XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

bar malların,kórpe-tósek,kiyim-kensheklerineshekemberip,ekonomi- kalıq jaqtan ázzilep qalǵan edi. Onıń ústine, bes jıl dawam etken urısta hámme xalıqlar aqıl hám fizikalıq jaqtan, ásirese, ekonomikalıq jaqtan júdá sharshaǵan edi. El tınıshlıq turmısqa ótkennen soń bul qıyınshılıqlardı tiklep alıw kerek boldı. Ol da ańsat bolmadı. Sebebi, oǵan waqıt ta kerek boldı. Ásirese, urıstan keyin

miynetke jaramlı adamlar da qalmaǵan edi. Sonlıqtan da bul da ańsatqa túspedi. Biraq, eldegi bunday qıyınshılıqlarǵa qaramastan, hámme xalıqlar, sonıń ishinde qaraqalpaq xalqı da bul ahwallardan qutılıw ushın jaqın jıllarda xalıq xojalıǵın tiklep alıwǵa bar kúsh-ǵayratların saldı. Xalıqtıń hámme waqıtlarda ruwxıy qúdretin bolǵan kórkem ádebiyat bul ekonomikalıq qıyınshılıq jıllarında

da xalıq idealı menen jasawǵa qaradı. Front jılları kórkem ádebiyattıń bas teması xalıqtıń ruwxıy kúsh-qúdiretin arttırıw, eldiń patriotlıq sezimlerin oyatıw, miyrimsiz dushpanǵa qarsı atlanısqa adamlardı mobilizaciyalaw bolıp qalǵan bolsa, endi el dushpandı qurtıp, tınısh ómirdi baslaǵan waqıtlarda da ádebiyat xalıq ruwxın, usı jıllardaǵı xalıq keypin jırlawdı ózine bas maqset etti. Sonlıqtan da urıstan keyingi bes jıllıqlar, xalıq xojalıǵın qayta tiklew, tınıshlıq turmıs penen miynet jedelligin

arttırıw, xalıqlardıń paraxat qurılıs jolındaǵı tariyxıy tabısları, xalıq xojalıǵınıń tarawların úzliksiz rawajlandırıw, eldiń bul joldaǵı qaharmanlıqların, xalıqtıń kúnnen kúnge abadanlıǵın arttırıw, eldiń materiallıq hám texnikalıq bazası ushın

bolǵan xarakterli gúresleri endi kórkem ádebiyattıń gáp etetuǵın baslı temasına aylandı.

Haqıyqattan da, xalıq xojalıǵın qayta tiklewge hámme xalıqlar sıyaqlı qaraqalpaqlar da jumıla kiristi. Elde tınıshlıq turmıs demi menen jumıs etildi. Eń baslı másele—urıstan keyin xalıq aralıq jaǵdaylar da júdá jaqsılandı. Fashizm tırnaǵınan azat

bolǵan Evropa hám Aziya kontinentindegi kóp eller ózleri demokratiyalıq jol menen rawajlanıwǵa kiristi. Máselen, Polsha, Germaniyanıń bir bólegi Germaniya demokratiyalıq respublikası bolıpqaytadúzildi.Chexoslovakiyada,Vengriyada,Rumıniyada,Bolgariyada, Albaniyada,Qıtayda,ArqaKoreyada, ArqaVetnamda,Mongoliyada, Kubada demokratiyalıq dúzim júzege keldi. Amerika materiginde de Kuba xalqı ózinshe erkin rawajlanıw jolın jeńip aldı.

Ekinshi jer júzlik urıstan keyingi dúnyada kóp mámleketlerdiń ǵárezsiz demokratiyalıq jollar menen erkin rawajlanıwı endi ózinen-ózi dúnyada paraxatshılıq tolıq ornaǵanlıǵın, endi onı saqlaw kerek ekenlinin kórsetti. Usı sebepli bul jıllarda qaraqal-

131

paq xalqı da paraxatshılıq vaxtasında turıp, urısta qattı hálsiregen xalıq xojalıǵın qayta tiklep alıwǵa belsene kiristi. Xalıq ómirlerinde urıstan keyingi jılları usınday bir jańa dáwir baslandı.

Bunday waqıtlarda kórkem ádebiyat ta ámeliy jaqtan iske asıp atırǵan progressivlik waqıyalardı, janlı rawajlanıwshı processlerdi jırlawǵa shıntlap baǵdar aldı. Xalıqtıń ruwxıy dúnyası da usı dáwirlerdegi ádebiyattan usını talap etti. Óytkeni, ádebiyat janlı process bolǵanlıqtan ol joq jerden, jáne de tosattan payda bolmaydı, ol eldegi bolıp atırǵan tariyxıy sharayatlardan, siyasattan, sociallıq jaǵdaylardan azıqlanıp dóreledi. Sonlıqtan bul jıllarda kórkem ádebiyattıń da wazıypası jańa jaǵdaylarǵa, jańa sharayatlarǵa baylanıslı nızamlı ráwishte ózgeriw kerekligi nızamlı qubılıs bolıp

qaldı.

Bul jıllarda, haqıyqattan da kórkem ádebiyat ushın jaqsı jaǵdaylar da payda boldı. Qaraqalpaqstannıń kóp jazıwshıları, máselen,

J.Aymurzaev, A.Begimov, Q.Ayımbetov, Á.Turımbetov, T.Nájimovlar fronttan elge qaytıp keldi. Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń aǵzaları da kóbeydi. Endi elde kórkem ádebiyat urıs jıllarındaǵı-

larǵa qaraǵanda biraz jańasha rawajlanıw jolına da tústi. Biraq, burınǵısha Qızıl imperiyaǵa kórkem ádebiyattaǵı dóretiwshiliktegi erkin hám demokratiya jaqpadı. Bul jıllarda ádebiyattı baqlawdı partiya jáne qolına aldı. Bunı partiya ádebiyat isine partiyalıq ǵamxorlıq dep túsindirdi.

Solay etip, 1946-jılı, 14-avgusta «Zvezda» hám «Leningrad» jurnalları, sol jılı 26-avgustta «Drama teatrlarınıń repertuarları hám olardı jaqsılaw ilajları haqqında», 4-sentyabrde «Úlken ómir» kinofilmi haqqında VKP(b) Oraylıq Komitetiniń qararları shıqtı. 1949-jılı yanvarda «Pravda» gazetasınıń betlerinde járiyalanǵan «Teatr kritikleriniń antipatriotlıq bir toparları haqqında»ǵı qararı bolsa, ilimniń ayrım tarawlarında, ádebiyatta, kórkem ónerde dóretiwshilik miynet etip atırǵan sovetlik qurılısqa

jat bir topar «kosmopolitler» qattı sınǵa alındı. Ásirese, Oraylıq baspa sózlerdegi «Konfliktsizlik teoriyası» haqqındaǵı maqalalarda kóp dóretiwshi xızmetkerler sınǵa alındı.

Bul partiyalıq qararlardıń SSSR da bir elde, bir mámlekette jasap atırǵan hámme ádebiyatlardıń, kórkem ónerdiń erkin rawajlanıwına úlken zıyanı bolǵanlıǵı sıyaqlı, bul jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimine de, kórkem ádebiyatına da, kórkem ónerine de úlken zıyanlı tásirleri boldı.

Bul qararlardıń bir táreplemeliligi, birinshiden, dóretiwshilik erkinlik hám olarda milliy ádebiyatlardıń ózine tán rawajlanıw

132

ózgeshelikleri esapqa alınbaǵan. Ekinshiden, ilim hám dóretiwshilik jumıslar burınǵısha tek partiyanıń baqlawı astında rawajlanıw kerek degen siyasat tolıq húkim súredi. Sol sebepli, bizde de qaraqalpaq ádebiyatında bul qararlar tiykarında ilimdi, onı izertleytuǵın kórkem ádebiyattı, kórkem ónerdi qayta qarap shıǵıw kerek degen gápler kóbeydi. Joq ta bolsa, usı ideyasızlıqqa juwap beriw kerek dep bizde de kóp joldaslar «geypara jazıwshılarımızdıń shıǵarmalarında ideyasızlıq, orta ásirge tán saray jazıwshılarınıń, shayırlarınıń úlgisinde bizde biraz shıǵarmalar jazılıp baspada basılıp shıǵıp ketken» dep geypara úlken jazıwshılarmızdı, mısalı, J.Aymurzaev,

Á.Shamuratov, A.Begimovlardı siyasatqa jaranıw ushın kritikalaw, qısqıǵa alıw baslandı.

Al, ilimde 1948-jılı «qaraqalpaq xalqınıń dástanları bolǵan «Alpamıs», «Qoblan», «Máspatsha» dástanları jırawlar tárepinen xalıq aldında jırlanadı. Olar oqıw baǵdarlamalarına kirgizilip mekteplerde oqıtılıp atır. Bulardı toqtatatuǵın waqıt keldi. Sebebi, bular xalıqqa qarsı shıǵarmalar, adamlardı sovet patriotizmi ruwxında tárbiyalay almaydı. Qayta milletshilikke, shovinizmge tárbiyalaydı dep úlken orınlarda, Oraylıq Komitet bayanatlarında, Ózbekstan Kommunistler partiyası Oraylıq Komitetiniń birinshi sekretarı Niyazovtıń bayanatlarında qattı kritikalanadı. Al, buǵan erip geypara jergilikli jerdegi milletshiler «N.Dáwqaraev milletshilikti jırlaǵan, islam dinin úgit násiyatlaǵan, Berdaq shayırdıń

«Xorezm», «Shejire», «Qulen bolıs» hám t.b. usılarǵa usaǵan shıǵarmaların maqtap jazıp, ilimiy izertlew alıp barıp, Qaraqum iyshannıń suwpısı bolǵan Berdaqtı «úlken shayır» dep doktorlıq dissertaciyasına kirgizgen. Bular házirgi waqıtlarda qanday uyat. Bul sovet ideologiyasına jat isler menen shuǵıllanıwshı usınday adamlar sońǵı jılları kóbeyip ketti»,—dep baspa sózlerde shawqım shıǵardı. Ayrım Savickiy, I.Efimov, Muradov, Narınov, K.Irmanov usaǵanlardıń milliy ádebiyatlarǵa hám ilimpazlarǵa jalası pútkil awqamlıq úlken shawqımǵa aylanıp ketti. Bulardıń pikirleri óz qátelikleri menen turmay, bunıń qaraqalpaq ilim, ádebiyatı, mádeniyatınıń ósiwinde, rawajlanıwında bul jıllarda úlken zıyanın tiygizdi.

Qızıl imperiyanıń usınday qorqıtıw, milletlerdiń ózine tán rawajlanıw baǵdarların baylaw, hámme nárseni siyasat penen uslap turıw usaǵan zorlıqları ekinshi jer júzlik urıstan keyin de bolıp

turdı.

Biraq, soǵan qaramastan, xalıq óziniń endi bul zorabanlıq siyasat dáwirlerinde de ózlerin ózleri qalay basqarıw, qalay rawajlandırıw jollarına túsinip jetken edi. Máselen, ústemlik etip turǵan húki-

133

metti de maqtaw kerek, biraq, sol arqalı bul zorlıqlarǵa qul bolıp qala bermey, óz milliy ózgesheliklerin de rawajlandırıw, usınday jollar arqalı olar menen ishki gúresti júrgiziwdi xalıq túsinip jetisken edi. Sol sebepli, xalıq hámme waqıtlarda milliylikti saqlap jasawdıń jolların bárhá qarastırıp keldi. Urıstan keyingi dáwir onnan burınǵı jıllardaǵı xalıqtıń ezilip, qorqıp, qorlanıp

á bden qul bolıp jasawınan ózgeshe jollar tapqanlıǵı menen parıq qıladı. Solay etip urıstan keyingi jıllar ózin-ózi basqarıw, ózin-

ózi rawajlandırıw múmkinshiliklerine anıq jollar tawıp kirisken jıllar boldı. Bul jıllar bunnan burınǵı ótken jıllarǵa qaraǵanda usınday úlken ózgeshelikleri menen parq etip turdı.

1947-jıllardan baslap qaraqalpaq jazıwshılarınıń shıǵarmaların daǵazalaytuǵın hár túrli atamadaǵı ádebiy almanaxlar shıǵarıw dástúrge aylandı. 1950-jıllardan baslap jabılıp qalǵan «Jas Leninshi» gazetası, 1951-jıldan baslap «Qızıl Qaraqalpaqstan», «Sovetskaya Karakalpakiya» gazetaları, 1958-jıldan baslap «Jetkinshek», 1955-jıldan baslap urıs jılları jabılıp qalǵan Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń organı bolǵan «Qaraqalpaq ádebiyatı hám iskusstvosı» jurnalı jáne qayta shıǵa basladı. 1958-jıldan baslap bul jurnal «Ámiwdárya» degen at penen ayına bir ret shıǵatuǵın boldı. Respublikamızdaǵı baspa sóz organlarınıń usınday bolıp keńeyiwleri milliy dóretiwshi xızmetkerlerdiń óz shıǵarmaların baspa sózde erkin daǵazalawına jaratılǵan múmkinshilikler edi.

1954-jılı 15-26-dekabr kúnleri SSSR jazıwshılar awqamınıń ekinshi sezdi bolıp ótti. Bul SSSR jazıwshılar awqamınıń jigirma jıldan keyingi shaqırılǵan sezdi edi. Bul sezdde eń tiykarǵı

baslı gáp etilgen máseleler: Ádebiyatqa partiyalıq basshılıq, ádebiyatta ádebiy qaharman, socialistlik realizm ádebiyatında kórkem formanıń baylıǵı, kórkem awdarma, konfliktsizlikke, illustrativlikke, turmıstı jalǵan qılıp boyap kórsetiwshilerge jol qoymaw kerekligi usaǵan kóp-kóp áhmiyetli máseleler talqılandı. Jáne de bul sezdde partiya bunnan keyingi dáwirlerde de kórkem ádebiyattıń rawajlanıw jolların kórsetip berdi.

Bul jıllardaǵı bir ózgeshelik, urıstan keyingi dáwirlerde tuwısqan xalıqlar ádebiyatı bir-birewleriniń jetiskenliklerine qaradı. Burınǵı jıllarǵa qaraǵanda olar bir-birewlerinen dóretiwshilik sheberliklerdi úyrendi. Kórkem ádebiyat ta insanıylıq qúdiretliliklerge túsinip jetisti. Sonıń ushın qaysı xalıqtıń dóretpeleri bolsa da ol ulıwma dúnyalıq mádeniy qordı bayıtıp atırǵan baylıqlardan, dep qaraldı. Sol sebepten de, urıstan sońǵı jıllardaǵı

B.Polevoydıń «Haqıyqat adam haqqında povest», A.Fadeevtiń «Jas

134

gvardiya», Á.Kazakovichtiń «Juldız», M.Ibragimovtıń «Sonday kún keledi», V.Licistiń shıǵarmaları, Ǵ.Mustafinniń «Qaraǵanda», T.Sıdıqbekovtıń «Búgingi kúnniń adamları», Berdi Kerbabaevtiń «Sheshiwshi adım», A.Qahhardıń «Jańa jer» hám t.b usılarǵa usaǵan shıǵarmaları qaraqalpaq xalqı ushın da dáwir jańalıǵı, úlken húrmetli itibar alarlıq shıǵarmalar boldı. Sebebi, bularda urıs teması da, urıstan sońǵı eldegi ekonomikalıq qıyınshılıqlar da

sheber súwretlenip berilgen. Bular tek óz elindegi jazıwshılar ǵana emes, al qaraqalpaq jazıwshılarınıń da dóretiwshilik sheberliklerin jetilistiriwge úlken járdem etetuǵın dóretpeler bolǵan-

lıǵı dawsız.

Bul jıllarda qaraqalpaq xalqınıń ómirlerinde de úlken-úlken ózgerisler bolıp turdı. Máselen, jańadan Taqıyatas qalası salındı. Ámiwdárya júwenlenip, oǵan GES qurılısı baslandı. 1947-jılı Chardjow-Qońırat temir jolı salındı. Awıllarda, kolxoz, sovxozlardıń miynet maydanlarında qızǵın isler háwij aldı. Usınday bir ómirdiń qaynaǵan waqıtlarında 1954-jılı Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń úshinshi sezdi bolıp ótti. Bul sezdge SSSR

jazıwshılar awqamınan, Ózbekstan, Qazaqstan, Túrkmenstan jazıwshılar awqamlarınan da kóp jazıwshılar qatnasıp, bir-birewdiń jetisken hám kemshilikleri talqılanadı. Sezdde haqıyqattan da, sońǵı 20 jıl ishindegi qaraqalpaq ádebiyatınıń jetiskenlikleri,

á debiyattıń rawajlanıw jónelisleri, perspektivaları, tiykarǵı dóretiwshilik baǵdarları belgilenip alındı. Sezd Qaraqalpaqstan jazıwshılarınıń ómirinde úlken waqıya boldı. Bunnan keyingi dáwirlerde dóretiwshi xızmetkerlerdiń xalıq ómirleri menen baylanısları kúsheydi.

Bul jıllarda (1946-1960) Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamına jańa jazıwshılar kirip kele basladı. Máselen, X.Seytov, B.Qayıpnazarov, I.Yusupov, B.Ismayılov, K.Sultanov, X.Turımbetov,

T.Jumamuratov, Ǵ.Seytnazarov, T.Qayıpbergenov, Ó.Ayjanov, M.Seytniyazov hám t.b. da talantlı jazıwshılar menen tolıstı.

Ekinshi jer júzlik urıstan keyingi on-on bes jıldıń ishinde 40 tan aslam professional shayır hám jazıwshılardı, prozaik, dramaturg hám balalar jazıwshıların, kritiklerin óz dógeregine jámlegen

respublikada úlken bir milliy ádebiyat hám mádeniyat ǵayratkerleriniń dóretiwshilik jámááti dúzilip jetilisti.

Poeziyada, prozada, dramaturgiyada úlken rawajlanıw dáwirleri baslanǵanlıǵı belgili bolıp turdı. Durısın aytqanda, bul jıllarda Qaraqalpaqstan jazıwshılarında jazıwshılıq sheberlikti jetisti-

riwge, tematikalıq, ideyalıq hám kórkemlik jaqtan kórkem shıǵarma-

135

lardı jetistiriwge talap ta kúsheydi, jazıwshılardıń ózleri tárepi-

nen bul máselege ayrıqsha juwapkershilik te arttı. Ásirese, ádebiyatta hár bir jazıwshı shayır óz stiline iye bolıwǵa, dóretiwshilikte novatorlıqqa erisiwge umtıldı. Ásirese, ádebiyatta burınnan qálem terbetip kiyatırǵan kekse jazıwshılar, máselen, xalıq shayırı

A.Dabılov, S.Nurımbetov, J.Aymurzaev, N.Dáwqaraev usaǵan jazıwshı shayırlar tabıslı qálem terbetti. A.Dabılovtıń 1950-jılı «Bahadır» dástanınıń birinshi kitabı, J.Aymurzaevtıń «Aygúl hám Abat» draması, S.Xojaniyazovtıń «Súymegenge súykenbe» pesası, Á .Shamuratovtıń «Aysholpan-Palman», I.Yusupovtıń «Joldas muǵallim» usaǵan iri keń polotnodaǵı shıǵarmaları payda boldı.

Urıstan keyingi dáwirlerde poeziya ádebiyatta tiykarǵı orınlardı iyeledi. 1950-jıldıń aqırlarında prozada úlken-úlken romanlıq shıǵarmalar da kórine basladı. Bul milliy ádebiyattıń usı jıllarda belgili dárejede rawajlanıwǵa bet alǵanlıǵın kórseter edi. Mısalı, J.Aymurzaevtıń «Ámiwdárya boyında», A.Begimovtıń «Balıqshınıń qızı», X.Seytovtıń «Mashaqatlı baxıt» romanları baspadan shıqtı.

1958-jılı Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń IV sezdi bolıp ótti. Sezdde urıstan keyingi dáwirlerde qaraqalpaq ádebiyatı joqarı ideyalı hám joqarı kórkemlikke iye kóp-kóp talantlı shıǵarmalar menen bayıǵanlıǵı belgilenip ótildi. Keyingi 1940- 60-jıllar aralıǵında qaraqalpaq ádebiyatı barlıq janrlar boyınsha, ásirese, kritika janrı boyınsha da biraz óziniń ósip kiyatırǵanlıǵın kórsetti.Buljıllardajerjúzlikádebiyattıń,ásirese,tuwısqan túrkiy xalıqlar ádebiyatınıń jetiskenliklerin kórsetiw hám ózinde

de sheberliklerdi jetilistiriw, awdarma máselelerinde biraz rawajlanǵanlıǵı belgili bolıp turdı. Máselen, Názim Hikmettiń, A.S.Pushkinniń,Abaydıń,Nawayınıń,Maqtumqulınıń,Ch.Aytmatovtıń, Sh.Rashidovtıń, A.Qaxhardıń, S.Muqanovtıń, Muwsa Jálildiń shıǵarmaları qaraqalpaq tiline usı jılları awdarıldı. Qaraqalpaq ádebiyatında bul jıllarda burınnan úlken tájiriybege, dástúrge hám úlken bazaǵa iye poeziya jetekshi janr bolıp qaldı.

P O E Z I YA

Poeziya túrkiy xalıqlarda, sonıń ishinde qaraqalpaqlarda da dúnya jaralǵalı xalıqtıń ruwxıy ómiri bolıp kelgen qubılıs boldı. Xalıq óziniń quwanıshın da, qayǵısın da hámme waqıtlarda usı poeziya arqalı bólisken. Qaraqalpaqlar XX ásirdiń hár bir on jıllıǵında qansha qıyın jámiyetlik ómirler keshirse, onıń poeziyası

da sonsha waq óz xalqınıń janlı ómirleriniń jırshısı bolıp xızmet etti.

136

Ekinshi jáhán urısı jeńis penen tamamlanıp, xalıq ómirleri tınıshlıq dúnyaǵa birinshi qádem basqan kúni-aq, poeziya bul shadlıqtı efir arqalı dúnya boylap jańǵırttı. J.Aymurzaev «Tıńlańız-

lar?!», «Keldi kútken kúnimiz», xalıq shayırı A.Dabılovtıń «9-may», xalıq shayırı S.Nurımbetovtıń «Dańqlı kún» qosıqları respublikalıq radiodan xalqımızǵı quwanıshlı xabarlardı jetkerdi. Olar urıstıń toqtaǵan kúni-aq elde tınıshlıq ómirdiń baslanǵanlıǵın xabarladı. Ásirese, Jolmurza Aymurzaevtıń «Tıńlańızlar?!» qosıǵında tek insanıylıq quwanısh, shadlı xabarlar emes, al pútkil jáhan xalıqları kútken ármanlarınıń orınlanǵanlıǵı yoshlı jırlandı.

Moskvadan keldi elge bir xabar, Bul xabarda gúllán xalıqtıń úni bar, Urıs pitti, keldi kútken kúnimiz,

Jeńis kúni baqıtlarǵa boldı yar,1—dep shayır jar

saldı.

Bul adamlarǵa shayırdıń jekke hawazı emes, al pútkil jáhán xalıqlarınıń quwanıshınday seziler edi. Rasında da, bes jıl dawamında fashizm menen qaytpay gúresip atırǵan dúnyadaǵı tınıshlıq súyer xalıqlar quwanıshı ekenligi de dawsız edi. Bul sol kúngi hár bir adamnıń, hár bir úydiń, hár bir xalıqtıń kútken ármanlarınıń orınlanǵan quwanıshı da boldı.

Bunnan keyingi bir hápteniń ishinde respublikalıq baspa sózlerde shayırlar izli-izinen urıstıń jeńis penen tamamlanǵanlıǵı haqqında xosh xabarlardı jazıp, xalıq quwanıshların jáne de kóklerge kóterdi. Olar poeziya arqalı eline tek ǵana shadlı xabarlar emes, yosh, zawıqlar baǵıshladı. Qullası, bul arqalı poeziyanıń ózi hámme waqıtlarda, hámme demlerde insan ómiri menen birge jasaytuǵın bir ájayıp qubılıs ekenligin de kórsetti. Sonıń ushın da biziń xalqımız poeziyanı hámme dáwirlerde de adam ómiriniń rawshanı dep bahalaydı.

Endi poeziya basqasha súwretlew usılına ótti, adamlardıń jan dúnyasına tez kirip, real hám kórkem súwretlewler arqalı urıstan jeńis penen qaytqan qaharmanlar obrazların jırlay basladı. Haqıy-

1 J.Aymurzaev. Shıǵarmaları. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1961.—105-b.

137

qattan da, ullı jeńisten keyingi shayırlarımızdıń ádebiyattaǵı endigi jobası usılay baslandı. Bul ádebiyatta nızamlı da qubılıs edi. Sonlıqtan da xalıq shayırı A.Dabılovtıń «Palwanlarıń kiya- tır»,J.Aymurzaevtıń«Batırıń—janajandoslarıńkeldi»,Á.Shamuratov-

tıń «Sawashtan keldi» hám t.b. usınday sıpattaǵı shıǵarmalar dóredi. Bularda jeńimpaz márt qaharmanlar obrazları gewdelendi.

Urıstan keyingi ádebiyatta shayır-jazıwshılarımız tárepinen urıstaǵı qaharmanlıqlardı jırlaw máseleleri de birden toqtap qalǵan joq. Sebebi, urıs dáwirleri xalıqtıń yadınan máńgi umıtılmastay tariyxıy iz qaldırǵan waqıyalardan boldı. Sonıń ushın da urıstan sońǵı lirikada Watan obrazı, qaharmanlıq waqıyalar, márt, qaharman jawıngerler obrazı uzaq waqıtlar jırlandı. Bunıń mısalı

etip, shayır Bayniyaz Qayıpnazarovtıń «Kók emen» qosıǵın kórsetiwdiń ózi jetkilikli. Qosıqta orıs jerine tereń tamır urǵan,

kóp jıllar ol jerde ósken kók emenniń hár bir shaqası urıs dáwirindegi bir jawıngerdey bolıp kórinedi. Onıń qansha shaqaların oq, snaryadlar julıp ketse de, ol tik qáddinde turıwın dawam etedi.

bunda urıs dáwirindegi qaharman xalqımızdıń juwmaqlawshı simvollıq obrazı jasaladı. Máselen,

Ol ele tur ashıwlı,

Jaw aldında iyilgen emes,

Onı zorlap kúsh penen hárgiz,

Iyildiriw hesh múmkin emes,

—degen qatarlardan bul mánini ayqın seziwge boladı.

Urıs dáwiri pútkil dúnyadaǵı jasawshı barlıq xalıqlarǵa paraxatshılıq ómirdiń suw menen hawaday zárúrli ekenligin kórsetti. Sonıń ushın urıstan keyingi dáwirlerde biziń jazıwshı, shayırlarımız ádebiyatta jeńis temasın, urıs dáwiriniń qaharmanlıqların jırlaǵanda ásirese, endi paraxatshılıq temaların adamzat ushın bir-birewleri menen ajıratıwǵa bolmaytuǵın qubılıs sıpatında qosıp jırladı. Haqıyqattan da, bul jıllardaǵı poeziyada

jeńisti hám paraxatshılıqtı qosıp jırlaw, bul haqqındaǵı xalqımızdıń oy-sezimlerin tereń hám anıq durıs súwretlew mashqalaları birigip ketti.

Q araqalpaq xalqınıń urıstan keyingi oy-sezimleri menen jasawshı hár bir shayır dóretpesinde paraxatshılıq, xalıq xojalıǵın qayta tiklew, xalıq xojalıǵın qayta tiklewdegi qaharmanlıq miynet temaları hár kúni, hár ay sayın jańǵırdı. Dáwirdiń talap etken áhmiyetli máselelerin shayrlarımız durıs túsindi. Máselen,

138

xalıq shayırı Abbaz Dabılovtıń «Tınıshlıqtı súyemen», «Tınıshlıq haqqında oylar», xalıq shayırı Sadıq Nurımbetovtıń «Paraxatshılıq», «Qolıńdı tart arabtan», shayır I.Yusupovtıń «Hesh qashan» shıǵarmaları usı biz gáp etken áhmiyetli máselelerdi jırladı.

Al, qızǵın miynet temasın jırlaw hár bir jazıwshı shayırdıń da baslı wazıypasına, nızamlı táǵdirine aylandı. Xalıqtıń ullı

jeńisti qolǵa kirgizgen kúnlerinen keyin onsha kóp keshikpey-aq el, xalıq massalıq túrde xalıq xojalıǵın qayta tiklewge jumıla kiristi. Sebebi, kóp jıllıq bolıp ótken awır urıs xalıqtı ekonomikalıq jaqtan júdá tómenletip hám hálsiretip taslaǵan edi. Óytkeni, jeńisti tezletiw ushın fronttı xalıq tek adam kúshleri menen támiyinlep ǵana qoymastan, jawıngerlerdi azıq-awqat, kiyimkenshek, oq dári hám t.b. lar menen tınbay támiyinlep turdı. Bul ahwallar xalıqtıń ekonomikasın tómenletip jiberdi. Sol sebepli elde xalıq xojalıǵın qayta bir tiklep alıw bas máselelerge aylandı.

1948-jılı 8-iyulda Qaraqalpaqstan ASSR Joqarǵı sovetiniń 6-sessiyası boldı. Buǵan hámme jazıwshı shayırlar da qatnastı. Sessiyada xalıq xojalıǵın qayta tiklew, endigi qaharmanlıq jumıslar elde egin, paxta hám sharwashılıqtı rawajlandırıw máseleleri qaraldı. Sonda Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń xalıq shayırları atınan S.Nurımbetov shıǵıp sóylep, endi barlıq kúshlerdi respublikada xalıq xojalıǵın rawajlandırıwǵa jumsawǵa shaqırdı.

Onda shayır:

Jeńis dáryasınan marjanlar sebiń,

Turmısqa sarıp ettiń tabıstıń kóbin,

Front ushın barlıq kúshler degen sóz,

Xojalıq jaǵına aylandı búgin,—dep jar saldı.

Jeńimpaz xalıqtıń óz elinde tınıshlıq dáwirlerde miynet etiwi qıyın emes edi. Bul da kóp kúshti talap etti. Biraq hár jılı elimizge báhárdiń keliwi adamlarǵa quwanısh baǵıshlap, olarda miynet jáwlanların qızdırar edi. Miynet adamlarınıń kewil-kúyleri báhárdi kórip, báhárdey bolar edi. Xalıq hár jılı báhárdi qızǵın miynettiń baslaması dep túsinip, onı quwanısh menen qarsı aldı. Bul xalıq quwanıshların shayırlar da hár saparı yoshlı jırlawǵa tayar edi. Solay etip, endi ádebiyat quwanıshlı miynet temasın jırlawǵa ótti.

Máselen, A.Dabılovtıń báhár haqqındaǵı qosıǵındaǵı:

Óksheńdi kóter dep qısqı toqsanǵa, Endi náwbet ber dep erkin bostanǵa,

139

Nur shashaman degen jáhán aspanǵa,

Qulaqqa kelip tur úni báhárdiń,—

degen qatarlarda shayır zor poetikalıq sheberlikler menen tábiyatqa jan endiredi. Solay etip, báhárdi xalıqtı jańa miynet shıńlarına shaqırıwshı simvollıq obraz dárejesine kóteredi.

Q osıqtı oqıp otırǵanda báhárdiń qúdiretliligi de, gózzalıǵı da, onıń saqıylıǵı da, onıń quwanıshı da adam júregine jıllı tiygendey boladı. Bul xalıq shayırınıń poeziyadaǵı ayrıqsha sheberligin de kórsetedi.

Tábiyat qubılısların jırlawdaǵı bunday sheberlik sıpatlar J.Aymurzaevtıń «Báhár súygen yar», T.Seytjanovtıń «Súyikli báhár» atlı qosıqlarında da kórinedi.

Shayırlarımızdıń bul jıllardaǵı kórkemlik oylarında, onnan payda bolǵan lirikalarında ayta qalarlıqtay jańalıqlar sezile basladı. Ol jańalıqlar hár bir adamnıń tınısh ómirindegi óz Watanı, óz xalqı ushın pidákerlik miynet jolları, qaharmanlıq niyetleri shayırlarımızdıń birinshi jobaǵa qoyıp súwretlew kerek ekenligine túsingenliklerinde kórinip turdı. Jáne de bul sıpat olardıń, usınday dáwirlerde kórkem shıǵarmanı qalay jazıw kerek, ne ushın jazıw kerek, birinshi jobaǵa qanday mashqalalardı shıǵarıw kerek, degen máselelerdi tolıq túsinip jetiskenlerinde seziler edi. Ásirese, miynet temasında eli, xalqı ushın, ondaǵı adamlardıń arzıwármanları, kewil-kúyleri, tiykarǵı idealları lirika menen tolıq bayanlandı. Solay etip, bul jıllarda qaraqalpaq ádebiyatında milliy lirika adamlardıń jan dúnyasın terbeterlik bay qubılıslar menen

ómirdegi hádiyselerdi sóyletiwi arqalı bayıp hám rawajlanıp bardı. Urıstan keyingi jıllardaǵı poeziya qaraqalpaq ádebiyatında

óziniń tematikalıq jaqtan baylıǵı menen ajıralıp turdı. Ol xalıq turmısınıń hámme táreplerine aralastı. Sebebi, shayır jazıwshılar óz dóretiwshilik hujdanı menen ómirge sanalı aralastı.

Haqıyqattan da, poeziya qay jerde qaynaǵan miynet bolsa, tap soǵan bardı. Sonı kórdi. Sonıń ushın da ol paxta atızındaǵı miynetti,

Qaraqumdı qaq ayırıp salınıp atırǵan temir jollarda, Aral balıqshıları menen ushı qıyırı joq kók teńizde, ústirtti jaylaǵan sharwalar arasında jasap rawajlandı. Bulardıń mısalı etip Abbaz shayır-

dıń «Aral qızı Aqsúyrik», «Xalıqtı temir jolǵa shaqırıw», «Aqbóget», «Biybisánem», «Taqıyatas», «Mexanizaciya», «Jarısta ozǵan jaslarǵa», S.Nurımbetovtıń «Kúsh salıń», «Dańq alıw kerek qurılıstan», «Baratırıppan», «Poezd kelgende», «Paxtakesh qız qosıǵı», «Sharwalarǵa», J.Aymurzaevtiń «Watan», I.Yusupovtıń «Qarateńiz tásirlerinen», «Kavkaz» t.b. shıǵarmalardı da keltiriw múmkin.

140