Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

shıǵarsań. Úsh jıldan keyin meniń turmısımda azı-kem ózgeris boldı. Sol «azı-kem» ózgeris keyin ala meniń pútkil táǵdirimdi ózgertip jiberdi. Aytpaqshı bolǵanım — úylendim, Biybisara degen medsestra qızǵa. Ministr óziniń eń jaqın adamların ertip toyıma keldi. «Orsk» degen xolodilnik ákeldi sawǵaǵa. Bul dápterge túskennen bólek. Bilesiz be, ol zamanda «Orsk» degen xolodilnikke kim bolsa sonıń qolı jete bermeytuǵın edi.

Toyxanada turıp maǵan on kúnge ruqsat berip ketti.

— Kelim-ketimiń tamam bolǵan soń bararsań, — dedi maǵan. Kámbaǵaldıń ne kelim-ketimi bar. Eki kún ishinde-aq toydıń qonaǵı sawılıp bolındı, úyde anam, men, inim hám kelinshegim tórtewimiz qaldıq. Anam biyshara toydan keyin ákemniń súwretin

gilemnen alıp, bawırına basıp jıladı. «Shabazım-aw, arzıwıma jettim dep quwanıp, atın Arzıwbay qoyıp ediń. Bul kúnlerdi kóre almadıń-ǵo! Arzıwıńa men jettim-ǵo! Seniń ushın da, men jettim-ǵo arzıwıma! Balam duktır kelin ákep berdi, endi awırıp-sızlawdan qorıqpayman» dep kóziniń jasın jumbayjumbay tókti. Hámmemizdiń-ám kewlimiz buzıldı. Kelinshegim de oramalınıń ushı menen kózin kólegeylep, anam súwretti ornına qıstırǵannan keyin, turıp asxanaǵa shıǵıp ketti. Ol da qamsıqtı

ma, ya «tuwǵanıńdı kórgenim joq, ólgenińe jılamayman» degendey, biziń kewlimiz ushın sóytti me, bunısına hesh qaysısımız da itibar bermedik.

Júrip úyrengen adamǵa úyde otırıw qıyın eken. Kiremen, shıǵaman, waqıt ótpeydi. Biraq, kewlim kóterińki. Sırttan kirip kelsem kelinshegim qası-qabaǵıma qaraydı. Qol juwmaqshı bolsam dárhál súlgisin iynine salıp, lágen-quman menen aldımda tayar boladı. Keshte sheshken kóylegimdi azanda kiygizbeydi, taza, utyug basılǵanın tutıp turadı. Qullası, bir áshirepi adamǵa aylandım

da qaldım.

On kúnnen keyin jumısqa bardım.

— Keldiń be, balam? — dedi ministr. Házir azımaz qabıllawxanada otıra tur, ózim shaqıraman.

Bir kesa shay ishimdey waqıt bolǵan joq, ózimizdiń avtobazanıń direktorı Qarjawbay aǵa entigip jetip keldi. Ol kirgennen keyin azımazdan meni shaqırdı.

— Arzıwbay, — dedi ministr saldamlı túrde gáp baslap.

— Maǵan júdá sadıq, hám shaqqan, hám til alǵısh bala ediń. Mine,

endi seniń-ám moynıńa oshaq ilindi. Bunnan buyaǵına meniń menen qosılıp atlan-shap bolıp júre beriwińe bolmaydı. Júr desem

júre beriwiń múmkin, lekin, óz mápimdi oylap, saǵan jábir etkim kelmeydi. Sen anańnıń xızmetin qılıwıń kerek, kelinniń kewlin tabıwıń kerek, qara qazan qurı qaynamaydı, bazar-oshar degen bar, qullası, seni azanda úyden shıǵıp, keshte úydi tabatuǵın jumısqa ótkermekshimen. Qapa emespiseń?

Men biraz únsiz qaldım. Ministr de, Qarjawbay aǵa da meniń awzımdı baǵıp únsiz otırdı.

—Máyli, aǵa. Biraq, men..... shofyorlıqtan basqa oqımaǵanman ǵo, — dedim gibirtiklep.

—Bilemen. Sonıń ushın da mına Qarjawbaydı shaqırıp

otırman. Jaqında garajǵa medicina tarawına qánigelesken taza segiz «Moskvich» keledi. Jańa marka! Bunıń ele súwretinen basqa ózin kórgen adam joq. Áne, sonnan birewin saylap alıp aydaysań. Jumısıń saatlı boladı. Tek ministrliktiń xızmetinde bolasań!

Maqul ma?

Men únsiz bas iyzedim. Írasın aytsam, qattı qapa bolǵan edim. Atqosshılıqtı tapsırıw men ushın oylamaǵan jerde eń qımbat múlkimdi joǵaltıp alǵan menen birdey boldı. Ele súwreti ǵana kelip úlgergen taza «Moskvich»te meniń kewlimdi arbay almas edi. Solay bolsa da, bildirmewge tırıstım. Lekin, sınshıl aqsaqal meniń keypimdi ańlaǵan edi.

— Qarjawbay, saǵan tapsırma, — dedi gáptiń baǵıtın ózgertip. — Arzıwbayǵa kelgen mashinanıń bárin birim-birim aydap sınap kóriwge ruqsat bereseń. Qálegenin alsın! Keyin, ol jáne de Qarjawbay aǵanı dıqqatlańqıradı. — Bir aydan keyin be, bir jıldan keyin be, Arzıwbay aldıma nariyza bolıp kelse, onda ekewmiz aǵayinshilikti jıynastıramız.

Usılayınsha men «tuwılmaǵan balaǵa áke» bolǵanday, garajǵa kettim. Taza mashındı bir hápte kúttik. Soǵan deyin kúndegi oyım: qáyerde qáte jiberdim, nege ministr meni ózinen uzaqlattı, bálkim, kimdúr jamanladı ma eken, eki jerden aylıq alǵanım haqqında arza tústi me eken, olay bolǵanda meni shaqırıp soramay ma, bálkim, ol haqıyqatında da meni «xojalıǵına qarasın» dedi

me eken...? Usı oylar menen basım qatar, kúnde úyden piyada ketip, piyada kelgenimdi dállilew ushın anama túrli jalǵanlar toqıp keler edim.

ózin aqlamadı, shıqpay qaldı. Matorınıń quwatına kuzovınıń awırlıǵı say kelmes edi. Kútimsiz aydalǵanları bir jıldıń ishinde saltıldap qaldı.

Men ishinen birewin tańlap, rulge otırdım.

— Hámmesin birim-birim aydap kórmeyseń be? — dedi Qarjawbay aǵa.

— Qoysa aǵa, adamdı mazaqlamasa óytip? — dedim men kúlip. Ol da kúlip jiberdi.

Taza mashinalarǵa onsha jumıs tabıla bermedi. Azanda úyden minip baraman, túste túslikke, keshte jáne minip qaytaman. Tabel júrip tur. Lekin, bunıń ózi de jumıssızlıq penen birdey

boladı eken.

Keyin ala jumıs gújidi-aw. Garajda segiz mashın qarap turǵanın esitken ministrliktegi bólim baslıqlar, bas qánigeler birim-birim rayonlarǵa sorap miniwge qaradı. Arasında ana emlewxanadan mına emlewxanaǵa medikament aparıw, rayonlardaǵı qattı bolıp qalǵan nawqaslarǵa «tez járdem» xızmetin kórsetiw, qullası, universal kólik boldı. Áne, sonda bilindi

bul mashınlardıń ázziligi. Úsh «Moskvich» mator túsirdi. Birewleriniń ishine shań irkilmey kirip kete beretuǵın boldı. Eń tazası, eń abıraylısı, biziń mashın bolıp qaldı.

Qudaydıń tarıday kúni, ótip atır belgisiz. Tań atadı, kún batadı. Garajǵa baraman, úyge kelemen, ayırım komissiyalar menen rayonlardan aylanaman. Usılayınsha aradan bir jıldan kóbirek waqıt ótti.

—Seni Jumabay aǵa shaqırıp atır, — dedi bir kúni azanda Qarjawbay aǵa. — Anda-mında bar dese «yaq» dep júrme, minezi sheplew adam. Ministrge jamanlap baradı, seni emes álbette, meni!

Jumabay ministrlikke jaqında kelgen orınbasar eken.

—Arzıwbay degen azamat senbiseń? — dedi maǵan qarap hám qatar qoyılǵan orınlıqlarǵa barıp otırıwdı nusqadı.

Úndemedim. Onıń karsısında ministrliktiń terapiya boyınsha bas qánigesi Dáwletbiyke apa, onıń qarama-qarsısında

shashları qara dep qara emes, sarı dep sarı emes, aralas, qasları, kózleri qaradan kelgen, aqquba, sulıwshıq bir rus qızı otır eken.

— Seni maǵan hár kim — hár kim maqtap edi, — dep orınbasar sózin dawam etti. — Til alǵısh, ózi hár nársege epshil bala dedi. Sonıń ushın saǵan bir ayrıqsha tapsırma bar. Aytpaqshı, úylendiń be?

—Úylendim.

—Jaqında ullı da boldı dep esitip atırman, — dep qosıp qoydı Dáwletbiyke apa.

—Onda baspaǵı qalǵan saranawday úyge juwıra beredi ekenseń dá! Máyli, mashınnıń taza hám saz júrip turǵanı seniki dedi. Endi xızmetti tıńla — mına otırǵan qız Oksana Sergeevna Kravchenko degen Kiev medicina institutınıń aspirantı.

Qız óziniń atı aytılǵan waqıtta kúle shıray berip maǵan qarata bas iyzep qoydı.

—Usı qız ilimiy jumısı boyınsha eki ay dawamında biziń respublikamızda izertlew jumısın júrgizedi. Temasın-ám aytıp qoyayın, medik bolmasań da usı eldiń azamatısań ǵo: «Balalar ólimshiligi hám onıń aldın alıw jolları». Áne, usı kórsetkish boyınsha biz Soyuzda birinshiler qatarında ekenbiz. Sonıń ushın Oksananı buyaqqa jibergen. Buyaqta jasap kórmegennen keyin jaǵdaydıń qanday ekenin ne bilsin?!

Biziń respublika Oksana ushın ashılmaǵan tıń obekt. Ayaq basqan jerinen unamsız fakt tabıwı múmkin. Álbette, ol revizor emes, komissiya emes, sonday bolsa da, jazǵan miyneti erteń kitap bolıp shıǵadı. Atımız jaman jaǵınan kórine bermesin. Túsindiń

be, inim.

Qullası, usı qız otır dese otırasań, tur dese turasań, eki ay onıń erkindeseń! Taǵı erli-zayıptay bolıp ketpeń, — dep ózi aytıp, ózi kúlip qoydı.

Úshewmiz dizilisip orınbasardıń kabinetinen shıqtıq.

—Dáwletbiyke apa, jası úlkenniń gáplerine túsinbedim, ti-

liniń astında bir nárse barday....

—Awa, tuwrılap ayta almay otır. Unamsız jaǵdaylar boyınsha kóremen dep turıp alsa, bir dálil aytarsań, ilajı bolǵanınsha aq kókireklenip onıń kóremen degen jerin kórsete berme, dep atır ǵanı ǵo.

—Sonda ... ótirikke mashındı buzaman ba?

—Áy, endi, kórerseń dá! Ótirikti de adamlar qasttan oylap tappaǵan, usınday qısınıspadan shıǵıw ushın oylap tabılǵan bolsa kerek.

Ekewmiz shın kewlimiz benen kúlistik. Oksana bolsa bizlerdiń awzımızǵa gezek-gezek qarap, jımıyıp qoydı.

Dáwletbiyke apa bizlerdi 22-kishi rayondaǵı bir úydiń úshinshi podezdiniń 22-kvartirasına baslap keldi. Kvartira eki bólmeden ibarat, onıń bir bólmesinde jazıw stolı hám divan, kreslo, ekinshi bólmesinde eki adamǵa mólsherlengen úlken divan-krovat qoyılǵan eken. Asxanasına da aylanba orınlıq, stol hám kishkene asxana mebeli qoyılǵan.

Dáwletbiyke apa bólmedegi úskenelerdi birme-bir qonaq qızǵa tanıstırdı. Divan krovattıń ústine taqlawı menen turǵan bet qol sıpıratuǵın, ayaq súrtetuǵın, juwınatuǵın súlgi, kópshik qap, prostina hám odeal qaplardı tasladı. Bólme ishinde kiyetuǵın eki tapochka qoydı hám bólmeniń bir giltin usındı.

—Jaqsı barıp keliń, — dedi soń. — Búginshe meniń miymanım bolasız, keshte usı jerde sizdi ukrainsha «Shi» hám qaraqalpaqsha palaw menen kútip otıraman».

Ol miymandı bir qolı menen bawırına tartıp júzine lábin tiygizdi.

—Bul meniń kvartiram, — dedi soń maǵan túsindirip. — Bizler jaqında jer jay salıp, kóship kettik. Oksana qaraqalpaqta eki

ay boladı eken. Eki ayǵa deyin miymanxanada bolıw qolaysız ǵoy. Búyerde óz úyindey kirip shıǵadı, juwınıp shayınadı. Sen-ám shaqqan balasań ǵo, zeriktirmesseń dep oylayman, inim. Orıssha bileseń be?

—Bir-birine dúgistirip sóyley alaman, — dedim kúlip.

—Sol jetip atır. Bular tildi shala bilgenińdi ayıpqa sana-

maydı.

Miymannıń dáskelerin shifonerge jayǵastırıp, saat onlarda Qońıratqa qaray júrip kettik.

***

Bul jaqqa álle qashan xabar etip qoyılǵan bolsa kerek, biz emlewxananıń dárwazasına kelip irkiliwimiz benen-aq, qarawılxanadan aq xalatlı bir sulıwshıq kelinshek shıǵıp, Oksananı qashshannan kútip otırǵan tuwısqanınday, kúle shıray menen

kútip aldı. Oksana buǵan tańlanbadı, kishipeyillik penen kúlimsirep amanlastı. Soń ekewi ishke betledi.

—Biz benen júresiz be?–dedi qız izine qayrılıp.

—Yaq. Men usı jerde mashinada kútemen.

—Kóp irkilip qalıwımız múmkin-ǵo.

—Záleli joq, men kútip úyrengenmen.

Olar ishke ketti. Men mashinanıń qapısın qıya ashıp, keliw- shi-ketiwshilerdi kózim menen kútip alıp hám uzatıp salıp turdım. Bul jerde tuwıw úyi de, basqa bólimler de bir dárwazanıń ishine jámlesken eken. Sonlıqtan adamlardıń qaysı bólimge baratırǵanın yaki qaysı bólimnen kiyatırǵanın parıqlaw qıyın edi. Oksananıń qaysı esikke kirip ketkenin abaylamay da qaldım — tuwıw úyine me, balalar bólimine me, qullası, usı eki bólimnen jıraq ketpese kerek.

Qarawıl júdá sháddes kisi eken. Ol dárwazaǵa kelgen ǵarrı ma, jas pa hámmesine birdey:

—Saat on ekige deyin hásh kimdi ishke jibere almayman, — dep aybaraq salıp turar edi. Lekin, keliwshiler qanday jol menen bolsa da qarawıldı jibitip, állen waqıtlarda ishke kiriwge miya-

sar boladı.

Bir máhál qızıl «Jiguli» ústi-ústine signal berip dárwazaǵa dúgip barıp toqtadı.

—Háy, qarawıl, ash esikti! — dep doh urdı «Jiguli»ge zorǵa

sıyıp otırǵan dápeń qara jigit hám ústi-ústine signaldı basıpbasıp jiberdi.

Qarawıl sının buzǵan joq.

— Haw, aqsaqal, sizge aytaman, ashıń!

— «Tez járdem»nen basqa mashınnıń kiriwine ruqsat joq! — dedi qarawıl murtına bir nárse jabısıp turǵanday, barmaqları menen áste ısqılap.

—«Tez járdem»di kútkenimizge bir saat boldı, ash endi, balanıń bası shıǵayın dep tur.

Qarawıl bul ret te dárpenbedi.

—Aqsaqal, ashıń, — dedim men túsip barıp. — Usınnan bala qısılıp ólip qalsa siz juwapker bolasız. Men alıp kelgen orıs

qız usı máselede Moskvadan kelgen.

Qarawıl sonnan keyin barıp shashtınan túseyin dedi, dárwazanı ashtı. Dápeń qara dárwazadan ótip baratırıp, sırtqa shırt ettirip bir túkirip ótti.

—Jáhángir tuwılıp atır, jora!

—Atın Jáhángir qoydıńız ba?

—Awa. Qayın atam qoydı. Jáhángir degen shah ótken eken bu-

rın.

—Onda siziń balańız da shah boladı eken dá! — dedim kúlip.

—Usı zamanda shah bar ma? Obkom boladı. Jáhángir erjetemen degenshe házirgi obkom qartayadı ya shıǵadı. Sonnan keyin biziń Jáhángir otıradı.

—Otırsın, otırsın! — Oǵan jáne bir nárseler aytıp,

sóyletkim kelip edi, ishten ǵarǵanıp shıǵıp kiyatırǵan bir kempirdiń dawısı dıqqatımdı bólip jiberdi. Endi bólmesine qaytıp kiriwge meyillesip turǵan qarawıl da ańırayıp qaldı.

—Há, qudaydan tapqırlar seniń! Qudaydan tapqırlar! Bul shirkinler tek alıwdı biledi, duqtırınan qarawılına deyin!

—Haw-haw, — dep qarawıl albıraqlap, bizler tárepke jaltaq-

ladı.

—Áp-ánedey, ayı-kúni pitip on eki múshesi menen tuwılǵan qızımdı úsh kún ishinde óltirip qolıma berdi. Náresteniń ólimin pıshıqtıń ólimindey kórmeydi-á, bul qudaydan tapqırlar!

Kempir dógereginde adam bar ma, joq pa, tiline kelgen sózdi qaytarmas, izinde kózleri jasawraǵan otız-otız besler shamasındaǵı kelinshek hámme jeri aq prostina menen orap taslanǵan qundaqtı kóterip, pırqıldap keler edi. Meniń bir tańlanǵanım, olardıń izinde Oksana hám baǵana onı kútip alǵan kelinshek te kempirge táselle berip, erip keler edi. Lekin, házirgi turısta hesh kimniń gápi kempirdiń qulaǵına kirip-shıǵıp atırǵan joq edi.

—Aynanayınnıń jawtańlaǵan kózleri kóz aldımda qatıp qal-

dı ǵo, meniń! Janı shıǵar aldında maǵan jaltań-jaltań qaraǵanın aytsań-á, nárestem-aw!

Qundaq kótergen kelinshek eńirep jiberdi.

Oksana onıń aldına shıǵıp «uspakoysya, uspakoysya» dep súyriktey barmaqları menen kóz jasların arttı. Kempir ele tońqıldı-

sın údetip kiyatır.

— Bizler jeti balanı sabannıń ústinde tuwıp-aq kele qılıp edik. Bular húkimettiń berip qoyǵan pár tóseginiń ústinde gúldey náresteniń ómirin saqlap qala almaydı!

Olar jaqınlar-jaqınlamastan-aq, qarawıl dárwazanı ayqara ashıp qoydı.

—Bulardı úyine jaqınlatıp qoyasań ba? — dedi Oksananıń qasındaǵı baǵanaǵı kelinshek.

—Meniń erkim Oksanada.

Ol Oksanaǵa qaradı. Oksana ǵamgun bas iyzedi. Doktorlar kempirdi zorǵa degende kóndirip, biziń mashinaǵa otırǵızdı.

—Aparadı ekenseń-ǵo, — dedi qasımdaǵı jigit maǵan ókpeli

tigilip.

—Doktorlardan sora, seniń soldatıńdı da aparıp qoyaman. Apa, qayaqqa aydayın?

—Úyge!–dedi kempir julıp alǵanday etip.

—Úyińiz qay tamanda?

—Góne qalaǵa qarap ayday ber, ózim silteymen.

Kempir úyine baraman degenshe doktorlardı ǵarǵap-silew menen boldı. Onıń kúyingeninshe bar eken. Usınıń menen úshinshi márte kelini qurı qol qalıptı.

—Bir ay burın Nókiske barıp jat dedim, sen qatınǵa! — Kempir ele háwirinen túse almas edi.

—Balań jibermese qáyteyin!

—Há, balanıń baqayına ot tússin! Ózi jalǵız bala ónip-óse- ǵoysın desem, bir-biriniń júzin kórmey qara jerge kirip boldı.

«Oksana bul temanı biykarǵa tańlamaǵan eken ǵoy, onıń ústine bunı bizge jiberiwi de tegin emes eken» degen qıyallar keldi kewlime. Nede bolsa, onıń birinshi jumıs kúninde dus kelgen kewilsizlik, túńildirip taslamasa deyber.

Men aylanıp kelemen degenshe «Jahangir shax» álle qashan shıǵıp ketken shıǵar dep kelgen edim, yaq, kempir menen kelinshek hám baǵanaǵı jigit úshewiniń waq-shaq bolıp qarawıl menen xoshlasıp atırǵanınıń ústine keldim. Qundaq kótergen jas kelin ún-túnsiz olardıń izine erip shıqtı.

—Mına mashın menen sóylesip pe ediń?–dedi kempir biziń mashındı kórsetip.

—Yaq, bul mashın aparmaydı. Bunıń xojeyini ishke ketti,

orıs qız. Qáne, Jámiyla, Jahangirdi maǵan ber.

Ol qundaqtı alıp «dúy-dúy, dúy-dúy» dep erkeletken bolıp atır. Kózin jańa ashqan bala sonı túsine me?

— Dúnyaǵa shıqqan kúniń qutlı bolsın, shaxım-m! — dedi bir waqta dawısın sozıp.

Kempirdiń qasındaǵı kelinshek balanıń jelkesinen túyip jiberdi.