Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

Ertede bir patshaǵa wázirler shaǵım etipti.

—Siz shayırlarǵa hádden tıs húrmet kórsetesiz, zer shapan jawıp sıylaysız! Olardıń jazǵanınıń bári ótirik. Sozsa qolı jetpeytuǵın aspandaǵı Ay menen Kúndi maqtaydı. Qızlarımızdı sol qıyalındaǵı Ay juldızǵa teńep, basın aylandırıp, máńgúr etip qoyıptı, — depti.

Patsha shayırlardı shaqırıp alıp:

—Bunnan bılay tek ǵana kórgen-bilgenińizdi jazasız! — dep, párman etipti.

Shayırlar «kún jawdı, aspanda bult kóshti, arqadan samal esti» degen sıyaqlı kózi kórgen nárselerden arman óte almaptı.

Xalıq kóterilip ketipti. Oqıytuǵın qosıq joq, tıńlaytuǵın ertek joq.

Patsha qaytadan shayırlardı shaqırıp:

—Sol bayaǵı ótiriklerińdi jaza beriń, — dep óziniń qáteleskenin moyınlaptı. Demek, ótirik jaman ba eken?! Jaman emes!

Usılardı aytsam, bir dostım meniń menen jatıp ójetlesti.

—Ótiriksiz jasaw múmkin emes, — dedim men.

—Múmkin, — dedi ol.

—Báribir arasında ótirik kerek boladı.

—Dım kerek emes.

Úyinde miyman bolıp otırǵannan keyin kóp kerildese bermedim. Turdıq.

—Aǵa, maǵan vilosiped ákelip ber, — dep, balası izinen juwırıp shıqtı.

—Boladı, balam, — dedi ol oylanıp ta turmastan.

Jol boyı velosiped satatuǵın dúkánnıń aldında toqtadım.

—He? — dedi ol.

—Balańa velosiped almaysań ba?

—Aqsha qayda soǵan?

—Jańa balańa wáde etip kettiń-ǵo!

—Áy, bala degendi alday bereseń…

—Qalay endi, ótirik arasında kerek pe eken? Tanısım dım úndemey, kúlip moyınladı da qoydı.

Jaqında atalas aǵayinimizdiń kewlin sorap úyine bardım.

Doktorlar «alıp kete beriń, bes-altı kúnlik ómiri qaldı», — dep qaytarǵan eken.

—Qapa bolma aǵa, «awırıp turdıń-awnap turdıń» degen. Quda qálese ele attay bolıp ketesiz! — dedim. Bilip turıp qıp-qızıl

ótirik ayttım.

—Aytqanıń kelsin! — dedi. Biyshara ol da eń sońǵı ótiriklerin isletip qaldı. Bolmasa ózi de biledi, meniń aytqanımnıń kelmeytuǵının. Ótirik bolsa da jıllı sóz benen aldastırıp turıp ketkenime quwandım.

Usı jerde gúrrińimdi «kúnimizge jarap otırǵan ótirik. Jasasın ótirik» dep, juwmaq jasadım da, redaktorǵa alıp bardım. Ol gúrrińimdi bas kótermey oqıp shıqtı. Soń:

—Házir gazette orın joq, kútip turǵan maqalalar kóp, — dep qaytardı.

Onı da túsinse boladı, «Ótirik haqqında bunday shıǵarmanı járiyalay almayman» dewge qısınıp, maǵan qas qaqpay ótirik sóyledi. Al, qáne ótirik kerek emesligi?! Kúnimizge jarap otırǵan usı ótirik!

QAN QÍZBA

(feleton)

Túste biytaplanıp atırǵan bir dostımızdıń kewlin sorap barıwǵa wádelesip, on ekige shamalasqanda nevrolog Jumabaydıń kabinetine bardım. Kirgenim sol, izimde tasır-tasır bola qaldı.

—Barmayman.

—Yaq, irkilmeymiz, bir awız sorap shıǵamız.

—Nesin soraysań?! Men sappa-sawman!

—Sawsań ba, awırıwsań ba, házir doktor aytadı.

Jası alpıslardan ótip qalǵan bir kisini izinde hayalı arqasınan zorǵa iyterip kirgizdi de, qapını japtı.

—Doktor, meniń kúyewimniń den sawlıǵın tekserip beriń.

—Neni tekseredi, men sappa-sawman!

—Aǵa, mına jerge otırıń! Sizdi hesh kim saw emes dep atırǵan joq.

—Áy, mına aqıldan azǵan qatın…

—Óziń aqıldan azǵan! Qáynim, biraz waqıt boldı, úyden bereket qashtı. Qolına túsken nárseni bas-kóz demeydi, ılaqtırıp jiberedi, birewlerdi zaw-zatın qaldırmay sırtınan sógedi.

—Durıs qılaman!

—Ana kúni, azanda shay iship televizordan koncert tıńlap otırsaq, iship otırǵan sháynegin shay-payı menen diywalǵa urdı ma de, sháynek shil-párshe boldı. Mına qarań, qolı sonnan kúyip qaldı.

Hayal kúyewiniń qolın doktorǵa kórsetpekshi edi, ol silkinip jiberdi.

—Kesheniń aldınǵı kúni keshte, televizorǵa qaray qant tarelkanı jiberdi, ele de esik betten kelin kelip qalmaǵanda ekranı atılatuǵın edi. Qant tarelka kelinniń shıǵanaǵına tiyip, podnos penen alıp kiyatırǵan awqatı polǵa tógildi. Quday jarılqap kúyip qalmadı.

—Saǵınbaydı urǵanımdı nege aytpaysań? Dáryabaydıń telefonın sındırǵanım she? Sayrasesh, bul quraqım bolǵan soń! Radionı tewip sındırǵanım…

—Áne, ózi de moyınlap otır.

—Aqsaqal, kózińizdi bir noqatqa qadap, eki qolıńızdı aldı-

ńızǵa sozıń.

Sonıń arasınsha Jumabaydıń telefonına qońıraw keldi. Ol qońıraw ornına qosıq jazdırıp qoyǵan eken:

Jat degen jerińde uyıqlayın jatıp,

Moynım teris pitkey bilegiń batıp!

Nawqas oqtay atılıp barıp, doktordıń qolındaǵı telefondı julıp aldı da, ashıq turǵan aynadan sırtqa zıńǵıttı. Doktor hayran.

—Yashullı, bul ne?

—Onı maǵan aytpa, qosıq aytıp turǵan adamǵa ayt. Bileseń be, ne dep turıptı — moynım teris pitkey… Teris pitse gelle adamnıń gewdesiniń ishine kirip ketiwi kerek-ǵo. Soǵan aqılıń jetpedi me?

—Búyerde meniń aqılım jetken-jetpegeniniń ne qatnası bar?

—Nege qatnası joq! Betiń búlk etpey tıńlap otırsań-ǵo sonı. Kewil sorawǵa barıw ushın xirurg Orazbay da usı kabinetke

keliwi kerek edi. Onıń ádeti, ıńıldamay júrmeydi.

Jaslıǵımdı kún nurına nurlatıp,

Tolqınlap eskende báhárdiń lábi!

Qosıǵı awzında qaldı. Nawqas onıń aldın kes-kesledi.

—Seni ana tilden kim oqıttı?

—Á-á?

—Ana tilden kim oqıttı dep atırman?

—Seniń ne jumısıń bar?

—Barıp turǵan górsawat adamnıń qolında oqıǵan ekenseń! Qayaqta kórdiń báhárdiń lábin?! Báhárde láb bola ma? Leb boladı! Láb mine, mine, mine?!

Ol Orazbaydıń ernine suq barmaǵın basıp-basıp jiberdi. Tırnaǵı jırıp ketti me, Orazbaydıń erni qanap ketti. Ekewlep zorǵa arashalap aldıq. «Ya alla, abıray bergeyseń, usı jerde maǵan birew qońıraw etip qalmaǵay!» Qayda saǵan! Tilegeniń bolıp atır ma?! Telefonda qosıq jańlap ketti:

Shadlanıp-sháwkildep urar júregi, Mıń túmenge arzan Biybisánemniń!

—Áy, sen pájmúrde! — Ol Orazbaydı qoyaberip maǵan asıla ketti. — Biybisánemniń júregin mıń túmenge satajaqsań ba?

—Men emes, mına qosıqta…

Ol qolımdaǵı telefondı arman tarttı, men berman tarttım, jilli adam qarıwlı boladı degen ıras eken, alaqanımdı tırnaǵı menen dalqaraǵan qılıp, telefondı julıp aldı. Biziń telefon da Jumabaydıń telefonınıń qasına barıp tústi.

— Jeńge, xojeyinińizdiń keseli málim boldı, — dedi Jumabay nawqastıń hayalına. — Ol qan qızba keseline shalınǵan. Lekin, ol biziń dári-dármaǵımız benen sawalmaydı. Koncert shólkemlerine alıp barıń. Debdiwin shıǵarsın. Sol jerdegi qosıqshılar qosıǵın dúzep aytsa, kúyewińiz óz-ózinen jazılıp ketedi.

03.11.2016-j.

JOLDAǴÍ WAQÍYA

Úyden asfalt jolǵa deyin eki shaqırım aralıq qumlıq, qızǵanaqlı jol menen ótetuǵın edi. Joldıń eki boyı shoq-shoq ósken jıńǵıl hám seksewillerden ibarat. Jol tar. Sonlıqtan piyadalar «izimde mashina joq pa eken» dep úlken jolǵa shıqqansha jaltaqjaltaq izine qaraǵıshlap baradı.

Meniń jol menen júz qádemdey júrgenim sol, izimde kiyatırǵan áwkiygen «Ural» mashinası kórindi. Tanıdım. Bul ekspediciyada

isleytuǵın Mádenbay qırsıqtıń mashinası edi. Awıl adamları oǵan usınday laqap bergen.

—Buǵan jón sóz aytsań-ám eshekti suwǵa aydaǵanday, teris qarap ketedi, — dep kúledi birazlar hám oǵan júdá zárúr bolmasa jumıs aytpaydı.

Qırsıq penen qırsıǵıp bola ma? Kóz ushında kiyatırsa da qaptaldaǵı bir shoq seksewildiń qasına biyikke shıǵıp jol berip turdım. Mádenbay tusıma kelip toqtadı. Mindim.

—Aqsaqal, qayaqqa shıqtıńız? — dedi ol qol berip sálemlesip.

—Qalaǵa.

—Jolıńız bolǵan eken, men-ám qalaǵa baratırman.

Bunnan keyin arada únsizlik shókti.

Yarım shaqırımday júrip edik, qumnıń arasınan tumsıǵı aq bir sur eshek aldımızǵa tústi. Mádenbay gazdi bastı. Harıldaǵan dawıstan qorıqqan eshek dáslep jorǵalawǵa, soń shabıwǵa qaradı. Mádenbay onnan sayın «tamashaǵa» batıp, gá jaqınlap barar, gá baqırtıp signal berip, irkilińkirep alar, oǵan eshektiń jol bergeni emes, usı qorqıp shapqılaǵanı qızıq edi. Eshek sharshadı. Lekin, jol berip, qaptalǵa shıǵıp ketiwge aqılı alıspadı.

— Artınan túrtip jibereyin be? — dedi ol maǵan qarap kú-

lip.

—Qoy, jıǵılıp qalar.

—Jıǵılsa sekeń-ń etip ústinen ótip ketemiz-dá!

Ol mennen maqullaw kútpey-aq tezlikti asırdı. Mashina menen eshektiń arası on qádem qaldı, bes qádem, úsh qádem… Men kózimdi jumdım. Mashinanıń aldı bir nársege «tıq» etip tiygendey boldı. Lekin, sekeńlemedi.

Kózimdi ashsam jolda eshek joq eken.

—Ne qıldıń? — dedim Mádenbayǵa hawlıǵıp.

—Túrtip jiberdim, — dedi masayrap.

—Biraq, baspadıń ya?!

—Qaptalǵa seksewildiń arasına omaqazan atıp tústi. Ólgenám shıǵar bul waqqa.

—Jaqsı qılmadıń, inim. Ol da ózimizdey janı bar…

—Aǵayiniń be edi? — Mádenbay «qatırdım ba» degendey wa- ha-halap kúldi.

Bunnan keyin bir awız sóz qatıspastan asfalt jolda túsip qaldım.

—Qalaǵa barmaytuǵın ba ediń?

—Yaq. Usı jerde birewdi kútiwim kerek.

Qaytarsın jumıstan qaytqan inimniń mashinasına ilestim. Asfalttan túsiwimiz benen baǵanaǵı aldımızǵa túsip shapqılaǵan eshek kóz aldımnan ketpedi.

—Toqta! — dedim inime bir waqta. Bir shoq seksewildiń arjaǵında ayaǵı sárriyip ólip atırǵan eshekti kózim shalıp qaldı. Toqtadı.

—Beliń bar ma?

—Yaq. Biraq, kishkene belshe bar.

—Alıp tús.

Ekewmiz eshektiń gewdesi sıyǵanday shuqanaqtı bir saattan kóbirek waqta qazıp boldıq. Soń onı qatıp qalǵan ayaǵınan kóterip, qazıwlı orǵa awnattıq. Ústine juqalap topıraq júritip bolǵanı-

mızda kún uyasına kire baslaǵan edi.

—Bul qalay óldi eken? — dedi inim tańlanıp. Sebebi, eshektiń beli qayqayıp qalǵan, óz ájeli menen ólmegeni sezilip turar edi.

—Bunı óltirgende men qasında bar edim, — dedim oǵan. Lekin, júzine qaramawǵa tırıstım.

—Ki...kim óltirdi?

—Óziniń aǵayini.

Fázebim júzime urıp turǵanlıqtan ol mennen «eshektiń aǵayini» kim ekenin sorawǵa batına almadı.

03.11.2016-j.

SÍBAY SALTAŃ

—Taksidi neshege shaqırsam eken? — dedim hayalǵa.

—Yarım saat burın shaqıra ber.

—Nege? Vokzal iyegimizdiń astında-ǵo.

—Sonda da… Burınnan ádetiń, bar ǵo, bir nárseń umıt qalıp joldan qaytatuǵın.

—Tap usı saparı seniń qastıńa hesh nárseni umıt qaldırmayman.

Hayaldıń ilme-qarmaq gápinde de jan bar. Hárdayım dem alısqa ketsem, bir zatım umıt qalıp joldan qaytaman da, ya barǵan soń esime túsip, birewden berip jiberiwin aytıp qońıraw etemen.

Lekin, usı ret júdá puqtalıq ettim. Aqırı «soqır-ám hasasın bir márte joytadı» degen-ǵo. Men neshe márte «joyttım»? Jolǵa

shıqpasımnan úsh kún burın hámme zatlarımdı túwellep, ózim jatatuǵın divannıń ústine bir-birine tiygizbey dizip qoydım. Ózim jerde jattım. Shala bolmawı ushın hár kúni uyqıǵa keterden aldın birme-bir túwellep turdım — shalbar-bar, kóylek bar, kóz- áynek-bar, saqal alǵısh-bar, qullası, hámmesi taq tuynaqtay.

Erteń júremen degen kúni kewlime jáne alaǵadalıq tústi. Jazıp qoyıwım kerek! Awızsha esaptan adam ǵabırısıwı múmkin. Kompyuterde yarım saat otırıp, áketetuǵın zatlarımdı xatqa túsirdim. Dizimdi eki-úsh márte oqıp kórdim. Ábden yadta qalıw ushın dawısımdı shıǵarıp ta bir-eki márte oqıdım. Soń hayaldı shaqırdım.

—Men dizimdi oqıyman, sen birme-bir túwellep sumkaǵa salıp turasań.

Hayal sumkanı ashtı.

—Shalbar?

—Bar.

—Kóylek?

—Bar.

—Kózáynek?

—Bar.

—Saqal alǵısh?

—Bar.

—Noski?

—Bar.

Qullası, dizimdegi zattıń hámmesi túwellendi. Endi arqayın uyqılasam boladı.

Erteńine taksi aytılǵan waqıtta esiktiń awzına kelip qońıraw etti.

Sumkanı qolıma alıp turıp, jáne kewlime gúptikey keldi. «Jarı jolda jáne bir nárse esime túsip, joldan qaytıp júrgenshe

taǵı bir márte túwellep kóreyin» Sumkanı eki mushınan uslap jerge awdardım.

—He, taǵı ne taptıń? — dedi hayal hawlıǵıp.

—Seniń túwel salǵanıńa isenbey turman. Endi sen dizimdi oqıp tur, ózim túwelleymen.

Ol oqıp turdı, men sumkaǵa salıp turdım.

—Shalbar?

QUDAYÍ QONAQ

Kún batıp, ádewir gewgim túsip qalǵan payıt edi. Dárwazanı kimdur taqıldattı.

—Kim? — dep, dawısladı jiptegi kirlerdi jıynap júrgen

hayal.

—Qudayı qonaqpan. Bir aqsham qonaq alıń, baratuǵın jerim joq edi.

Musılmanshılıqta qudayı qonaqqa esik ashpaw gúná. Hayal qolındaǵı kirlerdi bir qoltıǵına qıstı da, dárwazanıń kishkene

esigin ashtı. Ashtı da, shorshıp ketti. Esik awzında bet-awzın jara basıp ketken, ústi-bası jupını, qolında iymek hasası bar, ábiger bir kisi turar edi.

Hayal oǵan bastan ayaq sın názer menen sholıp ótti de:

—Qonaq almaymız! — dep esikti japtı.

—Kim eken? — dedi, bul waqta ishten shıǵıp kiyatırǵan kúyewi.

—Áy… Qudayı qonaqpan deydi, qaytarıp jiberdim.

—Nege? — Kúyewi dárwaza taman tez-tez júrip keldi.

—Qanday pıyǵıl menen kelip turǵanın qaydan bileseń?!

—Bileseń be, hayal, — dedi ishke ketejaq bolıp turǵan hayalın toqtatıp. — Bir waqları sen de usı bosaǵaǵa qudayı qonaq bolıp kelip ediń. Bet-awzıń kógergen, ústi basıń jırtılǵan. Seni de sóytip esikten qaytarıp jibergende halıń ne keshken bolar edi. Mine, áp-ánedey xojalıq boldıq. Jıǵılǵan shańaraǵım qayta tiklendi. Bilip qoy, hár dayım qudayı qonaq kelgen úyge dáwlet keledi.

Kúyewi onıń juwabın kútip turmastan sırtqa juwırıp shıqtı da, jolda ayaǵın zorǵa súyrep basıp baratırǵan kisini shaqırıp aldı. Úyge alıp kirdi. Shay-suw berdi. Awqatlandırdı.

Hayalı olar otırǵan bólmege kirmedi.

—Qonaq túrgelgennen keyin shay-suwın ber, — dedi azanda erte jumısqa ketip baratırıp hayalına.

Qudayı qonaq shay ishpedi. Dárwaza awzında turıp, hayalǵa ayanıshlı túrde telmirip qaradı hám bir shiyshe vinoǵa pul soradı.

—Qonaq ketti me? — dedi túslikke kelgen kúyewi hayalına.

—Ketti.

—Shay berdiń be?

—Ishpedi. Bir shiyshe vinoǵa aqsha soradı.