G.Ibragimova Men awil balasiman

soń, olar Bozataw kóshesiniń «Olimpiya» komandasın 1:0 qılıp utqanlıǵın aytıp xat jazǵan edi. Yusip bolsa boks sekciyasına qatnaydı. Jaqında boks boyınsha qalalıq jarısqa qatnasqan edi. Ol da qarsılasların neshe raundta nokautqa túsirgenin aytıp turǵan shıǵar.

Men óz oyım menen bánt bolıp, maǵan tigilip turǵan kózlerdi bayqamappan. Dógeregime qaraǵanımda, mekteptiń barlıq oqıwshıları maǵan tigilip turǵanday sezildi. «Ne ushın jabayı adamlarday barlıǵı maǵan qaray beredi? Yamasa anaw turǵan balalardıń qasına barıp tanıssam ba eken? Qoysa, tanısqısı kelse, ózleri kelsin». Bul jerde artıq tura almaytuǵınımdı bildim. Súyenip turǵan talım da ústime qulap baratırǵanday sezildi. Úyge tura juwırdım. Nege úyge baratırman? — buǵan men esap bererliktey halda emes edim.

Úy mektepke jaqın edi. Úyge entigip jetip kelsem, qapıǵa náhán qulp iliwli tur. Ájem keshe

úydegi eki jılawıqtı alıp, qońsı awıldaǵı genje balası Marqabay ájaǵamnıń úyine qıdırıp ketip edi. Biraq apam túngi náwbetten kelgen, úyde bolıwı kerek edi.

«Úrmeydi, tislemeydi, biraq úyge heshkimdi kirgizbeydi» — bul jumbaqtıń sheshimin bilesiz be?

Bilmeseńiz aytayın, sheshimi biziń úydiń qapısına iliwli turǵan qulp. Sol jerde oynap júrgen Gúlshadtı tawıp alıp, apamdı sorasam:

11

—Apam taǵı jumısqa ketti. Úydiń giltin Gúlbáhárdiń apasına berdi. Quwat oqıwdan kelse, giltti

Gúlbáhárdiń apasınan alıp úyge kirsin dedi, — dep taqıldap juwap berdi.

—Ájaǵa úyge kireseń be? Giltti ákeleyin be? — dep ǵamxorsıp ta qoyadı.

—Yaq. Sen oynay ber. Men oqıwǵa kettim.

Kelgen jolım menen súyretilip taǵı da

mektepke qaray kettim.

* * *

—Sálem, muǵallim.

—Sálem.

Arada azıraq únsizlik húkim súrdi.

—Sen qaysı klasta oqıysań?

—Usı klasta — 6 «a»da.

—He, tazadan kelgen oqıwshısań ba? Qáne,

klasqa kir onda.

Men qapınıń awzında biraz irkilip turıp qaldım.

—Haw, kirseń-o, nege tursań? — dep qıstastırdı muǵallim.

Rasın aytqanda klasqa kiriwge qorqıp tur edim. Neden qorqqanımdı ózim de bilmeymen.

—Balalar, mine, kórip tursızlar, klasıńızǵa jańa

oqıwshı keldi. Qáne, atıńdı, familiyańdı aytıp,

ózińdi tanıstır. Qaysı mektepten keldiń?

Basımdı joqarı kótersem, baǵanaǵı meni úyge deyin «quwıp barǵan» kózler maǵan qarap tur

12

edi. Eshekke mingesip júretuǵın anaw eki balanı da dárriw tanıdım. Kózlerinen tanıdım. Sabaǵın tayarlamay kelgen oqıwshıday moynımdı salbıratıp tómen qarap turǵan ózimdi-ózim jek kórip kettim.

Atım — Quwat, familiyam — Esemuratov. Nókiste oqıdım. Jaqında usı awılǵa kóship keldik.

Úwh, ap-ańsat eken ǵoy. Eki minutta aytatuǵın sózlerdi qıynalıp, zordan ayttım-aw. Endi ózimdi jeńil seze basladım.

—Yaqshı, ana Tursınbektiń qasına barıp otıra ǵoy, — dedi muǵallim jıllı júzlilik penen.

Eshekke mingesip júretuǵın balanıń birewiniń atı sonday eken.

Áste Tursınbektiń qasına kelip otırdım. Búgingi birinshi sabaq ádep-ikramlılıq tuwralı eken.

Muǵallim oqıwshılardıń júris-turıs qádeleri hám ózlerimizdiń aramızdaǵı hám jası úlkenler menen múnásibetlerimiz qanday bolıwı zárúrligi tuwralı aytıp berip atır.

—Tursınbek, klasıńızdıń professorı kim? — dep soradım qasımdaǵı baladan. Ol sorawıma túsinbegen qusaydı, iyegin kóterip, qaytadan aytıwımdı isharat etti.

—Klasıńızda professor kim?

—Biziń klassta heshqanday professor oqımay-

dı,— dep juwap berdi ol.

Men boksyor yamasa «professor» bala menen dos bolǵandı jaqsı kóremen. Biziń Murattıń bası

13

altınǵa bergisiz edi. Dım qıyın esaplardı muǵallim menen teń shıǵaratuǵın edi. Kontrol waqıtta bir ózi eki varianttıń da esabın qıynalmastan, hámmeden burın shıǵarıp taslaydı. Joramnıń arqasında men de «matematik» atanǵan edim. Bul klasta birde

«professor» oqımaytuǵınına renjip qaldım.

—Klasıńızda boksyor bar ma?

—Yaq, biziń awılda boks sekciyası joq. —

«Onda atamanıńız kim?» — dep endi soramaqshı bolıp tur edim. Tursınbektiń: «Sabaq waqtında ruxsatsız sóylewge bolmaydı, tınısh otır», — demesi bar ma? Oho, kimniń qasında otırǵanımdı endi sezdim. Aqılgóy eken. «Tınısh otır-emish. Toqtay tur ele. Men ele saǵan ózimniń kim ekenligimdi kórsetip qoyaman», — degen oy meni eserlendirip turdı...

* * *

Tánepiste barlıq balalar meni qorshap aldı.

Qızlardıń hámmesi bir jerde toplanısıp sıbırlıǵa ótti. Bilemen, gáp házir klasqa kelgen taza bala haqqında. Balalar ózlerin tanıstırıp atır. Eshekli balanıń ekinshisiniń atı — Qállibek eken. Qállibek mennen:

— Al, Quwat jora, sabaqlarıńnan jaqsı oqıysań ba? — dep soradı.

Onıń bul sorawı maǵan unamadı. «Ne jumısı bar eken, jaqsı oqıyman ba, jaman oqıyman ba?»

14

Boyı kishkene ǵana, top-tompaq, tap piyazǵa uqsaǵan bir bala:

— Jora, qanday dógereklerge qatnasasań? — dep sorap qaldı. Bul sorawǵa juwap beriwge tayınman. «Óziń piyazday bolsań da bále ekenseń, adamnıń kewlindegisin taptıń», — dep ishimnen oylandım da:

— Kóshemizdiń «Planeta» degen futbol komandasınıń kapitanıman. Komandamız jaqında ekinshi liganıń zonalarında oynap qalıwı múmkin, — dedim. — Oho! — dep tańlanıstı balalar. Olardıń

«liga» degenniń mánisin túsinbegeni sezilip tur edi...

—Eger de qayıl bolsańız, awıldıń balaların jıynap futbol komandasın dúzemen. Komandamızdıń atın «Gerkules» dep qoyamız.

—«Gerkules» degen ne ózi? — dep tańlanısıp sorap atır olar.

—Sonı da bilmeysiz be? Ol batır, hesh nárseden qorqpaytuǵın adam. Gerkulestiń bir ózi kishkene dostı Djekti, Missis Uellondı, Benekdit aǵaydı, kapitan bala Dik Sendti tutqınnan azat etti.

I-ı-m, sizlerge qalay túsindirsem eken, bılayınsha aytqanda Jyul Vernniń ádebiy qaharmanı.

—He, túsindik, — desti olar. Meniń oyımsha, olar hesh nársege túsingen joq. Shaması, Jyul

Vernniń kim ekenligin de bilmeytuǵın qusaydı. Men ózim «Úsh mushketyordı», «Gulliverdiń

15

sayaxatların», «Karlson haqqında erteklerdi» oqıp shıǵıp, olardıń qaharmanları menen dos bolıp alǵanman.

Kórip turǵanıńızday, men shet el ádebiyatların qızıǵıwshılıq penen oqıyman. Biraq, sizler meni ádebiyattan jaqsı oqıydı eken, dep oylasańlar, pútkilley qátelesesiz. Ádebiyattan bárha tómen baha alaman. Ádebiyat kitabında heshqanday qızıqlı shıǵarmalar ushıraspaydı. Karlsonǵa usaǵan házilkesh dostı, Dik Sendke usaytuǵın batır balanı hesh taba almaysań.

Meniń awıl mektebindegi birinshi kúnim usılay baslandı.

Sonı aytıwım kerek, men awılǵa kelgeli az sóyleytuǵın bolıp qalǵanımdı sezer edim. Az sóyleytuǵın adam kóp oylaǵısh boladı eken. Men kóbinese Gulliverdiń ornına ózimdi qoyıp, uzaquzaq ellerge sayaxatqa shıǵaman. Gúlshadtıń quwırshaqları kózime irgejeyliler bolıp kórinip,

«sizler me meni tutqınǵa alǵan?!» dep olardı tewiptewip jibergim keledi. Bir saparı usınday qıyal qushaǵında quwırshaqtı tewip jiberippen de, bir waqıtları Gúlshadtıń shıńǵırıp jılaǵan dawısınan esimdi jıysam, quwırshaqtıń bir qolı salbırap atır.

Keyinala quwırshaqtıń qolın ózim «emlewge» májbúr boldım.

Jáne bir kúni eki qolımda eki shelek suw,

Nókiste jasaǵan kúnlerimdi oylap kiyatırǵanda, bir

16

shuqırǵa túsip kettim. Sheleklerdegi suw ústime quyılıp, mayǵa túsken tıshqanday malpaq-salpaq boldım da qaldım. Apam aytqanınday, usınday ańsızlıǵım hám qıyalparazlıǵım bar.

* * *

Sóytip sabaqqa kiriwge de qońıraw qaǵıldı.

Meniń Tursınbektiń qasında otırǵım kelmedi, sebebi onı unatpay qalǵan edim. Sumkamdı alıp

«piyaz» balanıń qasına kelip otırdım.

—Haw, bul meniń ornım, — dep bir qız shır ete qaldı. Oǵan alarıp bir qaradım da:

—Basqa partada otırıwǵa bolmay ma? Yamasa

mına «piyaz»dı jaqsı kóreseń be? — dep jiberdim.

Ol kózi mólteńlep, sumkasın qushaqlap, artqı partalardıń birewine barıp otırdı.

—«Piyaz», sen meni quwmaysań ba? — dedim maǵan tikireyip qarap turǵan balaǵa qarap.

—Meniń atım — Jumabay.

—Sen piyazǵa uqsaysań. Sonıń ushın seni solay

ataǵım kelip tur. — Ol úndemey tómen qaradı.

Ekinshi sabaq ta baslanıp ketti. Qırq bes minut udayına Jumabay ekewimiz áńgime-dúkan qurıp otırdıq. Jumabay eki ret muǵallimnen «tınısh otır» degen eskertiw aldı. Biraq ol da bunı elestirip otırǵan joq. Ol meniń sózlerimdi bólmey, dıqqat penen tıńladı. Jumabay maǵan unap qaldı. Men de oǵan unap qalsam kerek.

Bul mektepte bufet islemeydi eken, baǵana bir shórek nandı úyge qaldırıp ketkenime ókindim. Men sońǵı sabaq tamam bolıwdan balalardıń hámmesin alıp qaldım.

—Bul nesi, keler-kelmesten hámmeni awzına qaratıp alajaq, — dep qızlar tońqıldasıp baratır.

—Sizler menen kimniń jumısı bar, kete beriń

sóylene bermey, — dep jekirinip jiberdi Jumabay joram olarǵa.

— Raxmet, dostım, — dep onıń arqasınan qaǵıp qoydım, — úyge barıwdan seni maqtap Murat dostıma xat jazaman, — degenimde onıń quwanǵanınan boyı biraz ósip ketkendey boldı.

Balalardıń barlıǵı da toplanısıp maǵan qarap tur eken.

—Joralar, futbol haqqındaǵı sózimizdi ayaqsız qaldırmayıq. Komandanı dúziwge qayılsız ba?

Dawısqa qoyaman, kim qayıl bolsa qolın kótersin. On tórt bala tolıǵı menen qolın kóterdi.

—Demek, hámme qayıl. Komanda kapitanı kim boladı?

«Komanda kapitanı ózim bolaman», — demekshi bolıp tur edim. Ne ushın ekeni belgisiz, «kim boladı?» dep aytıp saldım.

— Quwattı saylaymız, — dedi Jumabay hámmeden burın dawıs shıǵarıp.

«Dos doslıǵın bildirdi. Saw bol, dostım! — dep qoydım men ishimnen. — Awılǵa kelip saǵan usa-

ǵan dos tapqanıma júdá quwanıshlıman».

18

Balalardıń hámmesi derlik meniń komanda kapitanı bolıwıma razılıq bildirdi.

—Balalar, erteńnen baslap tayarlıq kóre baslaymız. Al, búgin sport formalarıńızdı tayarlap qoyıń. Hárbir komanda aǵzasında geta yamasa krossovka hám triko bolıwları kerek. Haw, ele bizler menen oynasatuǵın bul awılda basqa futbol komandaları bar ma?

—Awa, bar, qońsı Uzınkól awılındaǵı mektepte

bar.

—Awa, bar, bar, — dep shawqımlastı basqa balalar da.

—Yaqshı. Házirshe onda úylerimizge tarqasamız. Tursınbek penen Qállibekti komandaǵa almayaq qoyayın dep tur edim. «Házirshe oynay bersin, keyinala kóremiz», — dep oyladım. Biraq, futbol oynap baslaǵanımızdan soń, olardı komandaǵa alǵanıma ókingenim joq. Sebebi olardan keleshekte jaqsı oyınshılar shıǵıwı kórinip tur edi. Eshek minip júrgeni menen shaqqan hám juwırǵısh balalar eken. Liykin, olarǵa báribir meniń ishim jılımay-aq qoydı. Ásirese, Qállibekke. Onıń sózle-

rinen keyin bir ret hátteki komandanı tarqatıwǵa shekem bardıq.

Waqıya bılay bolǵan edi: Tústen keyin tap kúnniń kózi uyasına jasırınıp, átirap qap-qarańǵı bolǵanǵa shekem shınıǵıwda júrip, sabaq tayarlawǵa hesh qol tiymeytuǵın edi. Bir kúni matematikadan

19

Qállibek penen Tursınbekten basqa on eki balanıń birewi de úyge tapsırmaǵa berilgen tapsırmanı orınlamay kelipti. Muǵallim hámmemizdi túrgeltip, tergey basladı. Sol waqıtta klass basshımızdıń kirip kelmesi bar ma?!

—Sizler menen jaqsılap sóylespese bolmaydı eken. Atız, úy jumısları bar ekeni ıras. Biraq tiykarǵı wazıypańız oqıw ekenin de umıtpań.

Demek, sizler menen bılay keliseyik. Túske deyin mektepte sabaqlarıńızǵa kelesiz, tústen keyin atızǵa shıǵasız, — dedi ol.

—Haw muǵallim, bizler futbolǵa qatnap júrmiz-

ǵo, bizlerge ruqsat bermeysiz be? — dep ornımnan ushıp turǵanımdı bilmey qalıppan.

— Futbol? — dep qayta soradı muǵallim. —

Sabaq-she?

—Muǵallim, men komanda aǵzalarınan mınanı talap etseńiz deymen, eger de kim de kim sabaqtan tómen baha alatuǵın bolsa, komandadan shıǵarıp taslasaq, — dep shırrıyıp sóyledi Qállibek ózi sabaqlardan jaqsı oqıytuǵın bolǵanlıqtan.

—Durıs, durıs, — dep maqullasıp atır qızlar da. — Eger de, hámmesi búgingidey bolıp hesh tayarlıqsız sabaqqa keletuǵın bolsa komandasın jawıp taslaw kerek.

—Eń dáslep komanda kapitanı Quwat jaqsı oqısa boladı-ǵo, sonnan kapitan bolıp, — dedi bir qız.

20