Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

11

Bir bulaq sennen tileymen.

Áne, sol waqıtta Tayshıxan:

-Bar, saǵan Aqbulaq degen bulaqtı inam ettim, bulaqtıń boyına bar, jaylawǵa úyińdi qondır, óriske malıńdı jaydır, esigińdi jel ashıp, jel japsın, qaydan

keldiń, kaydan turdıń degen adam bolsa, ózi ólimdar, malı patshalıq bolsın, - dep dalaǵa jar urdırdı, qolına jarlıq xat berdi. Xan hám qarttı sıyladı.

Sol waqıtta Baysarınıń waqtı xosh bolıp, qosına qayta berdi. Alıp kelip bulaqtıń boyına júgin tasladı, jaylawǵa úyin qondırdı, óriske malın jaydırdı, qaydan keldiń, qaydan turdıń degen adam bolmadı.

III bólim

Bes jıl sharwashılıq etti, biri ekige turmadı, bayaǵı jeti jasında barǵan Barshın qızı on eki jasqa keldi.

Talshıbıqtay buralǵan,

Kórgenniń aqılın alǵan,

Eki júzi gúl-gúl janǵan,

Qarshıǵaday qıyallanǵan,

Bir qız boldı tawlanǵan.

Baysınnan shıqqan jerde kempirdiń aytqanı keldi. Nashar bala er jetken soń esigiń tınısh bolar ma, qoy baqqan shopan, túye baqqan sárwan, mal baqqan padashı, jılqı baqqan jılqıman, diyqan, tıshtaban, sayaq-sandıraqqa esigi gúzar jol boldı.

Bir kelgen eki keldi, eki kelgen úsh keldi, úsh kelgen baydıń qızın kórgen soń janbaslap jatıp sirá ketpeytuǵın bálege ushıradı.

Tayshıxan patshanıń tórt-bes shopanı bar edi, qısı-jazı otar jayda qoy baǵıp júretuǵın edi.

-Haw, jigitler, mınaw baydıń úyine hár kim bara beredi, bizler hám shalap iship qaytayıq, - degen olarda qıyal payda boladı.

Qoyların taslap, kewillerin xoshlap, qıysıq tayaǵın súyretip, ózlerin jolǵa úyretip, keldi baydıń úyine. Qarasa, oń jaǵında bir qız otırıptı, ap-appaq,

jupqa dodaq, shashbawı shashaq, shashaǵı monshaq, uzın boylı, keń kushaq, on eki muqam, qırıq qılıqlı, omırawında moynı gez, on tórt jasar.

Munaqqat menen sóz qatqan, Qayırıla berip naz etken, Hár naz etkende,

Qıs toqsandı jaz etken,

Úyine kim kelse de, Kimdi jaqsı demeydi, Kimdi jaman demeydi, Xosh keldiń dep,

12

Qol qawsırıp uzatqan.

Shopanlar qızdıń reńkin kórip, qolınan bergen ayran-shalabın ishe almay esi ketip, ańın aldırıp, zordan shıqtı maydanǵa. Bir maydan turıp ózine keldi.

- Jigitler, mańlayımız qurısın, bizler bunnan keteyik, Tayshıxanǵa jeteyik,

bul patshalıqqa múnásip qız eken. Sol qızdıń táriypin xanǵa bayan eteyik, xan ayttırıp alsa, yardıń ıshqısına tússe, qáyat, súyinshisine bizlerdi qoy sońınan

azat etpespeken, - dep, shopanlar xanǵa qarap júre beredi. Barsa, Tayshıxan arız sorap otır eken, tolı jurttın ishinde:

-Patsha xanım, dad, - deydi.

-Arzıń bolsa, ayt, - deydi.

-Men arzımdı aytayın, Aytpay, taqsır, qáyteyin, Áyne bes jıl bolǵandı,

Aqbulaqtıń boyına,

Bir bay kelip qonǵandı.

Úyinde bir qızı bar, On eki jasına kelgen,

Talshıbıqtay buralǵan, Kórgenniń aqılın alǵan, Qarshıǵaday qıyallanǵan, Eki beti gúl-gúl janǵan, Qanday deseń onı, Kúydim, taqsır, dárdinen! Ap-appaq, jupqa dodaq,

Shashbawları shashaqlı, Shashaǵı tolǵan monshaqlı, Uzın boylı, keń kushaqlı, On eki muqam, qırıq qılıqlı,

Omırawında moynı gez, On tórt jasar,

Munaqqat penen sóz qatqan, Qayırıla berip naz etken,

Hár nazın etkende, Qıs toqsandı jaz etken.

Qanday qız deyseń onı, Kúydim, taqsır, dártinen! Qamshı yańlı barmaǵı, Gúmis yańlı tırnaǵı, Ustaǵa barsań sandal bar, Sandaldı kór de, tósin kór, Mollaǵa barsań qálem bar, Qálemdi kór de, qasın kór, Shershige barsań hinji bar,

13

Hinjini kór de, tisin kór, Qara jerge qar jawar,

Qardı kór de, etin kór, Qar ústine qan tamar,

Qandı kórde, betin kór, Qumnan qashqan porsıqtay,

Hár emshegi torsıqtay, Qanday qız deyseń onı! Kúydim, taqsır, dártinen!

Hár bendege kelmes dáwran,

Ayttırıp al sol qızdı, Altın taxtıń ústinde,

Bir aqsham súrseń dáwran, Júreginde qalmaydı,

Zárre qıylı-qal árman, Óler boldım Tayshıxan, Sulıw qızdıń dártinen!

Áne, bul ǵalawıt penen qızdıń sırtınan ǵaybana ashıq boldı. Tentireklep, teńselip, zordan ǵana taxtan tústi.

Qalmaqtıń elatında da bir qaysar dáw bar edi. Jurttıń bári ózimdiki dep, xanǵa da teńlik bermey júrgen, atın Qarajan palwan-dáw dep at berer edi.

Bul ǵalawıt Qarajanǵa tústi, Qarajan hám ashıq boldı.

- Mańlayı qara Tayshıxannıń kimnen tirewi bar eken, elge kelgen oljanı bizge keńespey alameken. Aǵalıq etse, alıp berer, xanlıq etip, alaman dese, gellesin kesip, jurtın qırıp qaytayın, - dep Qarajan atlana berdi.

Xannıń jayı datqa jay,

Xan otırǵan aq saray,

Piyada barmas jerlerge,

Atlı kirdi Qarajan,

Qarajan:

- Atlar shaptım qıyadash, Aǵarlar kózden selli yash, Mendey bir palwan kelgende,

Tayshıxan, shıǵıp xabarlas. Xan aǵa, saǵan arzım bar, Esitip, sózge qulaq sal,

El shetinde bir bay bar, Esitemen úyinde,

Bir qızı bar, deydi.

Ashıq bolıp kelgenmen, Atın Barshın qız deydi,

14

Maǵan alıp bereseń,

Xan aǵa, qalay kóreseń?

Tayshaxan:

- Qayt keynińe, Qarajan!

Tolıqsıp dáwran súrgenmen, Bir jaǵdaydı bilgenmen,

Barshın atlı qızlardı, Ózim bir alıp qoyǵanman. Sol waqıtları Qarajannıń,

Ashıwı jaman keledi,

Atınıń basın buradı, Aralay berdi qalanı.

Qalmaqtıń kátqudaların jıyadı, Kátqudalardı Qarajan,

Xan aldına ákeldi, Xan biyligi keńesti,

Kátqudaǵa beredi, Kátqudalar sóyleydi:

- Há, xan aǵa, xan aǵa!

Arzımdı esit, biy aǵa! Xan da bir eldiń aǵası, Biy de bir eldiń aǵası, Ekewi qas bolǵanda,

Jılaydı qalmaq balası. Bir baydıń jurtına, Eki tıshqan talasar,

Bir nashar ushın talaspaq, Nahaq qan tókseń ortadan, Eki qalmaq urısar,

Urısa tura keriser,

Jaǵaǵa qol salısar, Adam óler, at jıǵılar, Kóshede qan tógiler, Jesir qatın, jetim ul,

Arasında zar jılar. Biymálel bolsın sózińiz, Xan saylasın toǵız atlı, Biy saylasın toǵız atlı,

Ekewińiz on segiz jawshı jiberip,

Ayttırıń baydıń qızın, Xanǵa berse, biy ókpesiz, Biyge berse, xan ókpesiz,

Biymálel bolsın isińiz.

15

OndaTayshaxan aytadı:

- Al, Qarajan, seniń óziń bir gápke túspeytuǵın jigitseń. Seniń jawshıń saǵan tartar, biziń jawshı bizge tartar, hár kim óz lápsisine gúrriń aytar, gáp jáne alaǵayım bolıp qaytar, zańǵar. Sizlerge hám bolmaytuǵın, bizlerge hám bolmaytuǵın, tórelikti teń aytatuǵın eki elshiniń aldında biylikke bir adam jibereyik, - deydi.

Onda Qarajan:

-Xan aǵa, kimdi jibereyik? - deydi.

Ol waqıtta xannıń aldında bir sóyleytuǵın shesheni bar edi, ol sheshenniń atın Kókaman quwqıl deytuǵın edi.

-Há, Kókaman, sen Tarlan attıń beline min. On segiz jawshını keynińe ertip, baydıń esigine barıp, qızın ayttır. Xanlıǵa da bolmań, biylige de bolmań, gápti alaǵayım etip kelsen, tańla máhsherde latmanattıń aldında qıyamet zarın sen tartasań, - deydi.

-Ájep bolar, taqsır, - dep, xannıń Tarlan degen tulparınıń beline minip, on segiz jawshıǵa bas bolıp, atlana berdi Kókaman. Arraǵıraq barǵanda Kókaman degen bir gápke sheber, xanǵa máhrem, atqa seyis, quw til kállagar edi.

-Háy, jigitler! Xannan shıqqan jigitler! Sizlerge bir gápim bar: Ǵayıptan kelgen miymannıń esigine barıp, birden: «Aw, qızıńdı, qáne, kimge bereseń?» degen qattı ayıp bolar, - deydi.

-Baysarı jatqan boz úyge qırıq adım jaqın barayıq, attıń basın irkip, miyman keldi, xabarlas dep, úyine qıyqıw salayıq, - deydi.

-Shıǵıp xabarlasar, bizlerden bir jol bolsın sorar. Onnan soń qızın ayttırayıq. Keyninen bes-altı awız abay-sıyasattı hám kórsetip qoyayıq, - deydi.

Áne, sóytip, tús waqtında baydıń esigine qırıq adım jaqınlap baradı, álinde sazı joq, tilinde sóz benen attıń basın irkip ne dep turǵan usaydı:

- Atlar shaptıq uzaq jerge qıyadash,

Ashıwlansam aǵar kózden selli yash, Xannan, biyden atlı keldi úyińe,

Baysarı bay, shıq maydanǵa, xabarlas.

Kógermey me bálent tawdıń giyası,

Qartaysa adamnıń bolmaydı esi,

Xannan, biyden atlı keldi úyińe,

Shıqsań boyma boz ordanıń iyesi.

Ashıwlansań qanlar tolar kózine,

Kiyseq qılqa jetpey igri dizine,

Xannan, biyden atlı keldi, bay aǵa,

Sal qulaǵıń miymanıńnıń sózine.

Sol waqları Baysarı,

16

Aq qılqasın jamılıp, Ottay bawırı qan bolıp, Tal tayaǵın tayanıp, Saqalı qanǵa boyalıp, Íńıranıp shıqtı úyinen. Qaray berse Baysarı,

Gúrmewlengen shoqatlı, Tur eken bulaq boyında. - Ol, ol bolsın, ol bolsın, Xannan kelgen xan inim, Biyden kelgen bek inim, Ne xızmetiń bar edi?

Inilerim, saǵan jol bolsın, Aytsan boyma bizlerge?

Kókaman turıp sóyledi:

- Há Baysarı, Baysarı! Qulaq sal meniń sózime, Xan jiberdi bizlerdi, Biy jiberdi bizlerdi, Kórip kel dep sizlerdi.

Xan menei biydiń arzı bar,

Qolıńda tilla sazıńdı, At kótermestey nazıńdı, Xan menen biy ayttırdı,

Gúlparshın atlı qızıńdı. Taw tawlaǵan tawshıman, Qusımdı salǵan awshıman, Tayshıxannan toǵızban, Qarajannan toǵızban, Ekewinen on segiz,

Qızıńa kelgen jawshıman. Jawlastırmaq jawshıdan, Jawshılıkqa kelgenmen, Ellestirmek elshiden, Elshilikke kelgenmen, Sizler sawıt, men usta, Seplemege kelgenmen, Eki mómin sawdasın, Eplemege kelgenmen,

Qolıńda tilla sazıńdı, At kótermes nazıńdı, Xan menen biy ayttırdı,

Barshın atlı qızıńdı.

17

Xanǵa berseń qızıńdı,

Altın taxtqa mineseń,

Xan atası bolasań,

Biyge berseń qızıńdı,

Biy menen dáwran súreseń,

Xáy, atańa nálet Baysarı!

Qızıńdı qaysısına bereseń?

Áne sonda Baysarı:

-Xannan kelgen xan inim, biyden kelgen bek inim, biziń elde sháriyat bar edi, sháriyattın kitabında sóz bar: nashar bala er jetken soń ózinen biyjuwap kisige beriw sháriyattıń más’hábine sıymaydı. Maǵan bir azıraq máwlet beriń, men bir úyime kireyin, qızıma keńeseyin, qaysısına tiyemen dese, ózim shıǵıp juwabın bereyin, - deydi.

-Eglenbey shıq, háy zańǵar! - dedi jawshılar.

Sol waqıtta bay burılıp úyine kirdi. Qızına sózin aytalmay, kóziniń jasın tıyalmay, kempirden de uyalmay, bir qáste kesel bolıp, «ah-úx» dep, jer bawırlap jılap jata berdi ǵárip.

Sol waqta qızı Gúlparshın degen bir aqıllı nashar edi, atasına qarap, atamnıń ne jeri awırdı eken, ne kesel payda boldı eken, bunnan bir awırǵan jerlerin sorap kóreyin dep, atasınıń basın dizesine qoydı. Qızı ne dep turıptı:

- Men jılayman bul jerlerde zar-zar,

Bárshemizdi xalıq áylegen biriwbar, Arzımdı esit, muńlı bolǵan jan ata, Perzentińniń aytatuǵın arzı bar.

Batır jigit baylar deydi dábildi,

Seniń ushın shıbın janım sebildi,

Munsha nege jer bawırlap jıladıń,

Janım atam, ne jerleriń awırdı?

Shashgenemdi on tórtimde tarayman,

Muńlı nashar, ne kúnlerge jarayman,

Atajanım, ne jerlerdiń awırdı?

Awırǵan jerińdi sizden sorayman.

Ashılǵan baǵlardıń gúli solar ma, Ájel jetpey paymanańız tolar ma, Atajanım, ne jerleriń awırdı,

Aq úyińe nashar tulǵa bolar ma?

At súringen bálent tawdıń tasınan,

Alla, ráxim áyle kózdiń jasınan,

Atajanım, ne jerleriń awırdı,

18

Sen ólgende kim sıypaydı basımnan?

Sol waqıtta atası basın kóterip:

- Háy, balam Barshınjan-áy, Tayshıxannan toǵız atlı, Qarajannan toǵız atlı, ekewinen on segiz atlı kelip turıptı, kaysısına barasań, qızım? - deydi.

Atasınıń basın jerge kóterip urdı. Enesiniń moyının qushaqlap, kóziniń jasın momshaqlap, (Baysında Barshın jeti jasar qız edi, ayt aytlap, toy toylap,

Baybóriniń oramına barǵanda, biziń eldiń keliniseń, - dep, qatınlar, qızlar daqıl etetuǵın edi), ǵáriptiń ata-enesine zar jılap turǵanı usaydı:

- Bul jollardan sansız kárwan ótpeydi, Nashar bende basqa tússe netpeydi, Aytlar aytlap, toylar toylap júrgende, Bizin eldiń keliniseń degeni, Atajanım, qulaǵımnan ketpeydi,

Boyım qursın, jıldan-jılǵa ósedi,

Batır kelmey, sol baxıtımdı kesedi,

Jas ta bolsam, qatıqulaq sorlı edim,

Alpamıstıń qalıńlıǵı desedi.

Bedew mingen qıya shólde jelmey me,

Barshınnan ayrılǵan palwan ólmey me,

Qalay-qalay sóyleyseń sen, sor ǵarrı,

Erteń menen maldı bergen kelmey me?

Atadan ul tuwar deyseń be qıyalsız,

Aq úyine bolar deyseń be zıyansız,

Erteń menen maldı bergen kelgende,

Ne juwap bererseń eki iymansız?

Men jılayman Patma pirge zar-zar,

Hár ne qılsa qúdiretimniń erki bar,

Kelgen atlılarǵa juwap berińiz,

Aqıretke artı barǵır ǵarrılar.

Sáhár waqta túyege júk arttırdıń, Awmasın dep arqan menen tarttırdıń, Óz jurtıńdı taslap eki iymaisız, Qalmaqlarda qansha dúnya arttırdıń?

Shashgenemdi besten tallap óreyin,

Qúdirettiń isine ózim kóneyin,

Jılay berme eki birdey aljıǵan,

Qalmaqlardı ózim shıǵın kóreyin.

19

Alla abıray berse mendey nasharǵa,

Jawshılarǵa shıǵıp juwap bereyin.

Áne, baydıń qızı Barshınjan, Ashıp altın arshasın,

Kiyip hasıl lipasın, Som altınǵa bólenip,

Tawıs kibi bezenip,

Ózin jolǵa kózenip, Láblerine bal qoyıp, Sózlerine qal qoyıp, Tislerine tishpen baqıp, Jilwa menen qasın qaǵıp,

Ayaqların qıya baqıp, Nartekedey kerilip,

Júrerine erinip,

Eki beti gúl-gúl janıp, Qarshıǵaday qıyallanıp, Qalmaqlardıń aqılın alıp, Bir qolı aq siynesinde, Bir qolı oń dizesinde,

Qıymıǵıp shıqtı maydanǵa.

Qalmaqlardı kórgen soń qaynaǵa misetinde kórdi, dizesip basıp sálem berdi, elshilerge bardı. Áne, Barshın ne dep turıptı:

- Xannan kelgen xan aǵa, Biyden kelgen bek aǵa,

Úlkenińiz qaynaǵa, Kishkeneńiz mırzaǵa, Ortanshıńız qurdasım, Qabıl bolǵay kóz jasım. Baysın degen biziń jurt, Buzılıp edi, qaynaǵa, Buzılǵan sózdiń mánisi, Eki adam urıssa,

Urısa tura kerisse,

Jaǵaǵa qollar salıssa, Tórelesip barǵanda, Tere berer kisi joq. Atam muńlı ǵarrı edi, Ul zúriyatsız sorlı edi, Uzaq jerden esittik,

Tayshıxan degen patsha bar, Jetim menen jesirge,

20

Mal aydaǵan sharwaǵa, Jeri onıń jaylı dep,

Ul zúriyatsız sorlınıń, Shın atası sorlınıń. Sonıń menen, qaynaǵa, Kóship edik Baysınnan,

Nan tappay bizler kelippek? Mal jaymaǵa, qaynaǵa,

Kól tappay bizler kelippek? Telegen arba júrmestsy,

Teńselmemedi jerińiz? Qodalaq arba júrmestey,

Qopalıqpedi kólińiz? Ǵárip-qáser júrmestey, Tergewlimedi jerińiz? Xanıńa da tiymeymen, Biyińe de tiymeymen,

Xanǵa tiysem, qaynaǵa,

Biydiń keler kewline, Biyge tiysem, qaynaǵa, Xannıń keler kewline,

Jurtıń eki bóliner,

Xan meien biy qas bolar,

Qasań baytal eki ayǵırdı, Ash etedi, degen bir sóz bar, Tentirep kelgem sallaqı,

Jurttı eki bóldi, degen,

Ístapat keler bizlerge. Ol laqaptı kótermege,

Ózim bir muńlı nasharman,

Xanıńnan da támem bar, Biyińnen de támem bar, Meniń nashar basıma, Altı ay bersin máwletti.

Uzaǵına xat jollap, Jaqınına at jollap,

Arıq atın baqtırsın, Semiz atın taplasın, Qırıq kún attı qaytarsın,

Altı ay on kún tolǵan soń, Ullı toydı baslasın. Dárbent joldıń awzına, Sárkabın bálent úydirsin, Elin qoymay jıydırsın, Toqsan úydi tiktirsin,