Qiriq qiz dastani
.pdfJaqtı tústi alamǵa,
Júzde gáwhar sholasına. Tereńnen shıqqan qundızday, Erte tuwıp, kesh batqan, Ómiri zaya juldızday,
Hesh zamanda kelmegen,
Oylap kórseń sol qızday, Ushırassa boranǵa, SHapahatı balqıtıp,
Alıp shıǵar tońǵızbay, Kúlip aytqan sózleri, Salıstırsań on qızday, Sawlatını kórgen jan, Neshshe ǵarrı bolsa da, Tegin qalmas bir qızbay, Bet aldınıń ajarı,
Mısal ontórtlik ayday, Sol tarixa Gúlayım, Belleri qayısqan jayday, Gúlayım arıw atandı, Júzine adam qaratpay, Jan-jaǵına kóz saldı, Qatar-qurbını jaratpay, Túrli aqıl oyladı,
Bir kún paraxat jatpay, Dabılı álemdi jayladı, Beline qamar bayladı, Zıǵırdanı qaynadı, Ashıq bolıp sırtınan, Xan, inaq tisin qayradı. Xabarlandı Gúlayım qız, Olardıń sırın ańladı, Toltırdı jigirma jastı, Laqabı álemge astı,
11
Kórgen jandı susı bastı
Xan, patshanı kózge ilmey
Kewli dáryaday tastı,
Ashıq bolıp jigitler,
Batalmay arıdan qashtı,
Beline qamar oradı,
Jawǵan qarday boradı,
Qarsı turǵan neshshege,
Qurt oyının saladı,
Atasın shaqırıp,
Gúlayımday periyzat,
Iqtıyarın soradı,
Gúlayımday periyzat,
Ne dep gúrriń uradı.
Men jılayman bir qudayǵa zar-zar,
Bayqap kórsem aldı-artımda zaman tar,
Qızına talaban xalıqtıń bári,
Talanǵa túsermen degen qáwpim bar.
At kótermes adamgerlik nıshanım, Ǵapıllıqta ishke tolar pushmanım, Erte basta ata aldın almasań,
Aldımda kóp awzın ashqan dushpanım.
Názer et atajan kewlimde sherge,
Til tiydirme ata men gúnakerge,
Qızıńızda batırlıqtan nıshan bar,
Malǵa qızıp, sen meni bayǵa berme,
Ishimde ketpesin tolı namıs-ar,
Qundaǵımda erenler etkendi nazar,
Ata meni malǵa satıp xorlama,
12
Jedellensem
Qap tawınday kúshim bar.
Malǵa satıp meni gúnakar bolma,
Atam bolsań erkimdi ber qolıma,
Tilegimdi qabıl etiń jan ata,
Bir ǵayrat salayın azatlıq jolǵa.
Keltirmegil ata namıs-arımdı, Qırq shilten qolladı káspi-kárimdi,
Xalqım ushın bir ǵayratım salaman, Ózime ber ata ıqtıyarımdı.
Sawıt kiyip, belge sadaq baylasam,
SHámen bolıp xalıq ishinde sayrasam,
Tań qalǵanday tulpar minip astıma.
Xalıqtıń jawın dúrkiretip aydasam.
Wayranlap talqanlasam jerdiń alabın,
Dúrkiretip aydap xalıqtıń jawların,
Qıyın jerde xanlar menen qarısıp,
Jaw jeńgeymen maqset penen talabım.
Qátelesken jerim bolsa qaytayın,
Quwanısh gúzarın men molaytayın,
Qıyın jerden jawshı kelse qızına,
Xabar ber qalıńın ózim aytayın.
YAdıńa sonı salayın.
Jolıńda qorǵan bolayın,
Ekinshi bir maqsetim,
Atajan sennen sorayın.
Ketpesin qoldan namıs-ar,
Batırlıq biziń belli kár,
13
Ańlaysız ba jan ata,
Qızıńa jeti jurt qardar
Birinshiden, tilegim,
Qızıńa qarıw-jaraq dárkar,
Jolım uzaq, mánzil jıraq,
Qarsı jaw etpesin qarap. Kún shaǵılısqan keskir qıraq Laqabıma ılayıqlı, Ánjamlap ber qarıw-jaraq, Ilayıqlı sarıjayǵa,
Qarsı jawdan qorǵanarǵa, Batırlardıń shın ásbabı, Kerek sharayna tulıǵa.
Sózimnen shıqpasam yalǵan, Batırlıq erteden qalǵan, Qıyın jerge qorǵanarǵa, Bizge dárkar bellik qalqan, Sol bolmasa júdá qáwip. Qarsılasar qaytpay shawıp, Qawsırmalı sákkiz bántli, Tapıp ber badana sawıt, Hazarınan qolıń talmas, Darıǵan jerde jan qalmas, Qızıńızǵa júdá dárkar, Tutqası dándan aq almas. Qorǵanar qıyınlıq jayda,
Izlesem dáregi qayda,
Júdá dárkar qızıńızǵa, Unǵısı páren aq nayza. Kóp tutınǵan batır Qambar,
Qushaqlassa belli qandar,
Qolay kelse shalıspaǵa, Kerek qarǵa tilli qanjar, Xalayıq ushın siyasat,
Áyleydi mártebeńdi zıyat,
14
Jaw quralǵa ılayıqlı,
Tawıp berseń ber júyrik at. Alamdı shalqıp orayın, Aytqanlar belli uranım, Ánjamlap berseń solardı, Atajan sennen muradım.
Jasırmay aytayın ata awhalım, Atajan qızıńnıń tilegin alıń.
Qulaq salıń qızıńızdıń sózine Úshinshi tilegim jáne sawalım.
Júdá qıyın kórsem aldımdı barlap,
Dushpandı jıǵarman sóz benen qarnap,
Qorǵan qılıp, Sarıtawday atawǵa,
Qala saldırıp ber atıma arnap.
Hár bir jurttan sheber usta aldırsam.
Dushpanımnıń ishin otqa jandırsam,
Qorǵan etip Qara tawdıń bawırın,
Atıma ılayıq qala saldırsam.
Dárwazasın arayıslap saldırsam, Aldına aytıwlı tulpar baylasam, Atıma ılayıq qala saldırıp, Erkin jasap, túrli oyın oynasam.
Kómek berseń qaytarǵanday men jawdı,
Iqlas ettim dúnya gezip jaylawdı,
Ata sennen bir ármansız bolayın.
Baǵısh etseń Sarkop degen atawdı.
Maqsetimdi ayttım atım Gúlayım, Súygen doslarımnıń basın qurayın, Qızıńnıń atına qala saldırsań, Atajan elimdi jawdan qorǵayın.
15
Mına sózdi esitip,
Buwrabayday atası,
Ne bolǵanın bilmedi,
Buwırqanıp, buwsanıp, Denesin ashıw kernedi, Ottay jaynap kózleri.
Tınıp jerdi kórmedi, Ashıw qaplap denesin, Aqılǵa jol bermedi, Ózin ózi basa almay,
Araq-araq terledi,
Perzentiniń sózine, Kewil bólip ermedi, Gúlayımnıń sózleri, Qulaǵına kirmedi. Ash jolbarıstay aqırıp,
Buwrabay turıp sóyledi. Tariyxta joq sóz aytıp, Basıma saldıń uwayım, Iras bolsa sózleriń, Qayǵı saldı-aw qudayım. Jaǵalasıp ayqasıp,
Aldıń atańnıń ayın, Tuwmay ketkir, teris tuwǵır, Saldıń dúnyanıń ǵayın, Iras bolsa sol sóziń,
Ketti meniń qolayım, Sózlerińniń salmaǵı, Jaman battı Gúlayım. Tilim, awzım bolǵay tasqa,Jalǵız ediń shıraǵım, Tayın bolǵay úles payıń, Oylap aqıl tapqanbeken,
16
Oylap mıltıq atqanbeken,
Talap qılıp alıs jolǵa,
Ol zamannan bul zamanǵa,
Nashar atlar shapqanbeken.
Qanatlı menen qaǵısıp,
Tuyaqlı menen tarısıp,
Xanlar menen qarsılasıp,
Qatın dálil aytqanbeken.
Xalayıq sózine awıp,
Qural nayza aqıl tawıp,
Xalıqtıń abıroyın jawıp,
Qatın jaw qaytarǵanbeken.
Kewil jiberme ondayǵa,
Dindi buzıp shappa ayǵa,
Xalıq ishinde ermek bolıp,
SHermende bolma qudayǵa,
Bul dúnyaǵa kelip em,
Mútáj qıldı zúriyatqa,
Mendey ǵárip atańdı,
Saldıń ǵawlap janǵan otqa,
Tolı jurttı kúldirip,
Qaldırar boldıń uyatqa,
Tuwmay ketkir, perzentim,
Toqsan tuwar mal áperip,
Jetkermediń muratqa.
Kewlińe jaman oy alma,
Xalıqqa shermende bolma,
SHaytannıń soqpaǵına salıp,
Atańdı dozaqqa salma,
Mına sózdi esitip,
Gúlayımday periyzat,
Qáhárlenip sóyleydi,
Sazan balıqtay tuwlap,
Haslı nashar demesań,
17
Aqılı bar mıńnan zıyat, Atasına aqırdı,
Quyqa túkleri juwlap, Onday sózdi sóyleme, Ol sózleriń qattı uyat, Ańlamaysań baǵıńdı,
Tabılmas mendey zúriyat, Ósse meniń abıroyım, Soldı maqsetli murat, Qarǵasa quday bendesin, Dúnyadan óter biymurat. Arqasında qızıńnıń, Qarsı jawıńdı qıyrat, Izine erip qızıńnıń,
Dúnyada maqsetińdi ornat, Sóz mánisin tekserip, Barlıq maǵızın qurap, Sawalım bar sorayman, Mánisin tawıp ber juwap: Tórt tárepke baqlap qarap,
Merekede iship sharap,
Kitap máseleden sorap, Sózge qulaq salmadıń ba? Xabar sezbey hesh parıqtan,
Hal soramay ash-arıqtan,
Jol-joba kórip tariyxtan. Ótkenlerdi ańbadıń ba? Ádalatlı jurtı abad,
Tegin etken qantıw-nabat, Samnıń qızı Tármar nabat, Xalıqqa qorǵan bolmadı ma? Mısırdı sorap Balxiya,
Kitap aytqan SHahruxiya,
Teńge qarıp Anafiya,
18
Atı mashqul bolmadı ma? Qarsılıq qılǵan xan, patsha, Ǵayrat saldı elge qapsha, At shawıp ótti Ayparsha,
Xalıqqa mashqul bolmadı ma? Jer júzine atı málim, Neshshe xanǵa bergen tálim.
Jurt sorap Tórebek xanum, Xalıqqa málim bolmadı ma? Alǵa basıp talabım,
Qarsıǵa tiygey toqpaǵım, Qızır baba jılawlap, Ashılǵaysań soqpaǵım. Jaramas sózlerdi aytıp, Baylama ata baǵımdı, Ashıwımdı keltirip, Ashtırma sóz bulaǵımdı. Jaqpaytuǵın sóz aytıp, Sarsıldırma qulaǵımdı, Jılawıma asılıp, Toytarmańız shabıtımdı, Qayǵı-ǵamdı ılaqtır, Tayınla altın taǵımdı, Pátiya ber qızıńa,
Kóriń qara—arımdı, Ármanım joq at shawıp, Ótkersem jigit shaǵımdı, Jılawıma asılıp,
Ósirme kewil daǵımdı, Qara shalıp baǵıma, Biykar ótkerme waǵımdı. Qızıńızǵa tayarla,
Júyrik tulpar atıńdı, Jaqpaytuǵın sóz aytıp,
19
Qaytarmańız pátimdi,
Oylap kórseń atajan,
Men kózińde qıraǵıńdı, Uzaq jolǵa shappaǵa, SHarshamas pıraǵıńdı,
Isimdi shebine tawlap,
Qırsıqtırma talabımdı. Qızım diyip kewil berseń,
Tayarla at-jaraǵımdı, Alqıssa onı esitip, Buwrabay degen bayıńız, Óksip-óksip jıladı,
Ne bolǵanın bile almay, Kózde jasın buladı, Bay dálilden utılıp. Aqsha júzi soladı,
Sóz aytıwǵa bata almay, Ishi dártke toladı,
Onda-munda teńselip,
Aqılı hayran boladı,
Qızına qarap Buwrabay,
Mınaday etip tolǵadı:
Ashılǵan gúldey solayın, Jalınsam da zar jılap, Taptırmadıń qolayın, Qabıl aldım sózińdi, Jalǵız qızım Gúlayım. Iqtıyarım seniki, Hámirińe qayıl bolayın. Aqılım boldı meniń lal, Kóp eken sende qıylı qal, Ármanımdı men aytayın, Sózlerime qulaq sal.
20