XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

jaǵdaylar qaraqalpaq jerinde de bolmaǵı kerek boldı. Sol sebepten de Rossiya jerindegi «jańa ómir» ushın bolǵan uran bul jerlerde de keń jańǵırdı. Biraq bul jıllarda elde unamlı ózgerisler de boldı. Qaraqalpaqstanda kóplep sanaat kárxanaları salına basladı. Paxta tazalaw, may shıǵarıw, jońıshqa tuqım zavodları salındı. Máselen, Moynaqta konserva-gósh zavodı payda boldı.

Bul jıllarda mádeniyat hám aǵartıw úyleri de kóbeydi. 1930-jıl- lardan baslap elde milliy baspa sóz payda boldı. Máselen« 1931jıldan baslap burınǵı «Erkin Qaraqalpaq» gazetası «Qızıl Qaraqalpaqstan» bolıp qayta shólkemlesti. 1933-jıldan «Sovetskaya Karakalpakiya», «Jas leninshi», «Jetkinshek», «Sovet muǵallimi» atlı respublikalıq gazetalar shıǵa basladı. 1932-jıldan Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń organı bolǵan «Miynet ádebiyatı» atlı kórkem-ádebiy jurnal shıǵarıldı. 1931-jıldan ilim izertlew insti-

tutı shólkemlestirildi. 1934-jılı Pedagogikalıq institut ashıldı. Orıs ilimpazları tárepinen qaraqalpaq xalqınıń tariyxı jazıla basladı. Bul jaǵdaylar, haqıyqattan da, usı jıllarda adamlarda, elde

jańa ómir baslanıwı múmkin degen úmitler payda etti. Biraq, elde bunday jańalıqlar bolǵanlıqları menen, xalıqtıń kóbisiniń keypi tómen boldı. Sebebi, ele 30-jıllarda burınnan qalǵan xalıq zıyalıları menen ayawsız gúresler dawam ettirildi. Húkimet tárepinen xalıq dushpanı dep súrginge jiberilgen adamlar esap-sansız boldı. Olardıń úylerinde qalǵan adamlardıń keyipleri tómen boldı. Ásirese, xalıqtıń bári jer-múlkinen ayrılıp qaldı. Onıń ústine, 30-jıllarda

elde asharshılıq, awırıwshılıq baslandı. Bunı jańa húkimettiń belsendileri xalıqqa, bul waqıtsha nárse, dep túsindirdi. Eldegi usınday tariyxıy sharayatta, usınday keyipte xalıq socializm qurılısı ushın xızmet qıldı. Xızmet qılmasa bolmaytuǵın da boldı. Sebebi, bul jıllarda mámlekettiń bas uranı-socialistlik qurılısta islemegen adamlar bolmawı kerek, degen edi. Al, kim islemese, ol «xalıq dushpanı» boldı.

Mine, usı 30-jıllardıń ádebiyatı, álbette, mámleket hám xalıq turmısındaǵı usı jaǵdaylardı sáwlelendirdi. Al, ádebiyat ta bul jıllarda jańa húkimettiń siyasatı menen jasaytuǵın sovetlik ádebiyatqa aylanıp baratırǵanlıǵın sezdire basladı. Sebebi, ádebiyattıń ózi de tariyxıy sharayatlardan, sociallıq jaǵdaylardan azıqlanıp, belgili siyasatqa xızmet qılıp jasaytuǵın qubılıs. Sonlıqtanda 30-jıllardaǵı socialistlik sharayat bul jıllardaǵı ádebiyattıń tiykarǵı bazasına aylandı.

30-jıllarǵa kelip qaraqalpaq ádebiyatı Ayapbergen, Qazı Máwlik, S.Májitov, Q.Áwezov usaǵan tájiriybeli jazıwshılarǵa jáne de

31

J.Aymurzaev, A.Begimov, I.Fazılov, Á.Ótepov, T.Seytmamutov hám t.b. usaǵan jas jazıwshılarǵa iye bola basladı. Biraq, elde XIX ásirdiń aqırında XX ásirdiń baslarındaǵı ádebiy, mádeniy dástúrlerdi dawam ettiriwshi xalıqlıq ádebiyat hám mádeniyat tolıq ómir súrip turdı. Sadıq, Dáwletiyar, Mináj, Qazaqbay hám t.b. usılarǵa usaǵan kóp xalıq shayırları sovetlik ádebiyat ruwxında shıǵarmalar dórete almaǵanları menen, socialistlik qurılısqa, kollektivlik xojalıqqa,

kolxoz qurılısına májbúriy túrde ózleri aralasa basladı.

Elde burın 20-jıllarda proletariat ádebiyatın dúziw ushın gúres bolǵan bolsa, endi 30-jıllarǵa kelip barlıq front boyınsha socializmniń alǵa basıw dáwirlerinde socialistlik ádebiyattı dúziw zárúrligi dúzildi. Sol sebepli 1932-jılı 23-aprelde VKP(b)nıń Oraylıq Komitetiniń «Kórkem ádebiyat shólkemlerin qayta qurıw haqqında» qararı qabıl etildi. Bul qarar boyınsha ádebiyattaǵı usı kúnge shekemgi bolıp kelgen hár qıylı aǵımlar, hár qıylı jollardı,

jáne de toparlardı bir shólkemge biriktirdi. Endi partiya basshılıǵında socialistlik dúzim jırlaytuǵın bir ádebiyat shólkemi payda bolıwı kerek boldı. Sonıń ushın partiya kórkem ádebiyat tarawında socialistlik baǵdardaǵı bekkem bir ádebiy shólkem, bir ulıwma soyuzlıq ádebiyat dúziwdiń ánjamına kiristi. Ulıwma, sóz ustaların sovet jazıwshılar soyuzı degen bir awqamǵa biriktiriw zárúrligi tuwdı. Sol sebepli Qaraqalpaqstanda QarAAP tarqatılıp, onıń ornına jańadan Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamın dúziw ushın 1932-jılı 19-iyunda shólkemlestiriw komiteti shólkemlestirildi.

Sol waqıtlarda onıń baslıǵı bolıp Q.Áwezov, orınbasarı bolıp A.Begimov, aǵzaları I.Fazılov, T.Seytmamutov, J.Aymurzaev, X.Axmetovlar saylandı. Bul tariyxıy qarardan keyin Sovet Awqamı

mámleketleriniń hámme jerlerinde jazıwshılar awqamınıń birinshi sezdin ótkeriwge tayarlıq kórile basladı. Eń baslısı jazıwshılarda shólkemleskenlik hám tepershilik kúsheydi. Qaraqalpaqstandaǵı qaytadan dúzilgen jańa jazıwshılar komitetiniń iniciativası boyınsha jazıwshılar awıllarǵa, oqıw orınlarına, kolxoz, sovxozlarǵa, kárxanalarǵa barıp xalıq penen ushırasıw kerek boldı. Sol dáwirdegi socialistlik qurılıstıń tabısların elde keń úgitnásiyatlaw, keń jazıw, keń jırlaw wazıypaları turdı. Bul jazıwshılar tárepinen islenip atırǵan sharalar Qaraqalpaqstan jazıwshıları-

nıń SSSR jazıwshılar awqamınıń birinshi sezdine úlken aldın ala tayarlıǵın kórseter edi.

1934-jılı 10-iyunda Tórtkúl qalasında Qaraqalpaqstan jazıwshılarınıń birinshi sezdi ashıldı. Sezdegi qaralǵan baslı másele-

ler: Qaraqalpaqstanda jasap, dóretiwshilik jaqtan xalıqqa xızmet

32

etip atırǵan jazıwshılar házirge shekem ne islegenligi, jáne de olardıń keleshektegi wazıypaları qaraldı. Ásirese, jaslar menen islesiw máseleleri, ádebiyatta proza usaǵan artta qalıp atırǵan janrlardı jetilistiriw, ádebiyatta kritikanı rawajlandırıw, ulıwma

bul jıllarda qaraqalpaq ádebiyatın barlıq janrlar boyınsha qalay rawajlandırıw kerekligi jóninde máseleler Qaraqalpaqstan jazıwshılar sezdinde birinshi mártebe keń pikir alısıwǵa erisildi.

Sezdde Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamı dúzildi. Jańa jazıw-

shılar awqamınıń bul saparǵı basshı organlarına Q.Áwezov, A.Begimov, J.Aymurzaev, Q.Ayımbetov, I.Fazılov, M.Dáribaevlar saylandı. Sezd jaqında bolatuǵın Moskvadaǵı SSSR jazıwshılar awqamınıń birinshi sezdine Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamı-

nıń atınan eki adamdı—A.Begimov, I.Fazılovlardı delegat qılıp sayladı.

Haqıyqattan da, 1934-jılı Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń birinshi sezdiniń ótkeriliwi jazıwshı, shayırlardıń dóretiwshilik ómirlerinde úlken tariyxıy waqıya bolǵanlıǵı sózsiz. Eń baslısı dóretiwshilik xızmetlerdiń xalıq massası menen erkin ushırasıwǵa múmkinshilikler jaratılıwı boldı. Endi jazıwshılarǵa biraz dóretiwshilik erkinlik jaratılǵanday boldı.

Kórkem ádebiyat mámlekettiń, partiyanıń tiykarǵı ideologiyalıq qurallarınan biri bolǵanlıqtan SSSR jazıwshılar awqamınıń birinshi sezdine tayarlıq máselelerine bolshevikler partiyası da ayrıqsha úlken itibar menen qaradı. Ásirese, ádebiyattıń keleshegi haqqında perspektivalıq qararlar alıwǵa Oraylıq komitettiń ózi tikkeley aralastı. Usı jıllardaǵı bul máseleler haqqında sońǵı dáwirlerdegi baspa sózlerde júdá kóp eske túsiriwler boldı. Solardan biri 1933-jılı SSSR Jazıwshılar awqamınıń birinshi sezdin shaqırıw haqqındaǵı tayarlıqtıń shólkemlestiriw komitettiń baslıǵı sıpatında óziniń bolǵanlıǵı haqqında I.M.Granskiy tolıp-

tasıp bılayınsha eske túsiredi: «Men I.V.Stalinge Sezdde házirgi sovet ádebiyatınıń bolajaq tvorchestvolıq metodın «proletarshı realizm» dep atasaq jaqsı bolar edi» dep usınıs ettim. Eger, «kommunistlik realizm dep atay qoyǵanımızda ǵoy, nur ústine nur bolar edi» dedim. «Sonda bizler eki nárseni kózde tutamız: Birinshiden, sovet ádebiyatınıń klasslıq proletar tábiyatın kórsetken bolamız, ekinshiden, ádebiyatta bizdegi rabochiylar klası háreketiniń barlıq

gúressheń maqseti kommunizm ushın ekenligin kórsetken bolamız», dedim. Sonda I.V.Stalin maǵan: «sovet kórkem ádebiyatınıń hám kórkem óneriniń metodın socialistlik realizm dep atasaq, durıs boladı», dep ayttı»dep jazadı.

33

SSSR Jazıwshılar awqamınıń birinshi sezdi Moskvada 1934jılı 17-avgustta ashıladı. Sezd 17-avgusttan 1-sentyabrge shekem dawam etti. SSSR Jazıwshılar awqamınıń birinshi sezdinde VKP(b) Oraylıq komitetiniń atınan usı komitettiń sekretarı A.A.Jdanov arnawlı bayanat penen shıǵıp sóyledi. Onda endi sovet ádebiyatınıń forması boyınsha milletlik, mánisi boyınsha socialistlik ádebiyat,

al onıń bas metodı socialistlik realizm metodı bolatuǵınlıǵı belgilendi. Jáne de socialistlik realizm ádebiyatınıń bul metodınıń ayrıqsha xarakterli belgileri kórsetilip berildi.

Al házirgi ǵárezsizlik dáwirlerimizde bul saparǵı bolǵan sezdiń barlıq qararlarına kerek emes dep qol siltep qaray beriwge bolmaydı. Sebebi, onıń geypara mayda milletlerdiń ádebiyatı ushın, ásirese qaraqalpaq ádebiyatı ushın da paydalı tárepleri kóp boldı. Máselen, M.Gorkiydiń bayanatında hám sezdegi shıǵıp sóylegen «millettiń azı-kóbi talanttıń sapasına tásir etpeydi... mayda milletlerdiń de dúnyaǵa belgili kórkem shıǵarmalar bergenleri kóp... óz folklorı- ń ızdı jıynańlar, saqlańlar, kórkem sózdiń saǵası folklorda...

Sulayman Stalskiydey xalıq talantlarına ǵamxorlıq qılıńlar»

degen gápleri Qaraqalpaqstanda da milliy miyrasqa húrmet penen qarawǵa, ásirese elde jasırınıp jasap kiyatırǵan júdá kóp xalıq talantlarınıń keleshekte dóretiwshilik erkinliklerine húrmet penen qarawǵa tolıq múmkinshilikler jaratılǵanlıǵı sózsiz.

Solay etip, 1930-jıllarda ádebiyatqa ayrıqsha kewil bólindi. Bul jıllarda qaraqalpaq ádebiyatına jas talantlı jazıwshılar kirip

kele basladı. Máselen: M.Dáribaev, D.Nazbergenov, A.Shamuratov, Á.Shamuratov usaǵan talantlı jazıwshılar ózleriniń dóretiwshiligi menen respublikalıq baspa sózde xalıqqa keńnen tanılıp qaldı.

Q araqalpaq ádebiyatı da óz aldına milliy ádebiyat sıpatında basqa xalıqlardıń ishinde óziniń rawajlanıp baratırǵan ádebiyat ekenli-

gin kórsete basladı. Bul jıllarda ádebiyat janrlar boyınsha da rawajlandı. Burınları ádebiyatta bas janr poeziya bolsa, endi gúrriń, feleton, ocherk, povest, poema, dramaturgiya, hátte ádebiy sın janrı da baslanǵanlıǵın hám rawajlanıp kiyatırǵanlıǵın kórsetti.

Sezden keyin kórkem ádebiyatqa da rastanda jaqsı kewil bólindi. Sebebi, orıs hám dúnya ádebiyatınıń klassikleriniń shıǵarmaların millionlaǵan tirajlar menen bastırıp shıǵarıp, miynetkesh massalardıń olar menen keń tanısıwlarına múmkinshilikler jaratıldı. Ásirese, orıs hám milliy xalıqlar ádebiyatlarınıń klassikleri

bolǵan A.S.Pushkinniń, L.Tolstoydıń T.G.Shevchenkonıń, Chota Rustavelidiń saltanatlı yubileylerin ótkeriw eldiń ómirlerinde

úlken ájayıp waqıyalar bolǵanlıǵı sózsiz.

34

Jáne de 30-jıllarda urısqa hám fashizmge qarsı Amsterdam kongresine jazıwshılardıń qatnasıwı hám 1935-jılı Parijde hár

qıylı kózqarastaǵı jazıwshılardıń bolıwına qaramastan, dúnyadaǵı barlıq xalıqlardıń qolları menen dúzgen mádeniyatın qorǵaw kongresine SSSRdaǵı jasawshı xalıqlardıń jazıwshılarınıń wákilleriniń qatnasıwı, bul kongresste Orta Aziya respublikaları jazıwshıları atınan Tájikstanlı Laxutiy qatnastı. Onda mádeniyat ushın birlesken xalıqlar mádeniy miyrasın qorǵaw ushın dúnya jazıwshılarınıń úlken mádeniy frontı dúzildi.1 Bul jaǵdaylar da qaraqalpaq jazıwshılarına unamlı tásir etti. Jazıwshılardıń ózleriniń

eldiń tariyxıy, siyasiy ómirlerinde úlken kúsh ekenliklerine kózleri jetti. Ásirese, xalıqlardıń bul jıllarda mádeniy baylanısları kúsheydi. Orıs hám tuwısqan xalıqlar ádebiyatı wákillerinen A.S.Pushkinniń, M.Yu.Lermontovtıń, Nekrasovtıń, I.A.Krılovtıń,

L.Tolstoydıń, A.P.Chexovtıń, M.Gorkiydiń, V.V.Mayakovskiydiń, A.A.Fadeevtiń, T.G.Shevchenkonıń, Ivan Frankonıń, Nawayınıń, Abaydıń, Jambuldıń, Hamza Hákimzadanıń shıǵarmaları qaraqalpaq tiline awdarıldı, jáne de bul awdarmalar milliy baspa sózlerde keńnen járiyalanıp barıldı.

Qaraqalpaq jazıwshılarınıń shıǵarmaların da awdaratuǵın awdarmashılar jetilise basladı. Olar qaraqalpaq klassik ádebiyatı wákillerinen Jiyenniń, Kúnxojanıń, Ájiniyazdıń, Berdaq, Ótesh shayırlardıń shıǵarmaların orıs, ukrain, azerbayjan, qazaq tillerine awdarıp, sol waqıtlarda baspa sózlerde daǵazalap bardı. Usı jılları

Ayapbergen shayır, Q.Áwezov, J.Aymurzaev, A.Begimov, M.Dáribaev, I.Fazılovlardıń shıǵarmaları orıs tiline hám tuwısqan xalıqlar

tillerine awdarıldı.

Onıń ústine, jaqında ǵana xalıq qollarınan jıynap alınıp, joq qılınǵan milliy jazba miyraslardı el ishinen qaytadan jıynaw jáne de jergilikli baspa sózlerde járiyalaw baslandı.

1936-jılı Qaraqalpaqstan Avtonomiyalı respublikası RSFSR dıń qaramaǵınan shıǵıp, Ózbekstan Respublikasınıń qaramaǵına ótti. Burınnan-aq, áyyem zamanlardan tariyxıy táǵdirleri birge bolǵan, birge jasasqan xalıqlar bolǵanlıǵı ushın bul akt tek qaraqalpaq xalqı ushın ǵana emes, ol ózbek xalqı ushın da, qaraqalpaq xalqı ushın da úlken quwanıshlı tariyxıy waqıya boldı. Jáne de bul jaǵday eki xalıqtıń ózbek hám qaraqalpaq xalıqlarınıń tilekleri boyınsha iske asqan tariyxıy process boldı.

1 Istoriyasovetskoymnogonacionalnoyliteraturı.Tom-2. «Nauka».Moskva:izd.1972. s.517-518.

35

1937-jılı Oktyabr revolyuciyasınıń 20 jıllıǵı SSSRda úlken mámleketlik bayram bolıp belgilendi. Bundaǵı bolǵan saltanatlı májlislerde sovet eliniń 20 jıl ishinde klass dushpanların saplastırıp bolıp bayramlanıp atırǵan belgili tariyxıy sáne ekenligi atap ótildi. Jáne de sovet elinde kórkem ádebiyat hám kórkem ónerde jańa jol baslanǵanlıǵı, socialistlik dúzimdi jırlaytuǵın

bir ádebiy shólkemge birikken, socialistlik realizmdi bas metod etip, partiya belgilep bergen jol menen rawajlanıp baratırǵan aldıńǵı qatardaǵı ádebiyat bolıp jetiskenligi máseleleri de dıqqattan shette qalmadı. Solay etip, 30-jıllarda jeńimpaz socializmniń elde tolıq erkin húkim súrgenligi belgili boldı. Jáne de tábiyiy túrde socialistlik realizm ádebiyatınıń eń baslı jırlaytuǵın teması partiya hám socialistlik qurılıstaǵı qızǵın miynet bolıp qaldı.

Partiya endi socializmde dóretiwshilik xızmetkerlerge, dóretiwshilik erkinlikke keń jol berildi dep, tınbay úlken tribunalardan májilislerde sóylep turdı. Bunı sol jıllardaǵı baspa sóz tınbay járiyaladı. Adam erkinligi endi baslandı, bul socializmniń artıqmashılıǵı, dep daǵazalandı. Biraq, partiyalıq baqlaw barda, ádebiyattıń erki jekke ádebiy tulǵalardıń qálewi boyınsha bolmadı. Bul jıllarda qaraqalpaq ádebiyatı úlken partiyalıq zorlıqqa ushıradı. Birinshiden, bul jıllarǵa jetip kelgende, milliy qaraqalpaq ádebiyatınıń

Ábdiqádir Bekimbet ulı, Ayapbergen Muwsa ulı usaǵan úlken-úlken sóz zergerleri quwdalawda óldi. Qazı Máwlik shayır, Kárimulla Ábish ulı, Abbaz, Qıdırniyaz usaǵan ullı shayırlar sovetlik quwdalawdan qashıp, xalıq arasında jasırınıp júrip kúneltti. Geyde-geyde partiyanıń dábdebeli gáplerine adam inanbaytuǵın jaǵdaylar da kóp boldı. Sebebi, usı 1937-jılı sovetlik dáwirde 20-jıllardan baslap qaraqalpaq ádebiyatın shólkemlestiriwshilerdiń iri wákilleri S.Májitov, Q.Áwezov, I.Fazılovlarǵa «milletshil», «xalıq dushpanları» dep húkimet tárepinen nahaqtan jalalar jabıldı. Bul waqıyalar

usı jıllarda qaraqalpaq xalqı ushın qayǵılı waqıyalar boldı. Bul waqıyalar milliy ádebiyatqa úlken zıyan bolǵanlıǵı sózsiz. Sebebi, bular sovetlik dáwirde milliy ádebiyattı hár tárepleme rawajlandırıp kiyatırǵan xalıq súygen shayır, jazıwshılar boldı. Usı jıl-

ları bulardan da basqa Qaraqalpaqstandaǵı kóp partiya hám mámleketlik ǵayratkerler de qamalıp, tyurmalarda atıp taslandı.

Bul 30-jıllardaǵı elge, xalıqqa partiyalıq zorlıqlardan tısqarı, ashlıq ta qosımsha awırmanlıq boldı. Bul apatshılıqlarǵa mámleket hesh nárse qıla almadı. Usı jılları adamlar ashlıqtan da, awır kesellikten de qırıldı. Bul jaǵdaylar elde adamlardıń psixolo-

36

giyalıq ahwallarına da tásir etti. Usınday bir awır jaǵdaylarda sovet húkimeti elge, xalıqqa tolıq ústemligin ornattı. Húkimettiń bul zorlıqlarına qarsı turarlıq elde hal bolmadı. Xalıqtıń kóz aldında socializmniń tolıq jeńgenligi dálillendi. Biraq, xalıq tariyxıy rawajlanıwdıń bul qubılısında da jasawın dawam etti. Xalıq bar jerde, álbette, onıń ruwxıy ómiri bolǵan kórkem ádebiyat hám kórkem óneri bolıwı shártli qubılıs bolǵanlıqtan xalıq basına qanday zorabanlıq zamanlar túsip tursa da, xalıqtıń milliy

á debiyatı óziniń jasawın hám rawajlanıwın dawam etti. Xaqıyqıy xalıq talantları zorlıq, zorabanlıq dáwirlerde de jasap eline, xalqına dóretiwshilik penen xızmet etiw kerekligine túsinip jetisti.

Bul ushın dóretiwshilik xızmetlerge endi ótken tariyxqa qaraw, el, xalıq tájiriybelerin, dástúrlerin úyreniw zárúrlikleri tuwdı. Ol ushın jasap turǵan jámiyetke de xalıq ideallarına da xızmet qılıp jasaw degen princip baslandı. Bunısız milliy ádebiyat ta jasamaytuǵınlıǵı belgili bolıp turdı. Bul máselede qaraqalpaq ádebiyatındaǵı kópten berli bolsheviklik tariyxtı kórip kiyatırǵan N.Dáwqaraev,

Q .Ayımbetov, J.Aymurzaev, A.Begimov hám t.b. usaǵan tájiriybeli jazıwshılardıń úlken xızmetleri boldı. Olar ótkendegi SSSR Jazıwshılar awqamınıń birinshi sezdiniń materialların basshı-

lıqqa alıp, milliy qaraqalpaq ádebiyatın bunnan bılayda rawajlandırıw máselelerinde de kóp jumıslar isledi. Solardıń biri ótkendegi milliy miyrastı elden tez jıynastırıw hám olardı milliy

baspa sózde múmkinshiligi bolǵansha keń daǵazalap barıw boldı. Sonıń sebebinen 1934-1940-jıllarda gazetalarda, ásirese, «Qaraqal-

paq ádebiyatı hám iskusstvosı» jurnalınıń betlerinde folklorlıq hám klassikalıq ádebiyatlardıń materialları tınbay daǵazalanıp barıldı. Jáne daǵazalanıp atırǵan milliy miyrasqa ilimiy kózqaras

N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, O.Qojurov usaǵan ilimpazlarımız tárepinen waqtında berilip barıldı. Máselen, Q.Ayımbetovtıń O.Kojurov penen birlikte jazǵan «Xalıq awızeki tvorchestvosınıń túrleri» atlı ilimiy maqalası bunıń ayqın dálili. Usılar menen

birge, el arasınan xalıq talantların jıynap, onı ádebiy iske jedellestiriwge ayrıqsha kewil bólinip barıldı. Bunıń bir mısalı sıpatında 1938-jılı Qaraqalpaqstan húkimeti menen birlikte Jazıwshılar awqamı Qaraqalpaqstan aymaǵın arqa hám túslik zonaǵa bólip, Shımbayda jáne de Qońıratta xalıq talantlarınıń Olimpia-

dasın ótkerdi. Usı olimpiada da jeńimpazlardı Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń dógeregine jámleydi. Jáne de olardı awqamdaǵı Moskva, Tashkent, Alma-Ata, Baku usaǵan iri sanaat hám óndirisi kóp qalalarǵa dóretiwshilik sayaxatqa jiberip aladı.

37

Uzaq mámleketlik quwdalawlardan sharshaǵan kóp xalıq shayırları ádebiyattaǵı bul jaǵdaylarda sovetlik tárepke ózlerinen ózleri ótiwge májbúr boladı. Máselen, Abbaz shayır 1923-jıldan 1928-jılǵa shekem quwdalawda boladı. 1923-jıldan 1929-jılǵa shekem huqıqsız bolıp húkimettiń jerinen, suwınan, múlkinen paydalanıwǵa haqısı bolmaydı. Al, 1929-jıldan «xalıq dushpanı» dep qamaqqa húkim etiledi. Ol 10 jıllap el ishinde, xalıq arasında jasırınıp júriwge májbúr

boladı. Onı óz xalqı jasırıp saqlaydı. Usı 1938-jılǵı olimpiada waqıtlarında adamlardıń ótinishi menen ol óz erki menen olimpiadaǵa qatnasıp, shayırshılıqta hám qıssaxanshılıqta birnshi orındı iyeleydi. Sol sebepli ol da 1938-1939-jılları xalıq talantları menen birge úlken qalalarǵa sayaxatqa baradı. 1940-jılı SSSR Jazıwshılar awqamınıń ekinshi sezdi shaqırılmaqshı boladı. Soǵan baylanıslı Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı 1939-jılı óziniń ekinshi sezdin shaqırdı. Usı sezdde 1938-jılı olimpiada da jeńim-

paz bolǵan xalıq talantlarınıń kóbisi Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamanıń dógeregine jámlenedi.

1939-jılı Qaraqalpaqstan jazıwshılarınıń ekinshi sezdinde jasaǵan bayanatında A.Begimov: «Birinshi sezde, sezdge birde xalıq shayırı qatnaspaǵan bolsa, búgin ekinshi sezde altı xalıq shayırı qatnasıp otır... usı sońǵı jıllardıń ishindegi jetiskenlikleri-

mizdiń birewi xalıq shayırlarınan Sadıq, Abbaz, Dáwletiyar, Esemurat jırawlardıń Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń átirapına shólkemlesiwi bolıp otır1 »dep kórsetedi.

Usı jazıwshılar awqamınıń ekinshi sezdinde sóylegen sózinde N.Dáwqaraev ta: «Ádebiyat maydanındaǵı sońǵı bir neshshe jıllardıń ishindegi biziń tabıslarımızdıń birewi 1928-1929-jıllardan berman jazıp kiyatırǵan onlaǵan jas shayırlar kelip qatarǵa qosıldı... biziń taǵı bir tabıslarımızdıń birewi Abbaz, Saǵınbay,

Sadıq, Qazaqbay, Qoshqar, Qurbanmámbet, Sánkibay usaǵan onlaǵan xalıq shayırların sovet jazıwshılar soyuzınıń aylanasına shólkemlestirdik2 »dep belgilep ótedi.

Haqıyqattan da, 1938-1939-jılları Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń xalıq shayırların óz dógeregine jıynap alıwı bul shólkemniń ádebiyattaǵı úlken tabıslarınıń biri boldı. Óytkeni, házir-

gi islep atırǵan jas jazıwshılardıń burınnan jazıp kiyatırǵan xalıq shayırları menen birigiwi bul pútkil qaraqalpaq xalqınıń ármanı da edi. Sebebi, milliy qaraqalpaq ádebiyatı usınday tájiriybeli

1Begimov A. «Qaraqalpaqstan ádebiyatı hám iskusstvosı» jurnalı. 1939 jılı.-№2.

2Dáwqaraev N. «Qaraqalpaqstan ádebiyatı hám iskusstvosı» jurnalı. 1939 jılı.-№2.

38

shayırlar menen qosılǵan waqıtlarda ǵana jaralıwı múmkin edi. Sebebi, ótken tariyxqa, xalıqlıq tájiriybelerge hám dástúrlerge qaramay, olardan úyrenbey ádebiyat, ádebiyat bolıwı da múmkin emes edi. Solay etip, bul jıllardaǵı dóretiwshilik xızmetkerler ádebiyattı jaratıwda, ásirese, milliy ádebiyattı dáwirge say forması boyınsha milletlik, mazmunı boyınsha socialistlik ádebiyat etip jaratıwda ózleriniń salmaqlı úleslerin qosıp bardı. Ádebiyat qaytalanbaytuǵın hám toqtap qalmaytuǵın milliy ruwxıy qubılıs sıpatında

xalıqqa xızmet etiwin hám rawajlanıwın dawam etti.

Bul jıllardaǵı milliy ádebiyattıń rawajlanıw tariyxın izertlewshi geypara qońsılas respublikalardaǵı ilimpaz ádebiyatshılar, ásirese, ózbek ádebiyatın izertlewshi alımlar bul dáwirdegi ádebiy processtiń rawajlanıwınıń xarakterli jolların bılayınsha belgi-

leydi: Máselen, 1930-50-jıllardaǵı milliy ádebiyatlar óz baslarınan úsh túrli dáwirdi keshirdi. Birinshi: 1920-jıllarda sap proletar ádebiyatın dúziw ushın gúres jolları, ekinshisi: socialistlik realizm ádebiyatın shólkemlestiriw dáwirlerin basınan keshiriw. Úshinshisi: socialistlik realizm ádebiyatı negizinde jańasha ádebiyat dúziwden ibarat boldı.

Biz de ádebiyat izertlewshilerdiń bul pikirlerin oylanıp aytılǵan durıs pikirler dep esaplaymız. Rasında da, sovet ádebiyatınıń bul dáwirleri hámme respublikalar ádebiyatları tariyxınıń 30-50- jıllardaǵı rawajlanıw basqıshların belgilese kerek.

Álbette, partiya ádebiyatınıń rawajlanıwın qansha baqlaw astına alsa da, ol ózine tán nızamlıqlar menen rawajlanatuǵın hádiyse ekenligin kórsetti. Ol dáwirdegi zorabanlıq zamanlarda da kóp ǵana shıǵarmalar jaratıldı. Olardıń kóbisi búgingi kúnleri de óz kórkemlik qunına iye. Bul jıllarda ulıwma milliy ádebiyat tuwılıwın, rawajlanıwın toqtatqan emes, qaytama kem-kem ádebiyatqa jańa janrlar qosılıp bardı, hár tárepleme rawajlanıwın dawam etti. Bul dáwirlerdegi ádebiyatta proza, dramaturgiya usaǵan janrlar hám ádebiy túrler payda boldı. Sezdiń qararları boyınsha jazıwshılar awıllarǵa, kárxanalarǵa, adamlar kóp jıynalǵan jerlerge barıwı, xalıq penen ushırasıwı solay etip, turmıs tuwǵızǵan klasslıq gúreslerdiń jeńislerin jırlawı kerek boldı. Atızlarda jáwlan urıp islep atır-

ǵan adamlardıń miynet jemislerin jırlaw sóz sheberleriniń tiykarǵı tematikasına aylandı. Jazıwshılar bolsa aldılarına qoyǵan bul wazıypalardı orınladı. Hámme jerlerde jazıwshı J.Aymurzaev,

A.Begimov, M.Dáribaev, D.Nazbergenov, N.Japaqov, Á.Shamuratov, A.Shamuratovlar aldıńǵı sapta boldı. Olar óz dóretpeleri menen eldegi qızǵın miynetti qollap-quwatladı. Olar lirik qaharman

39

júregindegi tuyǵı-keshirmelerdi, arzıw-árman, ideallardı, miynet adamlarındaǵı jáne de janlı ómirdegi gózzallıqlardı jırladı. Bul jıllarda qaraqalpaq lirikası jańa basqıshqa da kóterildi. Jasırarlıǵı joq, ádebiyattıń usınday tabısqa erisiwlerinde qaraqalpaq jazıwshıları kóbirek orıs ádebiyatınan úlgi alıw usılın úyreniwdi úrdis etti. Taǵı da elde qaysı respublikalarda ele socialistlik realizm ádebiyatınıń jetilispey atırǵanlıqları eskerti-

lip turıldı.

30-jıllarda poeziya ádebiyatımızda tiykarǵı janrǵa aylandı. Bul jıllarda J.Aymurzaev, M.Dáribaev dóretpeleri arqalı úlken kórkemlik jetiskenlikler menen jazılǵan ádebiyattıń iri janrları,

á sirese, poema janrı jeterli basqıshqa kóterildi. Al, prozada J.Aymurzaevtıń «Quwat» povesti, M.Dáribaevtıń «Mıńlardıń biri», A.Begimovtıń «Balıqshınıń qızı» povest, romanları biziń ádebiyatımızda proza janrınıń baslanǵanlıǵın, hátte kem-kem rawajlanıp kiyatırǵanlıǵın kórseter edi. Bul jıllarǵa kelip dramaturgiya jetilisken janrǵa aylandı. Ádebiyatta kritika janrı belgili dáre-

jege kóterildi. Bul jaǵınan qaraǵanda qaraqalpaq ádebiyatı qońsılas ózbek, qazaq, qırǵız, túrkmen ádebiyatlarınıń bul jıllardaǵı rawajlanıw barıslarınan kem emes edi. Qullası, 30-jıllar qaraqalpaq milliy ádebiyatınıń barlıq janrlar boyınsha rawajlanǵan basqıshın belgiledi. Qaraqalpaq xalqınıń 30-jıllardaǵı tariyxın siyasiy-jámiyetlik, ádebiy hám mádeniy sıpatlama kórinisleri usılardan ibarat boldı.

***

Qasım Áwezov (1897-1938) qaraqalpaq xalqınıń sovetlik dáwirdegi dáslepki milliy ádebiyatın baslawshılardıń biri. Ol 1897-jılı Shımbay uezdiniń Shımbay bolıslıǵındaǵı házirgi Keńes awılında tuwıldı. Ákesi sawatlı adam bolǵan. Qasım Áwezov jasında awıllıq mektepte oqıǵan. Áke-sheshesi ólip, ol jaslay jetim qalǵan. Soń Áyimbet iyshan awılındaǵı Maqtum axun mediresesinde oqıp bilim alǵan. Jarlıshılıqtan ol medireseni pitkere almaǵan. 1914-16- jılları Shoraxanǵa barıp kisi esiginde kúnlikshi bolıp isleydi.

Q araqalpaqstanda sovet húkimeti ornaǵanda, 1921-jılı awılda sawatlı bolǵanlıǵı ushın ádep «Soyuz qosshınıń» xatkeri, soń awıllıq atqarıw komitetiniń xatkeri bolıp isleydi. Soń Shoraxandaǵı 1921-jılı birinshi ashılǵan pedagog tárbiyashılar kursine oqıwǵa kirip, onı pitkerip, Shımbayǵa kelip qaladaǵı mektep internattıń baslıǵı bolıp isleydi.

40