Qiriq qiz dastani
.pdfSol pikirińnen aǵa qorıqpasań boyma.
Jıraw jırlar tamashalı termesin,
Qorqıp ushqınbasın aqıl men esiń,
Oylasam qudaydan bolǵan is emes,
Zalım tazsha hiyle qılıp júrmesin.
Alqıssa aljıǵan bay esitip,
YAdına alǵanıń sol ma,
Oyıńa hesh nárse alma,
Paydań bolsa basıńa jaq,
Eglenbey ket,
Joldan qalma.
Aqılgóy dep buyırǵanda,
Tapqan bazarlıǵıń sol ma.
Meniń isim, qudayǵa payıq,
Pirdiń jolı qupıya jabıq,
Ázazil jolına salıp, Qılmaqshımısań mınapıq, Jaqın keldi óler shaǵım, Málim meniń qara-aǵım,
Ketir kewilińnen daǵıń,
Qudayımnıń sazasın,
Esitken anıq qulaǵım, SHetinen quday kórinbeydi, Júdá kúshli káramatım, Paydań seniń ózińdiki, Awlaqtan júr shıraǵım, Deygór bir qudayım bende, Jayılıp ketpesin elge,
Ha shıraǵım awlaq júr, Bolarsań qudayǵa shermende, Bársheńizden úlken jolı,
Káramatı elge tolı,
151
Til tiydirip hası bolma,
Taz qudaydıń súygen qulı,
Aybatlanıp aqırdı,
Qáhárlenip lap urdı,
Adam arnap Buwrabay,
Kishi hayalın shaqırdı.
Ashıwlanıp Buwrabay.
Hayalına aytqanı,
Kóterdim men basqa alla salǵanın,
Ańlamadım ıras penen yalǵanın,
SHalabaydı ákep bersin aldıma,
Gúlayımǵa xabar jiber alǵanım.
Sırtımızdan kúlki qıldı barlıq el,
Betimdi qaǵıp tur meniń suwıq jel,
Qızıma ayt ákep bersin tazshanı,
Sárwi janım Gúlayımǵa barıp kel.
Óler boldım shırmap taqqan parızdan, Qutqarǵay qudayım keshikpey tazdan, Gúlayımjan ákep bersin aldıma, Qutılayın wáde bergen qarızdan.
Qásem aytqan edim, men kámbil pirge,
Oylasam qosıldım shın gúnakarge,
SHalabaydı ákep bersin aldıma,
Meni qılmay bir qudaǵa sermende.
Awhalımdı qızım salsın yadıńa, Tezden minsin ol Qarager atıńa, Iqlas penen aq pátiyam beremen,
Qarasar xalıq etken onıń halına. Alqıssa Sárwibiyke baydıń sózin esitip,
152
Qullıq ayttı, hasıl lipasın kiyinip,
shın kewilden berilip, jer gúnirengen nalasına
zorǵa sıyıp qanasına, jetip bardı sol máhál
Gúlayımnın qasına. Endigi sózdi esitin Gúlayımday sulıwdan.
Gúlayımday periyzat,
Kewilin dárt jaylaǵan,
Arı kelip arlanıp,
Hár qıyaldı oylaǵan.
Qırıq qızına bas bolıp,
SHólge ılaǵıp ketiwge,
Júdá belin baylaǵan.
Kúnde úsh waq jem berip,
Bedewlerin baylaǵan.
Qansha quwıp izlese de,
Hesh qáwender tappaǵan,
SHólde ılaǵıp óliwge,
Maqul kórip oylaǵan,
Hár is túsip yadına,
SHıdamay istiń sońına,
Qayıl boldı ólimge,
Kelmedi ájel alladan.
Jaw-jaraǵın asınıp,
Qırıq qızına bas bolıp,
Atlanıwǵa qolaylaǵan,
Sol waqta qızdıń anası,
Aldına tayın boladı,
Kewillerin sholadı,
Qushaqlap súyip betinen,
YAdına hárne saladı.
153
Juwhalıq penen qızına,
Mınaday sóz basladı:
Aynalayın andızım,
Mańlayımda juldızım,
Atańnıń aytar arzı bar,
Qulaǵıń salıń jalǵızım:
Kózimnen aqtı qızıl qan,
Bolmadı múshkilim ańsan,
Zárre toqta shıraǵım,
Tawıp turman bir nıshan,
Kóllerge pitken quraǵım,
Qarańǵıda qıraǵım,
Ashıwıńdı tileymen,
Jalǵız nıshanım qaraǵım.
Saydaqlanıp búlinipseń,
Ishińnen janıp-kúyipseń,
Gúzar jolǵa saylanıp,
Tuwǵan jerden túńilipseń,
Ashıwdıń shıńına jetip,
Qara baǵrıńdı qan etip, Qayaqlarǵa barasań, Tuwǵan mákanıńnan kóship. Málel alıpsań yadıńa,
Kim shıdaydı bul dadıńa, Badanadan sawıt kiyip, Óńgerip qalqan aldıńa, Atańdı etpe qara bet,
Anań ushın bir mártlik et, Jolıń bolsın shıraqlarım, Barar jerińiz ayta ket. Alqıssa sózdi esitiń, Gúlayımday periyzat, Kóziniń jasın buladı, Qalsha qarap turadı.
154
Anasına zar jılap, Gúlayım gúrriń uradı.
Kórdim quwatıń, pármanıń,
Kewlińdegi qıyal, ǵamıń,
Anasına qız aytadı,
Ishinde tolı ármanın,
Aqılım hayran meniń lal, Talan bolǵay dúnya-mal, Ármanımdı aytayın, Sózlerime qulaq sal.
Kúlki bolar boldım xalıqqa Qıyın boldı biziń hal, Waqtıxoshlıq bolmasa, Nege kerek dúnya-mal, Oylanıp kór anajan,
Qalay boldı bul awhal, Peylińe qaray tabınıp, Jolbarıstı kópek ańlıp,Teńim shopan bolıp pa, Dúnyada adam qapılıp.
Kólden ushqan ǵazbeken, Qıs kúnler bizge jazbeken, Dúnyada erkek qapılıp,
Qatarım meniń tazbeken(shopan). Bul dúnyaǵa shıqqanda,
Salt-saltanat tutqanda,
Miywalıda jatqanda, Batırlıq edi maqsetim, SHappay, jelmey mayrıldım, Qanatımnan qayrıldım,
Ata bolsa qáyteyin, Jaǵalasıp, ayqasıp, Jigerimnen ayrıldım. Árman menen aqsadım, Bir jaǵımnan Sıran patsha,
155
Moynın sozǵan jaw bir qansha,
Arıs batır Elek patsha,
Ásker jıynap qursadı. Qayımlap júr say-salamdı, SHuwlatpaq Qırım dalamdı, Tiyip-tiyip qashadı, SHegaradan arı edi,
Jurtın talap alsam dep, Sırtınan intizar edi, Neshe joldan dushpanım, Mende qastı bar edi. Tiyip-tiyip qashadı,
Ne qılayın, qáyteyin, Qaytardıń jaman tawımdı, Jaǵalasıp ayqasıp,
Úzdim bekem jalǵawımdı,
Talqan etip wayranlap,
Jıqtıń biyik tawımdı, Joq qılıw edi talabım,
SHúrshit qalmaq jawımdı. Qasıma ertip qırıq qızdı, Salıp dushpanǵa tozǵındı, Elge ornatıp siz bizdi,
Jaynatarman dep edim.
Talqan etip Qıran tawdı, Dos tutınıp deni sawdı, Oyran etip xalıqtıń jawın, Qıyratarman dep edim. Jalaw baylap dárwazaǵa, Sawıt kiyip polat jaǵa, Dáwir-dáwran súrip baǵda,
Oynatarman dep edim.
Dushpanımdı etip sarsań, Múshkilimdi etip ańsan, Opat qılıp jawdı qırsam,
156
Qanın shashsam dep júr edim. Mánetim otqa janıp, Qozǵalmay baǵım baylanıp,
SHopanıma men qul bolıp,
Baylanaman deppedim.
Kirge bılǵanıp aqıbetim, Gúlayımǵa bay bop jetim, Qarap bolıp aqıbetim, Joq boladı deppedim.
Alqıssa sonda sheshesi,
Qara sózden bayıtadı,
Narǵa buwra qayıtadı,
Aldap-arbap Gúlayımǵa,
Mınaday násiyat aytadı:
Jasıńda beliń buwǵan panańız,
Qulaq salsam sózińde joq qatańız
Tıńlasań atańnıń atqan oǵıman,
Qızım dep buyırdı sizge atańız.
Qásiyeti dalaǵa ketpes batanıń,
SHaqalap órbimes keyni qáteniń,
Bul dúnyada oylaǵanı bolmaydı,
Aytqan sózi tıńlanbasa atanıń.
Oylap kórseń burınǵıdan qalǵan sır, Óz balasın úsh satıwǵa haqqı bar, Tazdı qızım ákelsin dep jiberdi, Qıynalma shıraǵım, ońǵa aynalar.
Hár sebep tabılıp túsirer saya,
Márt bolıń perzentim, atańdı aya.
Sóz sındırma, sol tazıńdı ákep ber,
157
Iqlas penen atań berdi pátiya.
Atańızda aqıl menen miy mol emes,
Oylap kórsem hesh ılayıq jol emes.
Quday, payǵambarǵa ne shara,
Bayıw, patsha, xanlar saǵan teń emes.
Aldırıp óz ózińnen ah urma,
Aldırıp basıńa zimistan qurma,
Iyshalla keshikpey ańǵa aynalar,
Pandı atańızdıń sózin sındırma.
Atanıń sınsa sazası, Aytqan sózi bolmaydı, Jarǵa soǵıp barqulla, Qılǵan isi ońbaydı. Nariyza bolsa atası, Tilek qabıl bolmaydı. Irza bolsa atası,
Qırıq shiltenler qollaydı, Jolǵa sal dep pendesin, Tórt perishte jollaydı, Qırsıqqan talabın ońlap, Qáte jerin ońlaydı. Degen sóz bar burınnan, Sen atańdı sıylasań, Isińdi quday ońlaydı, Alǵıs alǵan perzentler, Suwıqqa sirá tońbaydı. Ashıwlanba shıraǵım. Seniń aqırıń sondaydı. Alqıssa sózdi esitip, Ayya shóller janlaydı, SHın perzentim bolsańa,
158
Basıńa túsedi saya, Ákelip ber shopanın,
Al daraqtay pátiya, Qıyınnan aman óteseń, Istegenińdi eteseń, Muńaytpasań atańdı, Muradıńa jeteseń, Tazdı alıp tezden qayt,Barıp atańnıń aldına, Aqsha júzińdi sarǵayt, Irza emespen ata dep,
Aldında jılap sózińdi ayt. Muńaymańız perzentim,
Sebep tawıp bolar qolǵayt dedi anası.
Alqıssa onı esitip,
Gúlayımday periyzat,
Kewil dárti uwlanadı, Qolǵayt bolar degen sózge, Ushıp-ushıp quwanadı. Beline pota buwǵanday,
Telesidi, jubanadı, Tazdıń atın aytqanda, Zıǵırdanı qaynaydı.
Barsam barıp qaytayın dep, Gúlayım qayıl boladı. Ashıwlanıp, arlanıp,Ishi dártke toladı,
Qırıq qızın taslap baǵına, Gúlayım qız atlanadı. Jılan bawır qamshısın, Oń qolına aladı, Qaragerin qamshılap, Jolǵa rawan boladı.
159
Qarshıǵaday qayqayıp, SHóldiń tanabın tartadı. Qaragerin oynatıp,
Bir mezgil jollar tartadı. Maydanlı jerdiń alabın, SHıdatpadı jollardı, Tartıp maydannıń tanabın, Qızıl qumda janıwar. Tasladı kerip ayaǵın, Barıp erte qaytıwǵa, Qarıw kúshin saladı. Omırawı jazıldı,
Qızıl júzin soldırdı, Ishine dártler toltırdı,
Tınbay bir mezgil jol júrdi, Qıya maydan dalada,
Ishine dártler toltırdı, Jılǵa, saydı aralap, Harıp, sharshap boldırdı, Janlı janǵa kórine almay, Atası aytqanın qılmay, Óz erkine kete almay,
Maqsetine jete almay,
Máneti arılmay, Jaratqan dep zar jılap, Arı kelip arlanıp, Muńın aytıp zarlanıp,
Awlaqta ishten debdiw shıǵarıp, Bólek tawdıń basında,
Gúlayım yıǵlap turǵan qusaydı: Salıstırsam aqıl-oyǵa,
Qurtlar tústi jiger-soyǵa, Íǵbalıma qara shalǵan, Irza emespen bir qudayǵa.
160