Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

—Sen maǵan unaysań, — dedi Borodin atalarǵa tán keyip penen.

—Jassań, lekin, sózleriń ǵarrıniki, jeńiltekseń, lekin, sózleriń qorǵasınday zil, bılayınsha topır pıshaqqa megzeyseń, lekin, qılıshtan keskirseń. Esińde bolsın, mıltıq — tek ólim tuwdırıwshı emes, eli-xalqıńdı jawdan qorǵawshı qalqan.

— Siz kútá dana adam ekensiz, — dedi Maman basın kóterip.

—Ózime gúmilji sorawlarǵa juwap sorasam meyli me?

—Sora.

—Biraq sharshataman.

—Bilemen, molla, jaslıq — bul qızbalıq, tenteklik.

—Nege meni «óz xalqın súye bilmegen shala molla» dedińiz?

—Óz xalqın súygen adam basqa xalıqtı qorlamaydı.

Maman selk etti. Musılmanlıq tártip boyınsha sózden utılǵanın moyınlap, Kuzma Borodinniń ayaǵına jıǵılmaqshı edi, ózin tuttı. Biraq juwasıdı.

—Nege únsiz qaldıń, qısınba, balam.

—Aytarsız ba, zárúriyatlıq degenińiz ne?

—Sizlerdiń bizdi bende qılıwıńız da zárúriyatlıqtan. Sebebi, basshılarıńız orıslardan bende tuttıq dep at shıǵarıwı tiyis, — dep ol mıyıǵınan kúldi. — Qısqası, dúnyada hámme nárse zárúriyatlıqqa tiykarlanǵan. Kún, ay, juldız, mınaw taw, hátte anaw qapı zárúr bolǵanı ushın turıptı.

—Qızıq, dúnya! — dedi Maman.

Kuzma Borodin mıyıǵınan kúldi.

Mamanǵa Kuzma Borodin ákesindey unap qaldı. Usı kúnnen baslap ol birotala jibisip, onıń ádet-úrpin, tilin úyreniwge kiristi.

Sonnan berli bir jıl ótti.

Maman jalıqpaytuǵın parasatlı intizamlı shákirtke aynalıp, hár kúni bir waqıtta keledi, bir waqıtta qaytadı. Burınǵıday hákireńlemeydi, tas jonısadı. Sóytip otırıp Kuzma Borodinnen qızıq-qızıq áńgime-gúrrińler tıńlaydı.

Kuzma Borodin asıqpastan, túsiniklirek bolıwǵa tırısıp, álem mashqalası jóninde, ilim-hikmat jóninde sóylep beredi, orıs xalqınıń batırları, patshaları jóninde — Knyaz Yaroslavl menen Dmitriy Dolgorukiy haqqında, Minin menen Pojarskiyler jóninde bilgen áńgimelerin, esitken qıylı-qıylı ápsanaların erinbey aytıp beredi. Hár saparı, Maman awzınan suw aqqansha berilip tıńladı.

11

Aleksandr Nevskiydiń urısta túsken bendelerdi azat qılıp «qaytıńlar, rus eli, rus jeri aman, onı jaw jeńe almaytuǵının hámmege daǵazalańlar» degenin esitkeninde, Mamannıń da júreginde yosh payda boldı. Óz-ózinen qıyal súrip Kuzma Borodinlerge «sizler de qaytıńlar, qaraqalpaq eli neshe márte sandalıp possa da, ele aman, hámmege daǵazalańlar» dewge niyetlenip turadı da, ózin áreń irkedi.

Bir jola shayıq penen sóylesip, bendelerdi qashan bosatıw oyı bar ekenligin sorap edi.

— Xalqımızdıń maqtanıshın bosatıw múmkin emes, — dedi Shayıq. «Bul da zárúriyatlıqtan» degen juwmaqqa keldi Maman.

Kuzma Borodin ór minezli, qatal sózli adam edi, sonsha jay paraxat sóylesse de, Mamanǵa bizdi bosat dep jalınbadı. Qaytama jaslıǵın eskertip, násiyatlaydı. Ullı Petr birinshi haqqında aytıp, eli ushın ne islew kerekligi jóninde keńes etedi.

Kuzma Borodin Kishi júz xanınıń orıs patshasına qosıp alıw jóninde arzı qılǵanın, sonda qaraqalpaqtıń bazı biyleriniń de arzı etkenin biledi eken, bunıń durıs tabılǵan aqıl ekenin maqullap, ukraina eli hám onıń ullı perzenti Bogdan Xmelnickiy haqqında da ápsanalar aytıp, jas Mamannıń qıyalın álle qayaqlarǵa sharıqlatadı.

Maman bir jıldan beri óziniń Kuzma Borodinler menen doslasıp ketkenin hesh kimge uqtırmadı, onda istiń shataq bolatuǵının sezer edi. Al awıl arasında ne bolıp atırǵanı tuwralı Borodinlerge de tigislik bildirmeydi! «Ǵayrı dindegi dushpanǵa iseniw, kórinip turǵan qudıqqa kóz jumıp sekiriw» dep, ákesin házir ǵana Xorezm eline uzatıp salǵanı haqqında da aytpaw niyetinde kiyatır...

Qarawıllardıń birewi tas qapını ashtı, ekinshisi kúndegi ádeti boyınsha ishten birew shıǵa qalatuǵınday baltasın kese tutıp turdı.

Qansha qıyınshılıq bolsa da, bazda adam ólse de, Kuzma Borodinniń awır gúrsingeni bolmasa, kózge jas alǵanıń Maman kórmegen edi. Polat minezli sol adamnıń kózlerin alma-gezek súrtip turǵanınıń ústine kelip, tabanın shegelegendey sárriydi. Kuzma Borodinniń qaptalında quyash reń shashın jayıp, jılayjılay kózleri isip, shırayı juwǵan shúberektey solıǵan hayaldı kórip Kuzma Borodinnen:

12

— Jaqınıńız ba edi, aǵa? — dep soradı Maman.

Kuzma Borodin «joq» degen isharat penen bas shayqadı.

Hayal súyretile túrgelip tas jonıp atırǵanlarǵa qaray ketti.

—Bul biyshara hayaldıń anası, qızı kóz aldında ashtan ólgen edi, búgin azanda jalǵız ulı qazalandı. Ol soǵan jıladı. Qattı ókirip jıladı. Burınları dárti tiline shıǵıp kóp sóyler edi. Endi kózlerine shıǵıptı. Sen bolmadıń, taw gúńirentip jıladı. Dúnyadaǵı awır júk kisilerdiń kóz jas tókkenin kóre beriw eken. Shıdamadım, inim. Kózlerime jas quyıldı. Adamlardıń kóz jasların tógiwden saqlanıw kerek. Kóz jaslar kóp tógilse, salmaqqa shıdamay qara jerdiń tóńkerilip ketiw qáwpi bar eken.

—Azat qılıw kerek pe? — dep saldı Maman.

Kuzma Borodinniń shırayı ózgermedi.

— Aqılıń nege jetse, solay isle, — dedi ol suwıqlaw. Maman hayran boldı. «Qanday bekkem adam ózi. Jalınbaydı.

Adamlardı quday ılaydan jaratqan, al bunı ya shoyınnan ya polattan quysa itimal!»

Qarawıllar menen sóylesip kóriw ushın kúndegi qaytatuǵın waqtınan burın sırtqa shıqtı. Qarawıl olarǵa tuwrılap aytıw bılay tursın, ara-tura ráhim kózi menen qarap nan-pan berip turıwdı ótingende, olardıń azarbezeri shıǵıp, «xanǵa aytamız» degeni bar edi. Usı saparı da, solay deytuǵının bilse de, qulaqqaǵıs etip kórgen edi ekewi teńnen «sen bizdi óltirejaq ekenseń, shayıqqa barıp aytamız, qapıǵa jolama» dep azar-bezer bolıp, Mamandı qaytıp kirgizbedi. Ol badabadtan qorıqpadı, lekin, kútá qapalandı. Úskini quyılıp qayttı.

Mamannıń usınday gezde ushırasıp kewil kóterisetuǵın dosları bar edi. Olar sál arqaraqtaǵı taw jiyegindegi jırada jartı jaǵı tas, jartı jaǵı aǵashtan islengen ılashıqta jasaydı. Bári toǵız bala menen Almagúl atlı on jasar bir qız. Qız Amanlıq degen on jeti jasar balanıń qarındası. Amanlıq penen jas jáne bir bala bar, atı Allayar. Qalǵanları on-on bes jaslardaǵı jetimler. Olarǵa Amanlıq penen Allayar hám áke, hám ana, hám aǵa, hám jumsaytuǵın, uratuǵın xoja. Mamannıń túsiniginshe: hár jaqtan quralǵan tuǵıyansız jetimlerdi biriktirip júrgen Amanlıq júdá aqıllı. Allayar bolsa, olardıń waqtı-xoshlıǵı ushın tuwılǵanday. Qol jayıw gezegi kelip, napaqa tabılmaǵan kúni joldasların kúlkili sózleri menen-aq asıraydı, quwaqı.

13

Maman basqa bardamlılardıń balalarınday kekshiyip, ózin joqarı sanamaǵanı ushın ba, bári jaqsı kóredi. Kelse, napaqaǵa ketken óz birindey qorshap aladı. Kúlki, shawqım menen qorshap aladı. Olar menen bir

— Ketik tisime bir lobıya tıǵılıp qalıp edi, alalmay, úsh kúnnen keyin alsam, ónip ketipti. Soǵan inanbay, mınalardıń bári awızlarına lobıya salıp júripti.

—Awa, awa, Maman aǵa, — dep Bektemir deytuǵın bala kúyege bılǵanǵan betin jıbırlatıp, awızınan lobıya shıǵardı. — Má, kóre ǵoy.

Tamasha emes pe-á? Tamasha aytayın ba?

Onıń shińkildep sóylegeniniń ózi kúlkili edi. Allayar jelkesinen uslap keyin ısırdı.

—Keyin tur, shińkildek háste.

—Amanlıq qayda? — dedi Maman.

—Sorama, tamasha boldı, — dep Allayar juwap berdi, — keshe

Bektemir hásteniń gezegi edi, hesh nárse tappay, namaz oqıp atırǵan bir kempirdiń dasturxan tolı nanın arqalap qashıp keldi. Amanlıq bir ashıwlandı deyseń, tamaq tapsaq payda emes pe desem qılmay, búgin gezegi bolmasa da, ózi qol jayıwǵa hám bos dasturxandı iyesine tapsırıwǵa ketti. Bilmedim, keshigiwine qaraǵanda tutılıp tayaq jep atır ma?

— Wa-a-a-a!!! — dep jılap jiberdi Almagúl. Balalar duw kúlisti.

Maman kózleri menen qızdı izledi.

— Áy, kim shashınan tartqan? — dedi Allayar balalarǵa. Hámme tım-tırıs boldı.

— Hesh gáp, Maman aǵa, Balalar bul qızdıń «wa,-a!» dep jılaǵanın tamasha kóredi. Sóytip jılatıw ushın-aq shashınan tartadı yamasa «ájaǵań tutılıp kaldı» dep qorqıtadı.

14

— Amanlıq taslap ketpeytuǵın edi ǵoy.

— Dasturxannıń iyesi tutıp ursa, jalǵız ózińdi ursın dep ózlerimiz alıp qaldıq. Haw, nege dalada turmız, ishkerileyik, — dedi Allayar.

Maman bul jabayı, biraq bir adamnıń balasınday, awız birlikli jetimlerdiń jartı ılashıǵına olar menen aralasa talasıp kirdi.

2

Orazan batır sońǵı jılları kóp jaylarda boldı. Qaytıp qosılarmız ba degen úmit penen Buxara oramaǵındaǵı karaqalpaqlarǵa barıp qayttı. Junǵarlar qolına túsken bendeler menen astırtın sóylesik júrgizdi. Túrkstanda qalǵanlardı Tómenge

járdem bere almaydı, Joqarıdaǵılar óz kúshi menen kórinip kóshe

taraǵanda, Orazan Joqarı qaraqalpaqlar arasında edi. Kelip bir ay-aq dem aldı, bolǵanı. Basshısız qalǵanına bes jıl bolǵan sol ruwdan xabar bilip qaytıwǵa atlandı. Búgin atlandı. Ilajı bolsa, olarǵa berman kóshiwge násiyat etedi, bolmasa Xiywa xanına barıp sóylesedi.

«Qaraqalpaqlar bólinip júrgenge qorlamańız, iyesi bar. Wádelesip ant berisken úlken orıs patshasınan súyenishi bar» dep eskertedi. «Bilip qoysın, aqırı. Ózleri de ázzi, qorqaq el emes, ashıw menen orıslardan túsirgen bendeleri bar!».

—Shańqay tús bolǵan gezde olar bir torańǵıldıń qasında irkildi. Orazan batır Shayıqtıń qala beriwin ótindi. Sharshaǵan atı endi awılǵa kún batqanda jetkerse de jaqsı. Ózi bolsa jolǵa shıqqan adam, awı aldında. Kete beredi. Shayıq kóndi. Ekewi at ústinde qushaqlasıp súyisti.

—Irza bol, shayqım, — dedi Orazan batır.

Ol qansha uzaq jollarǵa sapar shekti, qansha urıslarǵa atlandı, hesh qashan «ırza bol» demes edi. Nelikten de shayıqtıń kewli buzıldı, lekin, kózinen jas shıǵarmadı.

Degen menen, bul gáp shayıqtı oylandırdı... Ǵarrılıǵı ushın ba? Múmkin. Ekewi de alpıstan asıp baratır. Denede kúsh kemeyse, ómirge qızıǵıw kemeyedi. Kózge ólim kórinedi. Endi

15

hámme menen ırzalasa beriw kerektey túyildi oǵan. Aldı burın elinen

Kimler Qıtayǵa, kimler Buxara xanınıń qol astına qaray arqalandı, kimler junǵar eline aydalıp ketti, kimler biydárek. Házirgi Sırdáryanıń tómenine kelip qonıslasqan alpıs mıń úy junǵar shabıwılınan áwelgi qaraqalpaqlardıń úsiri shelli joq. Ol waqıtta xalıqtıń sanın mıń-mıńlar menen esaplap shıǵıw múmkin emes edi. Murat shayıqtıń pikirinshe az bolǵan menen qaraqalpaqlardıń tiykarǵısı, jawıngeri, milletke sadıǵı usı Tómengi qaraqalpaqlar. Bala-shaǵaları menen kempir-ǵarrıları posıp kóship atırǵanda, tabanlı jigitleri Orazan batırdıń basshılıǵında qazaqtıń Kishi júz xanınıń láshkerleri menen birigip junǵarlarǵa qarsı urıstı dawam etti. Xalıq qáyerde de xalıqlıǵın qıladı. Kishi júzdiń xalqı menen úyirkelesipshuyirkelesip doslasıp ketti. Kóshpeli baylar arasınan miyrimshápáátliler tabıldı. Kimisi maldan, kimisi kiyimnen járdem berdi. Jeti ruwdıń — tabın ruwınıń jası úlkeni Ayǵara biydiń ózi, maldıń hár túrinen

«Táwke xannıń úrim-putaqlarınan» dep xan tiklep ketti. Házirge shekem sol qalaqbas Ǵayıp xan Tómengi qaraqalpaqlardıń xanı. Óziniń

16

masayradı. Shıdamay attan tústi. Góshke toyıp pa, bazı bir kúshikler ańqawsırap shette tur edi, xan olardıń jelkesinen tutıp ákelip qanlı góshke tumsıqların bastı. Shekshiyip qalǵan ójet kúshiklerdiń tumsıǵına ózi qan jaqtı. Mes tolı qan alıp shıqqan eken, kishkeneleriniń basın meske tıǵıp mantıqtırdı. Murat shayıq xannıń bul ırımına ózinshe túsinip, tek mıyıq tarttı. Biraq attan túspedi. Xan bir ójet kúshiktiń qara

tumsıǵın meske suǵıp otırıp sóylendi:

— Qaraqalpaqtıń din házireti, abaylap turǵan shıǵarsız, awzı qanǵa boyalmaǵan kúshik, úlkeygen soń qanǵa shappaydı, kúshik qan jalap úyreniwi kerek. Jaqsı boladı hám bunday kúshik iyesine úlken opadar

—Bunıń nesi qıyın?! Kórip tursız! Úlken ańshı iytke ermey, kúshik ańshılıqqa úyrenbeydi. Sebebi, úlken iyttiń qátesin sońǵı iyt tákirarlamay, sumlıq úyrenedi. Al, endi shayqımız, sizde ańshı kúshikler joq ǵoy, onıń ústine siz ańshılıqqa ıshqıpaz emessiz.

—Keshirersiz, xanımız, kúshiklerimiz dep balalarımız haqqında aytpaqshı edim. Siz aytqanday bolsa, biziń balalarımız úlkenlerdiń qátesin tákirarlamas edi, xanımız.

—Há, túsindim, balalardı da usılay úyretse boladı, — dedi xan. — Endigi shikarda balalarıńızdı ertip keteyik pe?

—Onda da boladı, xanımız, — dedi shayıq ashıwdan ózin zorǵa toqtatıp. — Biz qartayıp kiyatırmız. Balalardıń arasınan elge basshı tayarlap berseńiz, úyretseńiz dep aytpaqshı edim.

—Qarsı emespen, — dep xan bir at qosshısına burılıp, anaw kúshik nege aqsadı? — dedi hám atına mindi. — Kettik pe, shayıq.

Olar xan awılına — «Jańakent» tamanǵa qaray júrdi. Xannıń miyzamın ańlap shayıq úzilip qalǵan gápin jalǵastırdı.

— Xanımız, búginginiń jası kishisi, erteńginiń jası úlkeni ekenin sizden úyrenip, sizden bilse boladı. Iytlerińizdiń alǵırlıǵı sonı ańlatıp tur, kúshigin de úyretedi ekensiz. Endi balalarımızdı aqılǵa úyretip berseńiz, ólsek «xanǵa durıslı xızmet qılǵanday izimizde bala qaldı» dep keter edik.

18

—Olay bolsa eldiń barlıq jas jigitleri — shákirtlerińiz jıynalsın. Meniń atımnan hámme ruwǵa buyrıq beriń. Aqıllısınan tańlań, men qáwenderligime alaman. Biraq Orazan batır usaǵan ójet, kótere kókirek bolmasın. Onıń balası, aytpaqshı, sende-aw, qalay ózi? Minezi ákesine usamaǵan ba?

—Xanımız, Orazannıń balasınan táshwishlenbeńiz, aqıllı. Al endi jas jigitlerdi jıynawǵa qashan atlı jibergizsek eken?

—Xabardı ózim bergizemen. Polat jasawıldı jiberip alaman. Eger tamasha kórgińiz kelse, erteń kelińiz. Búgin kúshiklerdi úyretiwge mázi shıqqan edik. Sıralqı bere almadıq.

Sharshap kiyatırǵan Murat shayıq xannıń «házir birge júr» demegenine quwanıp «diydar, diydarǵa túskenshe xosh, xanımız» dedi de, atınıń basın burdı.

* * *

Maman Amanlıqtı kútip Allayarlar menen kún batqansha otırdı. Basqılastı. Kúlisti. Kóp keshige berse bolmaydı, shayıq kelgen bolsa ján-jaqqa adam jiberip izletedi. Sol ushın gewgimlete qayttı.

Jáne kewilsiz. Keń iyinleri qısılǵan, qalpaǵı mańlayına eńterilgen. Shekpenin qawsırmaǵan. Shalǵayları sál epkinge jelpildep kiyatır. Qarańǵıda «assalawma áleykum, Maman aǵa!» degen tanıs dawıs oǵan jan endirdi.

— Haw, Amanlıq!

Amanlıqtıń iynindegi qara jún dorbasha awırlıq etip terlegen edi. Mańlayınıń terin alaqan menen sıpırıp, appaq tislerin kórsetip kúlip tur. Sonsha júk kóterip sharshaǵan bolsa da, muńaymaǵan bala aldında úskini quyılıwı naqolay kórindi me, Maman da kúlimledi. Dorbashasına úńildi.

—Awır ma?

—Qáne, kótere almay tarbayaqlasam. Eki-úsh kúnge napaqa bolar

edi.

—Dasturxandı ıń-jıńsız tapsırdıń ba?

—Qosqa bardıń ba? — dep kúldi Amanlıq. — Tapsırıwǵa tapsırdım, sıbaǵam da mol boldı.

Maman oǵan izin sóyletpesten dorbashasın óz iynine saldı.

—Júr, aparısayın.

Amanlıq «óytip qısındırma, aǵa» dese de qılmadı.

19

Jol-jónekey ásten gáp basladı.

—Amanlıq, eger, men bende orıslardı bosatsam, sen ne der ediń? Amanlıq oylanıp ta turmadı.

—Qoy qoraǵa shapqan qasqırlardı óz maydanına jibergen adamdı jurt shaymiy deydi ǵoy, — dedi.

Maman uzaq únsiz júrip, Amanlıqqa shala esittirip gúbirlendi. «Qarawıllar qapıǵa jolama» dedi. Allayarǵa oylassam, onıń «bendelerdi tawıqtıń basın jegen adam bosatadı» dep, ózi kóz jas tógip júrip, basqalardıń kóz jasına rehim etpegeni qalay?»... Al bul da sonday...

Qaptaldan ótip baratırǵan attıń bir pısqırıǵı Mamandı irkti.

—Toqta, Amanlıq, — dep iynindegi dorbashanı alıp oǵan uslattı. — Shayıq atamnıń atı pısqırdı. Kettim.

Maman aljaspaǵan edi. Shayıqqa kórinbey onnan burın úyine jetiwge talaplandı. Qarańǵıda juwırıp baratırıp, shayıqtıń úsh atlı menen irkilip sóylesip turǵanın kórdi. Atlılar, keshqurın jaw kelip, mallardı aydap ketkenin xabarlap atır eken.

—Haramıy náletler! Úh! Abılqayırdıń usı tórtinshi ret jalataylıq qılǵanı, — dep shayıqtıń sarsılǵanın esitti.

Bul jamanlıq xabar ıras bolsa, 1731-jılı rus elshileri aldında qaraqalpaqlarǵa qol salmaymız dep bergen wádesin Abılqayırdıń tórtinshi ret shaymalap, elge oyqan salıwı edi.

3

«Ne degen áp-tap! Mıs qaynaydı. Samal emes, ot esip tur. Áy, quda, bendeńdi óziń aya! Rehim et!»

Mine, bul gáp tek jazda emes, qısta da aytıla beretuǵın gáp edi. Tómengi qaraqalpaq eliniń óńsheń jası úlken biyleri bas qossa, hámme jaq laplap turǵanday, ishleri ǵıjlap, tútigedi. Háwir shıǵara almay shıp-shıp

20