XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

júdá háwijge shıǵıp atırǵan waqıtları boldı. Shımbay bul xalıq azat etiwshilik háreketlerdiń eń qaynaǵan oraylarınan biri bolıp turǵan jer edi. Óz elindegi bul tariyxıy, siyasiy jaǵday jas oqımıslı alımǵa tásir etpewi múmkin emes edi. Onıń ústine Qazı Máwlik jádidlik háreketlerdi elge keń taratıwshılardıń biri boldı, sol sebepli ol Shımbaydaǵı xalıq kóterlisiniń belsendi qatnasıwshılarınıń biri boldı.

Ol xalqı menen, xalıq idealı menen jasawdı murat biletuǵın adam edi. Sonıń ushın ol barlıq ómirin barlıq qolınan kelgen ilajlarınıń barlıǵın xalıq xızmetine jumsadı. Qazı Máwlik lirik shayır boldı. Ol 18-20 jaslarınan aq lirik shıǵarmalardıń sheberi, onıń ústine jaslayınan ataqlı qıssaxan ekenligi menen ádep Shımbay qalasına, soń barlıq qaraqalpaq xalqınıń arasına

shayır, qıssaxan dep atı hawazası keń tarala basladı. Rasında da, xalıqta onıń qosıqlarına qızıǵıwshılıq kúsheye basladı. Onıń shıǵarmalarınıń ápiwayılılıǵı, biraq kórkemligi adamnıń ishki sezimlerin túsiniwi, onı sóyletiwi, jan sezimlerińdi qozǵap adamǵa bir lázzet baǵıshlaytuǵın onıń lirakaları adamlar kewillerin iyeley basladı. Sonlıqtan da oǵan hár qıylı waqıyalarǵa arnap qosıq jazıp beriwge ótinish etip adamlar kóp keletuǵın boldı.

1916-jılǵı márdikarǵa adam alıw xalıqtıń kewillerin qayǵı ǵamǵa toltırdı. Adamlar kewillerine umıtılmastay jara saladı. Kóp jas kelinshekler óz súygen adamlarınan ayrılıp uzaq hám ármanlı saǵınısh sezimlerine bólenedi. Olardıń kóbisi ózleriniń bul qayǵıların bólisiwge, saǵınısh qosıqların jazıp beriwge ótinish etip Qazı Máwlikke keledi. Qazı Máwlik bularǵa tilekles insan sıpatında olardıń tileklerin orınlaydı. Shayırdıń bul tariyxıy waqıyalarǵa arnalǵan «Márdikar» degen qosıǵı ol jıllardaǵı xalıqqa eń kóp taralǵan shıǵarmalardan boldı.

Kegeyli boyına aq gúl pitipti,

Biziń yarlar márdikarǵa ketipti,

Yash ǵana yarını háyran etipti,

Keshe ketken sáwdigimdi saǵındım.

Elden ayra túsip ketti neshsheler,

Kambaǵal qashaqqa árman ettiler,

Xabar yoq bilmeymen qayda kettiler,

Keshe ketken sáwdigimdi saǵındım.

91

Sarqıraydı aqqan suwdıń saǵası,

Meniń yarım duyım jurttıń aǵası,

Yıǵlap qaldı tuwǵan yalǵız anası,

Keshe ketken sáwdigimdi saǵındım-dep jazadı.

Bul qosıqlar qızlar qosıǵı degen at penen hayal-qızlardıń óz súygen adamlarına bolǵan sheksiz saǵınısh sezimlerin jırlaǵan qosıq bolıp, qaraqalpaq eliniń barlıq jerlerine taraǵan eń jaqsı,

eń gózzal, adamlardıń júrek sezimlerin terbetken qosıqlardan boldı. Sonıń ushında bul shıǵarma óz zamanında qıssaxanlardıń repertuarlarınan keń orın iyeledi. Xalıqlar arasında keń taraladı.

Qosıq júdá ápiwayılıǵı, biraq tereń mánililigi hám kórkemligi menen adamlardıń kewil kúylerin sayratqan, adamnıń jan sezimlerin terbetetuǵın qúdretliligi menen kúshli boldı. Sonıń ushın bul shıǵarma hámme jerde adamlardıń súyip aytatuǵın, qunıǵıp tıńlaytuǵın qosıǵına aylandı. Tez arada bul qosıq xalıq qosıqlarınıń qatarına ótti. Bul shayırdıń haqıyqıy xalıqlıq shıǵarmalardı, ásirese, lirikalıq qosıqlardı dóretiwdiń sheberi, ustası ekenligin kórsetti.

Usınday sheber jazılǵan lirikalıq shıǵarmalar Qazı Máwlikti jas waqıtlarınan-aq el, xalıqqa ataqlı shayır dep tanıtıwǵa sebepshi boldı.

Qazı Máwliktegi jas waqıtlardan poeziyalıq izleniw onı milliy lirikalıq shıǵarmalardıń sheberi etip jetistirdi. Ol jaslay-aq lirikada adamnıń ishki sezimlerin sóyletti. Poeziyanı adamnıń jan sezimine aparıp qostı. Sol sebepli onıń jas waqıtlarındaǵı shıǵarǵan kóp qosıqların awıllarda adamlar házirge shekem xalıq qosıqları dep aytıp júredi.

92

Sáwgeli yar wádesine kelmese,

Qara kózim tolıp turǵan yash bolar,—dep jazadı.

Qazı Máwliktiń jas waqıtlarındaǵı dóretken «Kóńlim», «Qurban hayıt», «Kóknarshı dostıma», «Shımbay» atlı kóp qosıqlar cikiline kiretuǵın lirikalıq, yumor hám satirashıl shıǵarmaları bar. Shayırdıń «Qurban hayıt» degen qosıǵında eldegi xalıqtıń hár jılǵı Qurban hayıtqa baylanıslı ótkeretuǵın bayramına arnap shıǵaradı. Qurban hayıtta musılman xalıqlarında dástúrge aylanǵan bir toy. Qurban hayıt hámme ellerde, xalıqlarda bar. Bul ulıwma musılman ellerinen kelgen dástúr. Buǵan Qazı Máwlik milliylik lipas kiydiredi. Qurban hayıtta bay da, ash ta bayramlaydı. Biraq, bar adamlar jıynalıp qaramal soyıp, sıratta qıl kópirden ótemiz

dep soymastan aldın onıń quyrıǵına asılıp jáne de bayramda gósh jeytuǵınlıǵına quwanısıp atırsa, ash adamlardıń jarmasına lobiya salıp aq iship, geshir sıqpan iship-aq óz halına táwbe etip, olarda ózlerinshe sırattan ótip biyishke barıwǵa qudaytaladan tilek tilep, waqıtların qoshlap, bala-shaǵaların toydırıp atırǵanlıqların aytadı.

Máselen:

Aydı qurban keldi dep, bar adamlar qurban eter, Tappaǵan biysharalar, lobiya salıp sıqman eter,

Basqa ilajı bolmaǵannan soń, xosh waq bolıp kewil eter, Basqa jaqtan miyman kelse, kel qonaǵım iship je der.

Bolmasa, ol biyshara qurbanlıqqa nesin soysın, Axun menen mollanıń aldına al dep nesin qoysın,

Áy qudaya men de seniń bendeńmen dep zar-zar yıǵlap, Aytar ol ǵáriyip: sıqmanǵa bala-shaǵam toysın,—

dep jazadı.

Avtor tárepinen bul qosıq shıǵıs xalıqlar poeziyasındaǵı ǵazzel formasında jazılǵan. Bul qurban hayıt haqqındaǵı qosıq haqıyqattanda ǵazel formasında jazılıwı kerek. Qurban hayıtlarda adamlar Q urban hayıt haqqındaǵı qosıqlardı ǵazzel qosıq formasında aytqan. Qurban hayıttıń dástúri boyınsha qurban hayıt haqqında qosıqlar usılay aytılıw kerek bolǵan. Qosıqtıń bul formaları

buǵan shekem ádebiyatlarda kórinbeydi. Usı waqıtlarǵa shekem adamlar Q urban hayıtta Nawayınıń, Bedildiń, Molla Nepestiń, Xoja Hapızdıń, molla Máshreptiń qurban hayıt haqqındaǵı qosıqların

93

aytqan. Al,QazıMáwlik bolsa,óz elindegi hárjılı xalqıótkeretuǵın hayıt bayramına arnap qurban hayıt ǵazzelin islep shıqqan. Sonıń ushında onı ǵazzelge milliy lipas kiydirdi deymiz. Bul burınǵı

qosıqlarǵa qaraǵanda biraz ańsat hám aytıwǵa ońay bolǵan. Adamlar bunı óziniń kúndelikli ómir tirishiligine kirgizgen. Qazı Máwlik

milliy ádebiyatqa usınday jańalıqlar engiziwge umtılǵan adam.

Q azı Máwliktiń ǵazzeli óz milliy toy tamashalarına arnap jazılǵanlıqtan onda klassik ádebiyattıń dástúrleri ómir súrdi. Ol milliy yumorǵa bay. Avtordıń ózi bul ǵazzelin toyxanalarda adamlar aldında talay oqıǵan. Ásirese, qosıqtıń ǵazzel túrinde jazılǵanında emes, onda milliy jámiyetlik xarakterler bar. Onda úlken sociallıq máni bar. Ol xalıq ádebiyatı, mádeniyatı dástúrlerin basshılıqqa alıp jazǵanı sebepli eń qızıǵı, onda hár qıylı ómir bar, hár qıylı kúnkóris bar ekenligi jazılǵan. Qosıqtıń xalıqtıń ómirlerin qosıqtıń hár túrli formalarında jazıw múmkin ekenliklerin kórsetken. Máselen, bay adamlar mal soyıp, gósh jep beyishke baratuǵın bolıp atırsa, jarlı biysharalar jarma sıqpan iship-aq beyishke baratuǵın bolıp atadı. Avtor XX ásirdiń basındaǵı jámiyetlik qurılıstıń usınday xarakterlerin kóz aldına keltiredi.

Qazı Máwlik táriplik shıǵarmalardıń sheberi. Bunda Ájiniyaz dástúri basım. Shayırdıń táripleri onıń «Shımbay» atlı shıǵarmalarında anıq kórinedi. XX ásirdiń basındaǵı milliy demokratiyalıq ádebiyatta tárip qosıqlar jazıwda Qazı Máwlik bul ásirdegi jasaǵan kóp shayırlardıń ustazı bolǵan adam. Haqıyqatında da, bul ásirde Qazı Máwlik milliy poeziyanı mazmunlıq jáne de formalıq jaqtan da bayıtqan adam.

Shayırdıń lirikalarınıń ishinde, ásirese, táriplik lirikalarında «Shımbay» atlı shıǵarmaları ayrıqsha orın iyeleydi. Onda avtor lirikanıń shın sheberi ekenligin kórsetiwden tısqarı ol, óz xalqınıń shın patriot perzenti ekenligi de dálillenedi. Onda tuwıp

ó sken eline muhabbat, ózin tárbiyalap ósirgen xalqına sheksiz minnetdarlıq sezimler jańlap esitiledi. Onıń bul táriplerinde tuwılǵan jer tábiyatı, onda jasap atırǵan xalqı, ol xalıqtıń jaqsı-

jaqsı úrp-ádetleri, nebir ǵoshjaq aqıllı, miynetkesh jigitleri, ne bir sulıw qızları, eldegi adamlardaǵı bir-birewge mehribanlıq, izzethúrmetlilik shayır tárepinen onıń bul qosıqlarınıń barlıǵında zor yosh penen jırlanadı.

Mısalı: Sharaptı uzatar tázimni áylep, Ádep-ikram menen jigitti tıńlap,

Xosh tákullum bilán bulbuldek sayrap, Shiyrin sózli qızları bar Shımbaydıń.

94

Bularda kóbirek qosıqtıń mazmunınan góri shayırdıń shıǵıs xalıqlarınıń ádebiyattaǵı hám mádeniyattaǵı dástúrlerin kóbirek ózlestirgen sawatlı adam ekenliginen de derek beredi. Biz klassik

ádebiyat shıǵıs xalıqları ádebiyatlarınıń dástúrlerin kóbirek Ájiniyazda kórsek, bunı XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı

ádebiyat tariyxında Qazı Máwlikte de kóremiz. Álbette, biz qaraqalpaq

ádebiyatında shıǵıs xalıqları mádeniyatınıń dástúri eki shayırda

ǵana bolǵan degen pikirlerden awlaqbız. Sebebi, shıǵıs xalıqları mádeniyatı hámme waqıtlarda bir-birleri menen baylanısta jasaǵan, bir-birlerin bayıtqan, rawajlandırǵan ádebiyatlar bolǵanlıǵı sózsiz.

Ájiniyaz, Qazı Máwlik dóretpeleriniń dóreliw stili, tili boyınsha bir qansha hámme túrkiy xalıqlar ushın ortaq principlerdi názerde tutıp jazılǵan shıǵarmalar boldı.

Qazı Máwlikte táriplik shıǵarmalardıń kópligi, oǵan avtordıń shayırshılıq sheberligi ol tosınnan bolǵan qubılıs emes. Táriplik shıǵarmalar poeziyanıń eń qıyın da túrlerinen bolıp esaplanadı. Ondaǵı jańalıqta, shayırshılıqtaǵı aldına avtordıń qoyǵan principi de poeziya menen adamdı, jámiyettegi adam ómirlerin jazıwda olardaǵı eń real awır qubılıslardı súwretlep jetkere alıw múmkinshiliklerine iye lirik qosıqlardıń túrlerin tańlaǵanlı-

ǵında bolıp otır.

95

Ótken uzaq ásirlerdegi túrkiy xalıqlardaǵı sóz sheberleriniń dóretiwshilik ómirlerin úyrengenimizde hámmesi adam ushın, qanday jollar menen bolmasın adamnıń ómiriniń, onıń ruwxıy dúnyasın erkin shadlı, uzaq jasawın kórgisi kelgen, barlıq óz ómirlerin solardı jırlawǵa baǵıshlaǵanın kóremiz. Birewler adamnıń bul dúnyada xan, patsha, wázir, bay bolıp jasaǵanlıǵın kórgisi kelgen.

Biraq, dúnyaǵa shıqqan adamlardıń hámmesi patsha, hámmesi xan, hámmesi wázir bolıp jasay beriwi múmkin emes. Sonda puqara kim boladı. Olarǵa bul másele ústinde bas qatırǵan. Sonıń ushın xalıqqa

á dillik, teńlik áperiwshi patshalar, xanlar dep túsingen. Sonlıqtanda solar ómirlerin, solar saltanatın jırlawǵa qosıqların baǵıshlaǵan.

Al, geyparalar adam bolıp dúnyaǵa kelgennen keyin ómirde tek jaqsı jasaw ushın, gúresip jasaw kerek ekenligin, ápiwayı adam ómiri úlken dúnya ekenligin, dúnyanıń barlıq gilti ruwxıy baylıqta ekenligin túsinip, sol sebepli adam ómirin jırlaw kerek bolsa, onda adamnıń gózzal jaratılısın, saltanatın jırlawǵa baǵıshlanǵan bolıwı kerek

dep túsinip barlıq óziniń dóretiwshilik ómirlerin adamnıń ruwxıy dúnyasın jırlawǵa baǵıshlaǵan maqul dep sheshken. Qazı Máwlik te tap usınday adamlardan bolǵan. Ol óziniń barlıq shayırshılıq ómirin qaraqalpaq xalqınıń ruwxıy dúnyasınıń sulıwlıǵın jırlawǵa baǵıshlaǵan. Ol ómirinde ózine bunnan artıq baxıt joq dep túsingen. Sonıń ushında barlıq qaraqalpaq xalqınıń ruwxıy sulıwlıǵı onıń dóretpesinde ruwxlanıwshılıq qúdiretlilikleriniń deregin quraǵan. Ol milliy poeziyaǵa usınday jańalıqları menen kirip kelgen shayır boldı. Buǵan ol usı joldaǵı uzaq izleniwleri, úyreniwleri arqalı jetisti. Onıń ádebiyattaǵı qúdiretliligi de usında boldı.

Shayırdıńjasawtábiyatındaǵı,dúnyanıtanıwtábiyatındaǵı sulıwlıq, xalıq, el sulıwlıǵı menen birigip ketken. Ol adamnıń ruwxıy dúnyasınıń sulıwlıǵınan artıq hesh qanday sulıwlıqtı kórmeydi. Ol adamnıń ruwxıy dúnyasın birinshi orınǵa qoyıp jazadı. Sonıń ushın oǵan óz xalqı, óz xalqınıń jasaǵan jeri sulıw, tuwılıp ósken Shımbayı sulıw, shayırdıń xalqı qanday jámiyette jasamasın, elde qanday qıyınshılıqlar bolmasın bári bir oǵan hámmesinen óz xalqı

artıq. Shayır dúnyada bunnan artıq hesh nárseni moyınlamaydı da. Bul princip onıń dóretiwshiliginiń bas uranı, bas mashqalası bolǵan. Qazı Máwlik XX ásirdi ń bası nda ǵı qaraqalpaq demokratiyalıq ádebiyatında usınday jańa bir dóretiwshilik qúdiretlilikler menen ádebiyatqa kirip kelgen adam. Onıń barlıq dóretiwshilik miyneti de usınday ózine tán ózgeshelikleri menen óz zamanlaslarınan ayrılıp turadı.

96

Shayırdıń usınday ájayıp lirik qásiyetine, táriplik dóretpelerindegi sheberliklerine, qaraqalpaq ádebiyatına qosqan poeziyadaǵı úlken xızmetlerine túsinbey kóp ádebiyatshılar Qazı Máwlikti birinshiden, diniy ideologiyanıń iri wákilleriniń biri dep esaplap, ekinshiden, onıń dóretpelerin hesh qanday mazmunsız, mánissiz saray poeziyasındaǵı qurı mıljıńday maqtawlarǵa tolı realistlik súwretlewlerden shetlep ketken poeziya dep qáremetlep, onıń dóretpelerin úyreniwge, bolmaydı dep keldi. Onıń poeziyalıq baylıqların xalıqtan jasırıp keldi.

Hayran qalarlıq bir nárse, ne sebepten Qazı Máwliktiń óz xalqın, jigitlerin, eldiń qızların, eliniń tábiyatın maqtaǵan poeziyası adamlarǵa túsiniksiz, mazmunsız, mánissiz poeziya eken?!

Shayırdıń «Shımbay» atlı cikldegi kóp qosıqların oqıp qarasań, qosıqtıń kórkemligi, mazmunlıǵı jaǵınan ádebiyatta bunnan artıq poeziya bolıwı múmkin emes degen juwmaqqa keleseń!

Onda ne degen gózzallıq, ne degen obrazlı teńewler, kórkem til baylıqları jumsalǵan. Ol jámiyetlik ómirdegi jasaǵan adamlardıń ruwxıy dúnyasınıń gózzallıǵın jırlaǵan poeziya. Qazı Máwlik ózi-

niń dóretiwshilik tájiriybesinde dúnyada adamnıń ruwxıy dúnyasınan kúshli hesh nárse bolmaytuǵınlıǵın túsinip jırlaǵan shayır. Sol sebepli ol adamnıń ruwxıy dúnyasınıń baylıǵı, sulıwlıǵı

hámme nárseni sheshetuǵınlıǵın bayanlaǵan shayır. XX ásirdiń basında ol bunday poeziyanı ózi ǵana jazıp qoyǵan joq, hárbir zamanlas shayırlarınan ádebiyatta usınday jaqsı ideyalardı jazıwdı talap

etti. Sebebi, bul ásirdegi millettiń rawajlanıwı usını talap etetuǵın edi. Sebebi, XX ásir Qazı Máwliktiń óz milletiniń oyanıw dáwiri boldı. Sovetlik dáwirdegi ádebiyattanıw iliminiń tiykarǵı maqseti ótken dáwirlerde adamlardıń xor bolıp qalǵan momentleriniń ádebiyatta gáp bolǵan jerlerin tawıp izertlew boldı. Bul arqalı «sovetlik jámiyettiń artıqmashlıǵın» kórsetiwdi maqset etti. Burınǵı xalıq shayırları jazǵan reallıq ádebiyattıń geypara jemislerin tańlap alıp eldegi qayǵı-hásiretli, dumanlı, azap-aqıret-

lerdi jazǵan poeziyalardı máselen: Kúnxojanıń «Shopanlar», Ájiniyazdıń «Bozataw», Berdaqtıń «Zamanda», Omar shayırdıń «Ne payda» shıǵarmaların poeziyanıń shıńı dep maqtadı. Al, turmıstıń mayda shúydesine shekem jazılǵan, xalıq qayǵıların bólisken, ortaqlasqan, jawızlıqlardı áshkaralaǵan poeziyalardı basqasın qoya berip solardı maqtawǵa berildi. Al, bul xalıqlıq ádebiyattı bir tárepleme talqılaw ekenliklerin moyınlamadı. Sonlıqtan da óz zamanında el,

xalıq gózzallıqların jırlaǵan Qazı Máwlik shıǵarmaların xalıqqa kórsetkisi kelmedi.

97

Sońǵı ásirlerdegi estetikalıq ilimlerdiń shıǵarǵan juwmaqları boyınsha dúnyada adamnıń ruwxıy dúnyasınan kúshli hesh nárse bolmaytuǵınlıǵın dálliledi. Adamnıń ruwxıy dúnyası mazmunlı,

bay bolmay turıp hesh nárseni túsine almaysań! Adam balası hesh qanday maqsetlerine de jete almawı múmkin! Hátte, oylaǵan jobalarıń da iske aspaydı. Sonıń ushın Qazı Máwlik poeziyası qaraqalpaq xalqınıń ruwxıy dúnyasınıń kúshliligin, sulıwlıǵın, gózzallıǵın

jırlıwǵa baǵıshlanǵan poeziya boldı. Bul birinshiden, avtordıń ilim menen talantlılıqtı biriktirgenliginiń juwmaǵınan dóregen jetiskenlikler boldı. Sol sebeptende XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń eń joqarı shıńǵa jetip rawajlanıwınıń kórinisi edi. Sebebi, bunday el, xalıq kewlindegi gózzallıq baylıqlardı tek ǵana oqımıslı Farabiy, Ferdawsiy, Nizamiy, Fizuliy, Nawayı, Maqtumqulı biziń jerimizde Ájiniyaz, Qazı Máwlik usaǵan ǵana shayırlar jeterli dárejede jırlay alıwı múmkin edi.

1910-15-jıllardan baslap Qazı Máwlik Shımbay qalasındaǵı úlken meshitlerde, burın xan meshiti dep atalǵan orında jetik alım sıpatında talabalarǵa sabaq beredi. Bul jıllarda onıń úlken jámiyet penen ushırasıw, jádidlik háreketlerdi keń el ishinde úgitnásiyatlaw, adamlar kewilindegi burınnan kiyatırǵan úlken-úlken árman hám múddahaların úyreniw jáne de oǵan juwap beriwdi baslaǵan jılları boldı.

1910-15-jıllardan baslap Qazı Máwlik xalıqtıń haqıyqıy mil-

liy ádebiyat hám kórkem ónerge ruwxıy talabınıń kúsheygenin sezip Shımbay Uezdindegi hám Shımbay qalasındaǵı ilimli, talantlı adamlardı óz dógeregine toplay basladı. Birinshi gezekte Qaraqalpaq xalqın túrkiy xalıqlar tariyxı, mádeniyatı tariyxı, jadidlik progressivlik háreketlerdiń tiykarǵı maqsetleri, burınnan birge islep kiyatırǵan shıǵıs hám orta shıǵıs xalıqları mádeniyatı tariyx-

ları, dáwir talap etip turǵan hádiyseler menen tanıstırıwdı niyet etken, óziniń úlken jobasına aylandırǵan jılları boldı. Ol birinshi gezekte arab xalıq erteklerin, «Mıń bir tún», «Shıǵıs sayqalı», «Hámiyri Xamza», «Házireti Áliy» haqqında dástanlardı «Til sáne» (porxanlar kitabın) «Tús jorıw» hám t.b. usıǵan usaǵan kóp kitaplardı qaraqalpaq tiline awdaradı. Ol Farsı tilinen Ferdawsiydiń shıǵarmaların, «Shaxnamanı», Nizamiy Genjawiydiń kóp shıǵarmaların, ózbek tilinen Áliysher Nawayınıń shıǵarmaların, túrkmen tilinen Maqtumqulı hám t.b. kóp shayırlardıń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdaradı.

Ol bul jıllarda Shımbay qalasında birinshi mártebe qaraqalpaq mádeniyatı tariyxında hár qıylı xalıqlar tillerinen ilim, pán,

98

á debiyat, mádeniyatqa baylanıslı zárúr ádebiyatlardı qaraqalpaq tiline awdarıw ushın awdarmashılar jámáátin dúzedi. Qazı Máwlik basqarǵan bul jámáát sol jıllarda xalıqtıń talabına baylanıslı

basqa xalıqlar mádeniy miyraslarınan ádebiy shıǵarmalardı saylap alıp qaraqalpaq tiline awdaradı. Jáne de ol awdarmalardı qoldan kóshirip kóbeytip eldegi oǵan qarıydarlarǵa satıw islerin de shólkemlestirdi.

XX ásirdiń basındaǵı ózi shólkemlestirgen «sawatlı qıssaxanlar mekteplerin» Qazı Máwlik jańa qosıq hám dástanlar menen bayıttı. Sońǵı gezlerdegi eldegi ataqlı baqsı, qıssaxanlardıń talap etiwleri boyınsha Qazı Máwlik túrkiy xalıqlarǵa ortaq bolǵan, ásirese, Xorezm oazisine keń taralǵan «Góruǵlı», «Hilalay peri», «Yusip-Axmet», «Ǵárip-Ashıq» dástanların parsıshadan qaraqalpaqshaladı. Xalıqtan jazıp alınǵan maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Qazı Máwlik awdarǵan «Ǵárip-Ashıq», «Góruǵlı» dástanların adamlar satıp alıw ushın olardı xatkerler awdarıp bolǵansha neshshe aylap gezek kútip turǵan. Bul jıllarda ataqlı awdarmashı, shayır, qıssaxan sıpatında Qazı Máwliktiń atı qaraqalpaq xalqında elden elge taraladı.

Shımbaydaǵı 1916-jılǵı patsha hákimleriniń hádden ziyat zulımlıqlarına qarsı xalıq kóterlislerinen keyin Shımbaydıń xalqı Máwditti Shımbay qalasına qazı qılıp saylaydı. Bul sońǵı jıllar-

daǵı xalıqtıń saylap qoyǵan qazısı boladı. Jáne de sol qazı atı onıń máńgi joldası bolıp qaladı. Ol sonnan baslap elde qazı Máwlik atanadı.

Qazı Máwlik bul jıllarda xalıqtı sawatlandırıwdı názerde tutıp kóp sanda dúnya xalıqlarınıń klassikleriniń mádeniy miyrasların qaraqalpaq tiline awdarıp, óz xalqın dúnya xalıqlarınıń mádeniy múlkleri menen tanıstırıwdı baslaydı. Elge jadidlik ideyalardı keńnen taratadı. Ózi de júdá kóp jańasha qosıqlar jazadı. Bul jıllarda ol tınbay izleniw jolında boldı. Bul jıllardaǵı

onıń «Ol nege dárkar», «Gózzallar», «Perizat», «Qushaydı», «Nedur?», «Hesh sózim yoqdur», «Nedur gunayım», «Griptar edim» hám t.b. qosıqları xalıqtıń arasında keńnen belgili shıǵarmalar boldı. Bul qosıqlar qıssaxanlar tárepinen eń súyip oqıytuǵın shıǵarmalarınan boldı.

Shayırdıń «Ol nege dárkar» qosıǵı tereń sociallıq filosofiyalıq oylar dizbeginen dúzilgen. Avtor juwmaǵı boyınsha «sen bay bol, baylıǵıń asıp tasıp tógilip aq atsın, elge biy, qádquda, bolıs, aqsaqal bolıp, elge, xalıqqa párman shıǵarıp atırsańda, xan, patsha bolıp dúnyanıń júzin sorap atırsań da, úyli, jaylı, shańaraqlı

bir xojalıq bolmasań, bulardıń heshqanday jarasıǵı joq». Sebebi,

99

hár bir shańaraq bul jámiyettiń aǵzası. Bir neshshe shańaraqlardan el, xalıq bolasań. Al, jámiyette qara basıńnıń jasaǵanlıǵınıń qızıǵı joq, Shańaraq qurıp, úy, Watan dúzip adam bolǵan ǵana el, xalıq táǵdiyirin oylay aladı. Hár bir adamnıń ómiri el, xalıq táǵdiyirlerin oylawdan baslanadı degen filosofiyalıq oylardı eldiń, xalıqtıń aldına taslaydı. Adamzatqa ómirdiń barlıq qızı-

ǵın, jarasıǵı shańaraq bolıwdan ibarat dep juwmaq shıǵaradı. Bul jaqsı qosıq ǵana emes, bul XX ásirdegi xalıq oylarınıń poeziya menen Qazı Máwlik arqalı sırtqa shıǵıwı, biziń ádebiyatımızdıń, mádeniyatımızdıń el xalıqtı tárbiyalawǵa ótken kórinisleri boldı.

100