Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

31

- Kekilińdi ór deydi, aǵań bir ketti qıyaǵa, jaman aytpay, jaqsı joq, jalǵızdı kórip qal, - deydi.

Aǵań ketti degen soń, turalmadı náreste, juwırıp shıqtı maydanǵa. Qarasa, aǵası baratır, juwıra berdi keyninen. Baratırsa Alpamıs, keyninde shırqıraǵan sesten jalǵızdıń janı seskendi, sırtınan burılıp qaradı. Qarındası juwırıp

kiyatır, eki kózi jawdırap, kekilleri salbırap, qushaǵın ashıp shırqırap, aǵajan dep zar jılap. Sol waqıtta, tuwısqan jaman dárt edi, qarındasın endi qıyalmay, kózinin jasın tıyalmay, ózin attan tasladı, qarındası kelip kushaqlap, aǵajan dep jıladı:

- Ol-ol bolsın, ol bolsın, Dáwletiń seniń mol bolsın, Eńkeygen ǵarrı sende bar, Eńbeklegen jas ta bar, Keynińde saǵan qáwpim bar. Awızlıǵa sóz qılıp,

Mendey muńlı nashardı, Dushpanıńa qor qılıp, Qayda bir júrdiń, jan aǵa? Barar bir jolıń jol bolsın,

Alpamıs:

-Bedew bir minip jelermen,

Hámirine haqtıń kónemen, Qalmaqqa ketken jeńgeń bar, Ar-namıs jaman dárt eken,

Jılay berme, Qansulıw

Altı ay on kún bolǵanda,

Aman bolsam, shıraǵım,

Jeńgeńdi alıp kelermen.

Qansulıw:

-Altı ay on kún tolǵanda,

Qurdaslar menen suw boyına barǵanda, Oyın menen isim joq,

Kúlki menen isim joq,

Aǵam bir keler waq boldı dep, Niyerde bálent tóbeniń, Basına shıǵıp qararman,

Kóp keshigip kelmeseń, Ólgen shıǵar aǵam dep, Matam tutıp jılarman.

32

Sol waqıtta batır Alpamıs qarındasınıń moynın qushaqlap:

- Saǵınǵan jerde shıraǵım, Belime mádet bolsın, dep, Dizime quwat bolsın, dep, Hár betinen bir súyip,

Qarındası menen xoshlasıp, Attıń basın ońǵarıp,

Kete berdi jónine.

Bir kún taman jol júrdi,

Júrgen jolı ónbedi, Eki kún jollar júredi,

Júrgen jolı ónbedi, On kún jollar júredi,

Júrgen jolı ónbedi,

On tórtlenshi bolǵanda, Tawdıń taqır jolınan, Shıqqan eken Alpamıs. Atam bergen Bayshubar,

Jaqsımeken, jaman ba? Júyrikpeken, shaban ba?

Bir qamshı urıp kóreyin dep, Basın irikpey Alpamıs,

Bir qamshı urıp jiberdi. Alla baxtın ashadı, Attıń kewili tasadı, Júyrik edi jániwar, Tulpar edi bátshaǵar, Bir qamshıǵa shıdamay, Alpamısqa kúsh bermey, Ara maydan shóllerde,

Pısqırıp alıp qashadı. At kekilin órmedi, Qamshı nege sermedi,

Qáhárlenip juwırsa, Ústindegi batırdıń, Kózi jerdi kórmedi,

Qarsı kelgen kiyikti,

Qayırmay ótip baradı, Duwrı kelgen qulandı, Burmay ketip baradı.

Arqadan qulan quwıptı, Beline kámar buwıptı,

Júyrik eken Bayshubar,

33

Qanday biye tuwıptı?

Suw tulpardan bolǵandı,

Jel biyeden tuwǵandı,

Haslı-kári qumaydı,

Basına kúnler tuwǵanda,

Jábirayıl dep jılaydı.

At shaptı begler dalaǵa,

Sıyındı qudaytaalaǵa,

On eki kún jol júrip,

Jetalmadı Alpamıs,

Tayshıxan salǵan qalaǵa.

V bólim

Áne, endi gápti kimnen esitińler. Qalmaqqa wáde qılǵan Barshın qızǵa kún ótse, ay ótkendey, ay ótse, jıl ótkendey, qalmaqtıń kúni pitkendey, qıyalına nashardıń, wádeli kún tolǵanday, at shabar waqtı bolǵanday, kúnde namaz waqta úyinen shıǵadı.

Jegdesin qıya jamılıp,

Qara bir baǵrı qan bolıp,

Jaslıǵında qosılǵan,

Alpamıs yarın saǵınıp,

Qay jerde bálent qum bolsa,

Basına shıǵıp qaraydı,

Kelermeken, qudaya,

Kelmespeken, qudaya,

Azanda mingen tóbede,

Keshke deyin jılaydı,

Jolına kúnde qaraydı.

Erdiń erden qáwpi bar, Tayshıxannıń qáwpi Qarajannan boldı, Qarajannıń qáwpi Tayshıxannan boldı, Qarajan alıp keter dep Tayshıxan qarawıl koydı, Tayshıxan alıp keter dep Qarajan karawıl qoydı.

Tayshıxan ayttı:

- Aw, Kókaman jora, Qarajan mańlayı qara jigit, bir jaǵımızdan barıp,

Barshındı alıp ketip júrmesin. Qızdıń kewili kimde, qıyalı kimde eken? Sen qarawıllarǵa kórinbey, astırtın barıp xabar alıp kel, jora, - deydi.

Sol waqıtta Kókaman xannıń tulparına minedi, sáhár waqtı qız jatqan boz ordaǵa qarap júris qıldı. Sáske waqta Barshın bir tóbeniń basında Alpamıstıń jolına qarap, kelermeken qudayım, dep jılap tursa, Barshınjanǵa hámme eldiń shetinde, jawdıń keler betinde elpeńlegen bir atlı kórindi biyjay kózine, ańlap qarasa, kiyatırǵan Kókaman kuwqıldı kórdi. Bárekella, bul bir qıyal menen shıqqan eken, ata-enemniń aldına aparmayın, eki ǵarrının kókiregine árman salmayın. Qul xalqı xoshemetke kóp eredi deytuǵın edi, qızıl tilimdi jaldap, quldı qurı sóz benen aldap, usı jerden qaytarayın, degen bir qıyal payda boldı. Bir qumdı asqan

34

jerde iyilip, búgilip, qol qawsırıp quldıń aldına shıqtı. Dizesin basıp, sálem berip, qaynaǵa misetinde kórip, sol waqıtta qulǵa xoshemet urıp turǵan usaydı:

Barshın:

-Seni kórip meniń boldı aqlım lal,

Kewlińe kelmesin, aytsam qıylı-qal, Xan aldınan etlanıpsań, qaynaǵa, Mendey kelininniń aytar arzı bar.

Hawa jawıp, aydın kóller xól bolsın,

Jıldan jılǵa az dáwletiń mol bolsın,

Atlanıpsań xanınızdıń aldınan,

Qaynaǵajan, barar jeriń jol bolsın.

Kókaman:

-Yar sáwgen jigitte bolmaydı árman,

Basınnan etpegen qıylı xallar bar, Kıyalıń, kewiliń kimde, kelinjan? Barıp kel, dep jiberdi meni Tayshıxan.

-Atıńdı bur, qaynaǵajan, qayta ber, Mennen sálem patshanızǵa ayta ber, Bul jollardan sansız kárwan ótpeydi, Nashar bala basqa tússe netpeydi,

Atıńdı bur, qayt keynińe, qaynaǵa, Xannan basqasına kewlim ketpeydi,

Júregimde meniń bardı ármanım,

Taydırmaǵay kádir alla dáwranım,

Atıńdı bur qayta bershi kaynaǵa,

Aqsham-kúndiz Tayshıxanda qıyalım.

Oramalım qıya shalıp orayman,

Bir ármanım, yar dártinen jılayman,

Aqsham-kúndiz Tayshıxanda qıyalım,

Kúnde-kúnde jollarına qarayman.

Kiydim maqpal, jetpeydi igri dizime,

Ashıqlıqtan sepkil tústi júzime,

Nadan eken siziń Tayshıxanıńız,

Kórinbedi-aw sirá meniń kózime.

Sol waqıtları quldıń waqtı qattı xosh boldı, kelinine pátiyasın berdi:

35

- Jerdi, kókti xalıq áylegen iláyım, Óziń nashar, ashılǵay, balam, talayıń, Sen sıylasań endi meni, kelinjan,

Jarılqaǵay seni de óz qudayıń. Quldıń waqtı xosh bolıp, Atınıń basın ońǵarıp,

Qayta berdi keynine.

Peshin waqtında Tayshıxannıń úyine keldi, kelse, Tayshıxan jolına qarap tur

edi.

-Kókaman jora, keldiń be, qáne, qızdı kórdiń be? - deydi.

-Kórgende qanday, haqıyqat kórdim.

-Kewili kimde, qıyalı kimde?

-Mańlayı qara, gáp shashpa, ǵalawıt qılma, qızdın kewili de, qıyalı da sende eken, kúnde jolıńa giriptar bolıp júr eken. Ózim hám bilip júrmen, Qarajannan qorqıp kele almay júrgenin, - deydi. Sol waqta xannıń hám waqtı xosh boldı. Kún battı, ármanlıq penen tań attı, ashıqlık otı júregine tústi.

Bul ǵalawıt Qarajanǵa tústi, at shapqandı, Tayshıxan toy bergendi hám kúndekúnde Kókamandı jiberip xabar aldırıp turıptı, ózi alayın dep atır, - degen elge ǵalawıt tústi,

-Mańlayı qara, Tayshıxannıń kimnen tirewi, kimnen súyewi bar eken, wádeni, lebizdi umıtqan bolsa, el-xalqına barıp, gelle qılıp, jurtın qırıp qaytayın, -

dep, Qarajan ashıwǵa kirdi. Qara attıń beline mindi, jaw-jaraǵın asınıp, sáske waqıtta Tayshıxannıń aldına atlı kirdi. Qarajan sol waqta Tayshıxanǵa kirip, bad urıp, ne dep turıptı:

- Attı shaptım qıya-dash, Kózińnen aǵar qanlı jas, Qarajanıń kelgende,

Biziń menen xabarlas,

Saǵan aytar arzım bar: Qáde qáne, ar qáne? Xalıqtıń atın baqtırıp, Janın otqa jaqtırıp, Kókamandı jiberip, Barshınnan xabar aldırıp, Kimnen bardı tirewiń, Kimnen bardı súyewiń, Atlarǵa taqqan tumarın, At shapsa, tarqar qumarıń,

Shıq maydanǵa, Tayshıxan! Barshınjan ushın biz bilen, Sawash birmedi qumarıń?

36

Sol waqıtta Tayshıxan: - Qayt keynińe, Qarajan,

Qızdıń kewili mende eken, Yardıń kewili mende eken,

Kóp barǵan soń adamlar, Aytalmayın júr eken.

Ashıwlandı Qarajan, Attıń basın buradı, Bir kósheni aylandı, Xabarlaspay xanlarǵa, Qara attıń urdı etine,

Bir nashar ushın tartısıp,

Ashıw menen Qarajan,

Tayshıxan jatqan qalanıń, Kire berdi shetine.

Qarsı kelgen qalmaqtı, Qayırmay basıp kesedi. Duwrı kelgen qalmaqtı, Túyrey shanshıp baradı, Namazlıger waqtında, Bólingen qoyday shuwlattı, Yarım aqsham waqıtta, Sıńsılatıp jılattı.

Aǵzı kátte áshret dúpen,

Atıldı maydan ishinde, Moyını qulash som bedewler, Shabıldı maydan ishinde,

Qarajannıń samarası,

Ashıldı maydan ishinde.

Qılıshınan qırmızı qan,

Shashıldı maydan ishinde, Qurt oyını qurıldı, Kósheler ólikke toldı, Qalada dabıl urıldı, Tayshıxanday patshanıń, Datqashı bardı qasına:

- Shıq maydanǵa, - Tayshıxan! Qarajan menen, eneǵar, Sawashpedi qumarıń,

Qırıp boldı elińdi! Ekilenishi kúninde,

Tayshıxanday patshası, Qalaǵa jar urdırdı, Sárkabın bálent úygizdi,

37

Sárkapqa tobın mingizdi, - Qarajandı tutıńlar! Tutqan jerde atıńlar!

Qıynap janın alıńlar!- dep, Hámir qıldı xalqına. Tuttırmadı Qarajan, Shashaw qalmaq jıynaldı, Qarajan turıp oylandı, Qalmaq degen nomay boldı,

Qarajannıń kırmaǵına, Qalmaq jańa ońay boldı. Aldın qırdım degende, Artı ǵawlap toladı, Artın qırdım degende, Aldı ǵawlap toladı, Birewi ólse qalmaqtıń, Mıńı tayar boladı. Etken isi haqqa jaqtı,

Ústi-ústine dabıl qaqtı, Qalmaqlardıń qızıl qanı, Kóshelerde sarlap aqtı. Kún-tún saldı urıstı, Ayamay tarttı qılıshtı, Ishindegi kesirin,

Awızı qanlı bórisin, Men-men degen beglerin,

Batpanlı tuwǵan sherlerin, Xannıń toǵız shahzadasın, Ishindegi azadasın,

Tuw kótergen sárkardasın, Saylap shanıshtı Qarajan.

Allalasıp jıladı,

Xojası menen dárwishi, Pánjereden qaraydı,

Kún tiymegen biybishi.

Xannın jayı dadqa jay, Sebil qalǵan aqsaray, Aq saraydıń ishinde,

Kepter yańlı hawaz berdi, Xanımnıń kiygen kewishi.

Kúnniń júzi duman boldı, Belli aqır zaman boldı,

Topalańnan jaman boldı, Men-men degen Qalmaqtıń,

Qarajannıń dástinen,

38

Qutılmaǵı gúman boldı, Adam óldi, at jıǵıldı, Kóshede qan tógildi, Omma turǵan kóp boldı, Qol kótergen joq boldı, Qılısh qannan tap aldı, Ayralıq jolı jamandı, Jetilenshi kúninde,

Áyne pesin waǵında, Jaradar bolǵan qalmaqlar: - Mańlayı qara, Tayshıxan,

Qız almasań teris al!- dep,

Xannıń jayı datqa jay, Keń sarayǵa qamaldı. Qarajan attı buradı, Jeti kún tamam urıstı,

Tayshıxanday patshanıń, Bir nashar ushın tartısıp, Báriniń kelip aytqanı, On segiz mıń áskerin, Jeti kúnde qıradı.

Ladan tuwǵan xan, qayǵısız sultan, bunday qızdı, bunday dúnyanı kisi elinen iyesiz keledi, belgisiz keledi, dep júrgen edi.

Qalmaqtıń aldı bálent taw edi, hár bir bálent tawı bar, aspan menen barabar, qalmaqqa ótetuǵın basqa jol joq, eki tawdıń soklıǵıspası, bir gene kezen jolı bar, oǵan Taban jol dep at beretuǵın edi.

- Márt bolıp dabıl qaǵayın, Qara atqa tumar taǵayın,

Altı ay on kún tolǵansha, Aqsham bolıp shıńdawıl, Kúndiz bolıp qarawıl, Altı ay on kún tolǵansha, Qara attı tawda baǵayın,

- degen Qarajanda bir qıyal payda boldı. Tayshıxannın qalasınan shıǵıp, eki kún jol júrip, Taban jolǵa baradı. Selewge attı baylaydı, qazanday bir qaratastı shekesine qoyıp, kók shekpendi qıyıǵına jamılıp, Qarajanday qaysar palwan uyqıǵa ózin shayladı.

Bir kún jattı Qarajan,

Eki kún jattı Qarajan,

Bes kún ótti aradan,

Hesh jerden keler xabar joq.

39

Jeti kúnler tolǵanda,

Yarım aqsham bolǵanda,

Uyqısı, jatsa, kelmedi,

Qáddi boyı qaltırıp,

Say-súyegi sarqırap,

Seskenip turdı Qarajan.

Qarajannıń ashıwı kelip, lábin tislep, qolın mushlap, mańlayın tırıstırıp

turıp, óz-ózinen ashıwlandı. Maǵan ne waqıya boldı dep, bálent tawdıń basına shıǵayın, kóz jiberip qarayın, qulaq salıp tıńlayın, qashqan bar ma, kuwǵan bar ma, kuwıp jetip, shanıshqan bar ma, ya kiyatırǵan dushpan bar ma? - dep.

Bálent tawdıń basına,

Sekirip shıqtı Qarajan,

Kóz jiberip qaradı,

Qulaq salıp tıńladı,

Ya kashqan joq,

Ya quwǵan joq,

Quwıp jetip shanıshqan joq,

Kórinip jatqan dushpan joq,

Bir maydan turdı erbeyip,

Bilmeydi joldıń alısın,

Keldi quldıń namısı,

Qulaq salıp tıńlasa,

Uzaǵıraqtan kelip turıptı,

Qarajannıń qulaǵına,

Tawda jortıp kiyatırǵan bir tulpardıń,

Tasqa tiygen doynaǵınıń,

Dúrs-dúrs etken dawısı.

Bul ne eken kiyatqan dep, dospeken, dushpanbeken, ermeken, shermeken, bul ǵoy sáhárge keler dedi, keletuǵın zat joq, tań ata keler deydi, keletuǵın zat joq,

sáskege keler, pesinde keler, búgin keler, erteń keler. Aradan altı kún ótti,

Qarajannıń hám tawdıń basında silesi qattı.

Alla oqlap, pir qollap, altı kúnlik joldan Shubardıń jortıp kiyatırǵan sestin Qarajannın. qulaǵına jetkerip turǵan eken.

Altı kún anıq tolǵanda,

Sáhár waqtı bolǵanda,

Sol kiyatqan dúrsildi,

Qarajannıń qıyalına,

Jaqınlap kelgen qusaydı.

- Qara atqa erdi salayın, ayıldı bekkem shalayın, at beline mineyin, dos ta bolsa, dushpan da bolsa taban jolǵa kirgizbeyin, janın alayın, - degen bir

40

menmenlik payda boladı. Qara atqa minip, shúw deydi, qara at sirá júrmeydi, keyin qarap sheginip, tórt ayaqlap tepsinip, alıp qashpaǵa qayım bola beredi. Hár waqıtta xoshamet ursam, júretugın edi, atqa xoshamet urıp kóreyin dep, Qarajan attıń ústinde turıp, atqa qarap bes-altı sóz sóylep turǵan usaydı. Áne sol waqıtga

Qarajan atı menen tiresip, atqa qarap sóyleydi:

-Ne kórdin, kara at, ne kórdiń?

Keynińe qarap shegindiń, Tórt ayaklap tebindiń,

Ne kórdiń qara at, ne kórdiń?

Maqpaldan saylap dorba ildim,

Kishmishten saylap jem berdim,

Jemińdi qashan kem berdim?

Ne kórdiń qara at, ne kórdiń?

Alıp edim al menen,

Alpıs eki tuwar mal menen,

Júyrikler degen dań menen,

Ne kórdiń qara at, ne kórdiń?

Qáteptey awzıńdı ashpaysań,

Dáryaday guwlep taspaysań,

Aldıńa ayaq baspaysań,

Ne kórdiń, qara at, ne kórdiń?

Mudam jortqanıń órmedi,

Qulaqtan alǵanıń termedi,

Kelgenler bizden zormedi,

Ne kórdiń qara at, ne kórdiń?

Mingeniń bálent tawmedi,

Kiyatqan bizge jawmedi,

Kelgenler bizden ǵawmedi,

Ne kórdiń qara at ne kórdiń?

Begler qurǵan shatır ma,

Aldıńda jolbarıs jatır ma,

Kelgenler bizden batır ma,

Ne kórdiń qara at, ne kórdiń?

Óter me dáwran biyqarar,

Eglenseń keter ıqtıyar,

Shuw desem, nege júrmeyseń,