaqtı bilmegennen, Keletuǵın zıyan mákkam.

Ayıqpastay jerden jol sal, Qanday bolıp turar awhal, Bilimli elden órnek al, Ján-jaǵıńa qarań mákkam2 .

(«Inan mákkam»)

Eliń qaldı biraz artta, Tur, jol basla, qarap jatpa, Eldiń namıs, arın saqla,

Jol kórset, elge ilim sham3 .

(«Jaslarǵa»)

1Májitov S. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1992. 99-b.

2Májitov S. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1992. 98-b.

3Májitov S. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1992. 71-b.

56

Egin ásbabın taqlap qoy, Gúndeń túskenshe baplap qoy, Bárin tayınlap saqlap qoy,

Jıl ótse, shıq, bolsań tiri1 .

(«Nawrız taza jıl»)

Dúnyada jasaǵan janlı-jániwar, Jerden óngen menen tirilik qılar, Tamaq-kiyim bári sol jerden óner, Jerdi bejer, seni jeriń toydırar2 .

(«Jerdi bejer»)

Shayırdıń «Qız kelinsheklerge», «Hayallar kúnine», «Qızlarǵa» qosıqları temalarınan kórinip turǵanınday, hayal-qızlar teńligin, olardıń gózzallıǵın, ádep-ikramın jırlawǵa baǵısh etilgen. Al, «Ne jaman», «Doslıq paydası», «Iniyat bolısqa», «Gúzde sharwa», «Dárkar», «Jigit», «Qıs», «Báhár paslı» sıyaqlı shıǵarmalarında bolsa, shayır qaraqalpaq miynetkeshleriniń kúndelikli turmısı, tábiyat sırları, tálim-tárbiya máseleleri, ómirdiń mánisi, ádep-ikramlılıq, doslıq tuwralı oyların ortaǵa salsa, «Márt jaqsı», «Inan mákkam», «Ónerbilim» sıyaqlı qosıqları filosofiyalıq ruwxtıń kúshliligi, tár-

biyalıq sıpatınıń basımlıǵı menen adamdı ózine tartadı. «Márt jaqsı» qosıǵınan úzindi keltireyik:

Til bir giltdur aqıl ǵaznasın ashar,

Altın, mıs sandıqta ne barın shashar,

Kóp sóz payda bermes, mazası qashar,

Sóz sóyleseń, ózi qısqa, short jaqsı.

Jigit jannan kesher eldiń arına,

El arqayın sonday márttiń barında,

Hár kim óz elinde, ósken jerinde,

Tilewles qalıń el, tuwǵan jurt jaqsı3 .

Shayır «Tórt máwsim» qosıǵında tábiyattıń sulıwlıǵı, álwan sırların obrazlı súwretlegen. Shayır bul shıǵarmada hár bir máwsimniń ózine tán ózgesheligin táriyplewi arqalı tábiyat hám adam ómiriniń bir tutaslıǵın kórsetpekshi boladı:

1Májitov S. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1992. 64-b.

2Májitov S. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1992. 44-b.

3Májitov S. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1992. 77-b.

57

Tórt máwsimniń aldı báhár,

Jan ház eter báhár kelse,

Jasıl dónip giya óner,

Jerge jıllı báhár kelse.

Ekinshi máwsim jaz bolar,

Bunda tınıslıq az bolar,

Bir jıldıń ǵamı sóz bolar,

Diyqanda is úder kelse.

Úshinshi máwsim gúz deydi, Jazdan úmitiń úz deydi, Isińdi sazla dúz deydi,

Alda qıs bar, eser kelse.

Tórtinshi máwsimiń qısıń, Qıs degen bir awır isti, Qardan talıp jerdiń ústi, Úydi úrgin kómer kelse1 .

«Qaraqalpaq», «Taza arnaǵa», «Harma, diyqan», «Jerdi bejer», «Qızkelinlerge», «Erlikdárkar»,«Jaslarǵa», «Balalar», «Oqıwǵakel»sıyaqlı kóp sanlı poeziyalıq dóretpelerinde S.Májitovtıń qaraqalpaq xalqınıń baxıtlı táǵdiri, hayal-qızlar teńligi jır etiledi. Bul qosıqlardıń ayırımlarında diyqanlarda jigerli miynetke shaqı-

rıw, jaslardı oqıp bilim alıwǵa, óner kásip tiykarların iyelewge násiyatlaw ideyaları ayqın kózge taslanadı.

Sonıń menen birge, shayır poeziyasında joqarı adamgershilik sıpatlar, júris-turıs normaları tuwralı da oy júritiledi, turmısqa

jat ayrım unamsız qubılıslar ótkir sınǵa alınadı. Shayırdıń«Úshbalıq»,«Soqırtıshqanmenenbaqa»,«Birlikpaydası»,

«Túlki menen qaplan», «Maqtanǵanday dáne joq», «Nadan molla» sıyaqlı shıǵarmaları onıń tımsal janrı ústinde de tabıslı dóretiwshilik

miynet etkenliginen derek berip turadı. Onıń bul tımsalları birlikke, doslıqqa, aqıl-parasatlı, kishipeyil bolıwǵa, turmıstaǵı geypara nadanlıq, menmenlik, hiylekerlik, ashkózlik sıyaqlı jaramsız ádetlerden jıraq júriwge shaqırıwshı shıǵarmalar bolıp tabıladı.

Ulıwma, S.Májitov poeziyasınıń kópshilik bólegi óner-bilim, miynet, tábiyat, ádep ikram, hayal-qızlar, xalıqtıń tariyxıy táǵdiri temalarına baǵıshlanǵan realistlik-didaktikalıq, siyasiy-publicis- tikalıq baǵıttaǵı lirikadan ibarat boldı.

1 Májitov S. Shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1992. 105-b.

58

PROZASÍ. S.Májitov XX ásir qaraqalpaq ádebiyatında tek ǵana shayır sıpatında emes, proza janrınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwına úlken úles qosqan prozaik jazıwshı sıpatında da kózge tústi. Jazıwshınıń qısqa hám ıqsham, qurılısı jeńil, sóylemleri kelte, túsinikli, kórkem jazılǵan gúrrińleriniń kópshiligi oqıwshı bala-

larǵa arnalǵan. Bul shıǵarmalar mektep oqıwshılarınıń jaǵdayı hám talabı esapqa alınǵan halda sabaqlıqqa ılayıq mazmun hám formada jazılǵan. Sonlıqtan bul shıǵarmalar tálim-tárbiya temasına arnalǵan bolıp, olarda kóbirek hadal miynet, shın doslıq, ádep-ikram máseleleri sóz etiledi. Mısalı, miynet temasına arnalǵan «Eki pazna» gúrrińinde bir temirshi usta eki pazna soǵıp shıǵaradı, paznanıń biri qarıydarǵa satılıp, biri satılmay dúkanda záń basıq, kóp waqıtqa deyin turıp qaladı. Satılıp, diyqannıń qolında jer súrip

júrgen pazna jerge tereń enip, iske túsken sayın, jarqırap júzi ashılıwǵa qaraydı. Bir kúnleri eki pazna ushırasıp qalıp, bir-birinen awhal sorasıp, záń basıw hám jarqırawdıń sebeplerin biliwge qızıǵadı. «Sen is qılmay, bir jerde jata bergennen soń, totıǵıp qalıpsań,

men kúnde islegen sebepten tatım ketip jarqıraǵanman» dep juwap beredi júzi jarqın pazna záń basqan paznaǵa. Jazıwshı haqıyqıy turmıs fakti menen miynet etiwdiń ullılıǵın kórsetip otır.

Jazıwshınıń «Azan menen» gúrrińinde oqıwshı balanıń oqıwǵa bahası, tártibi, joldaslarına doslıq kózqarası súwretlense, «Doslıq» gúrrińinde doslıq sózde emes, is júzinde, degen ideya ortaǵa taslanadı. Al, «Miyras» gúrrińinde jaslar turmısı mısalında óziniń hadal miyneti menen ómir qızıǵın kóriw ideyası násiyatlanadı. Gúrriń mazmunında bir ákeniń eki ulı haqqında sóz baradı. Shıǵarmada avtor bala ákeden mal dúnya, mol baylıqtı miyras etip alıwı shárt emes, adamgershilikti, miynet súygishlikti, hóner-bilimdi miyras etip alsa boladı, sebebi áke dáwleti balaǵa dáwlet bolmaydı, hár kim óz miyneti menen kún kóriwi kerek, degen ideyanı janlı turmıs waqıyaları arqalı kórkem etip kórsetip beredi. Gúrrińde bul ideya eki balasın teń kórip tárbiyalaǵan ana, tek úlken ulına dıqqat awdarǵan áke, áke miyrasına isenip ómirden óz ornın taba almaǵan úlken ul, miyrasqa isenbay óz miyneti menen kún kórip, baxıtqa erisken kishkene perzent obrazları arqalı ashıp beriledi. Mısalı, gúrriń qaharmanıana eki balasın

teń kórip tárbiyalasa,áke tek ǵana úlkenbalasınjaqsıkórip, miyrastı

da soǵan qaldırmaqshı boladı. Ol bul oyın hayalına aytadı. kúyewiniń bul pikirine qapa bolǵan hayalı, onnan ekewin de teń kóriwdi ótinish etedi. Áke bul usınısqa kelispegenlikten, ana kishi balaǵa bul jóninde aytpawdı soraydı. Biraq, ana bul pikirdi ishine sıydıra almay, qońsısı menen másláhátlesedi. Qońsısı, balaǵa bul awhaldı bildiriw kerek, ol miyrasqa isenbesin, usı bastan óz betinshe kúneltiwdiń

59

ǵamın jesin, dep keńes beredi. Hayalǵa bul aqıl maqul túsedi hám balaǵa barlıq jaǵdaydı bayan etedi. Sol-sol eken, bala óz aldına kún kóriwge, ómir súriwge, miynette shınıǵıp, ónerli bolıwǵa talpınadı. Onıń bul isleri nátiyjesin de beredi. Miyrastı iyelegen úlken

balabolsa,atamúlkine,miyrasınaiyeksúyepbiyǵam,isjaqpas,jalqaw, miynet etiwdi súymeytuǵın ónersiz, epsiz bolıp ótedi. Aqırı miyras tawsılǵannan soń kún kóre almay xor boladı. Miyrastan úmit etpey, óz ǵamın ózi oylaǵan, ónerli, miynet súygish kishi bala ómirden súrnikpey óz ornın tawıp, baxıtlı jasawǵa erisedi.

Proza janrınıń iri povest, roman tarawında da shıǵarmalar dóretiwge umtılǵan S.Májitov «Súyin hám Sara», «Qulmurat», «On toǵız» atlı romanlar jazǵan. Biraq, bul qosıq penen qara sóz aralas formada jazılǵan bay syujetli shıǵarmalar jazıwshınıń repressiyaǵa ushırawına baylanıslı baspa júzin kórmey-aq joǵalıp ketken.

DRAMASÍ. Dramaturg S.Májitov 1926-1936-jıllar aralıǵında «Cabaq», «Jigit boldıq», «Sońǵı selteń», «Ernazar alakóz», «Baǵdagúl», «Gúlim-Tayman» atlı pesalar jazıp, qaraqalpaq dramaturgiyasınıń tırnaq tasın qalawǵa salmaqlı úles qostı.

Onıń 1926-jılı jazılǵan «Ernazar alakóz» atlı eki seriyalı, on eki perdeli pesası biziń milliy dramaturgiyamız tariyxında payda bolǵan birinshi tragediya esaplanadı. Bul pesa jazılǵan jılı-aq Qońıratta, Tórtkúlde, Shımbayda saxnalarǵa qoyıla basladı. Bul pesada tiykarınan 1856-jıllardaǵı Ernazar alakóz basshılıǵındaǵı

Xiywa xanına qarsı bas kótergen qaraqalpaq miynetkeshleriniń xalıq azatlıq gúresi waqıyaları sáwleleniw tapqan.

Pesanıń bas qaharmanı óz aldına ǵárezsiz qaraqalpaq mámleketshiligin dúziw ushın xalıq azatlıq gúresiniń basında turǵan xalıq batırı, ullı sárkarda, úlken el basshısı Ernazar alakóz. Ol xalqınıń azatlıǵı ushın kúshli hám qurallı dushpan menen sońǵı demi qalǵansha mártlershe gúres alıp baradı, elim-xalqım dep kúyip janadı, hátteki, sawash payıtlarında da xalıqtıń birligi ushın aqıllı is-háreketler isleydi. Biraq, xalıq arasındaǵı alawızlıq,

ruwlıq jikleniwshilik kóterilistiń qan menen ayawsız bastırılıp, Ernazardıń tragediyalıq ólimge giriptar bolıwına sebepshi boladı.

Biraq, bul tragediya xalıqtı úmitsizlikke emes, al batırlıqqa, mártlikke shaqırıwshı, el-xalıq mápi ushın ayanbay gúresiwge ruwxlandırıwshı optimistlik tragediya bolıp shıǵadı.

Pesada tariyxtı jekke batırlar, danalar dóretedi. «Mıń qoydı bir serke baslar» degen xalıqlıq túsinik Ernazar alakóz obrazı arqalı berilgen1 .

1 Allanazarov T. Teatr hám dramaturgiya. Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1979. 65-b.

60