biologiya_qq

Faktorlardıń tásir etiw tezligi

9- súwret. Ortalıq faktorlarınıń tiri organizmlerge tásiri.

bul shegaradan awısıwı organizmniń nabıt bolıwına alıp keledi. Ekologiyalıq faktor kórsetkishleriniń tiri organizmlerdiń jasawı múmkin bolǵan shıdamlılıq shegaralar aylanası tolerantlıq (latın tilinde «tolerantia» – sabır-taqat) zonası dep ataladı.

Hár bir tiri organizm ushın belgili ekologiyalıq faktor belgili bir kórsetkishlerden ibarat maksimumı, optimumı hám minimumına iye. Hár bir túrdiń belgili ekologiyalıq faktorǵa salıstırǵanda shıdamlılıq shegarası bar. Mısalı, úy shıbını +70C dan tómen hám +500C dan joqarı temperaturalarda jasay almaydı, bul túr ushın +23+250C optimal temperatura bolıp esaplanadı. Adam askaridası bolsa, tek adam denesi temperaturasında ǵana jasay aladı.

Faktordıń belgili tásir kúshi bir túr ushın bolsa optimal bolsa, basqa túr ushın maksimal yamasa minimal, úshinshi túr ushın bolsa, shıdamlılıq shegarası sheńberinen shetke shıǵıwı múmkin.

Nemis ilimpazı Yustus Fon Libix mádeniy ósimliklerdiń ónimdarlıǵı topıraqtıń quramında az muǵdarda bolatuǵın mineral zatlarǵa baylanıslı ekenin anıqladı.

Ilimpazdıń húrmetine usı nızam «Libix bochkası» sıpatında kórsetiledi.

41

Bochkaǵa qansha suw salınsa da ol bochka diywalınıń eń tómen jerinen (10-súwret) tolıp shıǵa beredi, yaǵnıy bochka diywalınıń basqa bólimlerindegi biyikliginiń áhmiyeti joq.

Libixtiń minimum nızamı yamasa sheklewshi faktor nızamı tómendegishe: «organizm (yamasa ekosistema)niń jasap qalıwın optimum shegarasınan eń kóp awısatuǵın ekologiyalıq faktor belgileydi». Sonıń ushın da túr yamasa ekosistemalar jaǵdayın ekologiyalıq tárepten analiz etiw hám onıń keleshektegi jaǵdayın aldınnan boljaw ushın onıń eń názik hám hálsiz tárepin anıqlaw áhmiyetli bolıp esaplanadı.

Tiri organizm, túr, jámááttıń tirishilik iskerligi hám rawajlanıwın páseytirip yamasa toqtatıp qoyatuǵın faktor sheklewshi faktor dep ataladı. Mısalı, topıraqta qandayda bir mikroelementtiń jetispewshiligi ósimliktıń rawajlanıwınıń hám ónimdarlıqtıń páseyiwine alıp keledi. Usı ósimlikler menen azıqlanıwshı shıbın-shirkeyler azıqlıqtıń jetispewinen nabıt boladı. Shıbın-shirkeyler sanınıń azayıwı óz náwbetinde usı shıbın-shirkey menen azıqlanıwshı entomogof

– jırtqısh haywanlar, shıbın-shirkeyler, suwda hám qurǵaqlıqta jasawshılar (amfibiyalar), jer bawırlawshılar, quslar, sút emiziwshilerdiń jasap qalıwı hám kóbeyiwine óz tásirin kórsetedi.

Sheklewshi faktorlar hár bir túrdiń tarqalıw arealın belgileydi. Mısalı, kópshilik ósimlik hám haywan túrleriniń arqa tárepke tarqalıwın temperaturanıń tómenligi, jaqtılıqtıń jetispewshiligin sheklese, qubla tárepke tarqalıwın ıǵallıqtıń jetispewshiligi shekleydi.

Tiri organizmlerdiń tirishilik iskerligi hám rawajlanıwın ekologiyalıq faktordıń minimum shegarası menen birge maksimum shegarası da páseytiriw múmkin.

Túrdiń belgili ekologiyalıq faktorǵa salıstırǵanda shıdamlılıq shegaraları-

42

júdá úlken aymaqların iyelegen túrler bolıp esaplanadı. Mısalı, alaman tıshqanlar, tarakanlar, shıbınlar, búrgeler kosmopolitler bolıp esaplanadı. Ortalıq faktorlarınıń keń kólemde ózgeriwine túrdiń shıdam bere almaslıǵı yamasa shıdamlılıq shegaraları kóleminıń tarlıǵı tiyisli faktorǵa «steno» sóziniń qosılıwı menen kósetiledi. Salıstırmalı turaqlı ortalıq jaǵdayına jasawǵa beyimlesken, temperatura, ıǵallıq, atmosfera basımı sıyaqlı faktorlardıń tar kólemde ózgeriwine ǵana shıdam bere alatuǵın ósimlik hám haywanlar stenobiontlar (yunan tilinde «stenos» – tar, sheklengen, «biontos» – jasawshı) dep aytıladı. Mısalı, Qubla Amerikada jasawshı kolibriler belgili bir túrdegi ósimlik nektarı menen azıqlanadı. Sonıń ushın bul qus túriniń arealı tar bolıp, usı ósimliklerdiń arealı menen belgilenedi. Avstraliyada jasawshı qaltalı ayıw – koala tek evkalipt tereginde jasap, onıń japıraǵı menen awqatlanadı. Tiri organizmler hár bir faktorǵa salıstırǵanda óz aldına beyimlesedi. Organizmlerdiń óz aldına bir faktorǵa salıstırǵanda shıdamlılıq dárejsiniń joqarı bolıwı, onıń basqa faktorlarǵa da shıdamlı ekenligin bildirmeydi. Mısalı, hawa temperaturasınıń waqtınsha tómenlewine shıdamlı, bul waqıtta tınım halatına ótetuǵın ayırım mayda shıbın-shirkeyler hawa ıǵallıǵınıń keskin tó-

menlewin kótere almay, tez nabıt boladı.

Ekologiyalıq nisha haqqında túsinik. Ortalıqtıń ekologiyalıq faktorları menen quramalı qatnaslar sistemasında hár bir túr óziniń belgili bir ekologiyalıq ornına – ekologiyalıq nishasına iye. Túrdiń biosistema sıpatına iye ekenligin belgilep beriwshi barlıq abiotikalıq hám biotikalıq faktorlardıń jıyındısı ekologiyalıq nisha dep ataladı. Ekologiyalıq nisha organizmniń tirishilik tárizi, jasaw jaǵdayları, azıqlanıw sıyaqlılardı óz ishine aladı. Ekologiyalıq nishadan parıqlanıp, jasaytuǵın jeri organizm iyelegen aymaqtı ańlatadı. Mısalı, tegislik haywanları esaplanǵan qaramal hám kengurudıń jasaytuǵın jeri basqa bolǵanı menen bir ekologiyalıq nishanı iyeleydi.

Almaxan hám suwın bir aymaqta – toǵayda jasaydı, biraq túrli ekologiyalıq nishanı iyeleydi. Afrika savannalarında bir neshe tuyaqlı otxor haywan túrleri jasaydı. Olardıń jasaytuǵın jeri ulıwma, biraq olar usı jerdegi azıqlıq resurslarınan túlishe paydalanadı.

Jirafalar tereklerdiń japıraqları hám shaqaları menen azıqlansa, zebralar otlardıń joqarı bólegin jeydi, gnu antilopaları ósimlik paqallarınıń orta bóleklerin hám tuqımların jeydi. Kiyikler otlardıń eń pástki bólekleri menen,

43

li yarusta ósetuǵın ósimliklerdiń organları menen azıqlanıp, basqa-basqa ekologiyalıq nishalardı iyeleydi (11-súwret). Bir terekte jasawına qaramay, almaxan terektiń tuqımları menen, qızılıshtan bolsa terektıń qabıǵınıń astındaǵı shıbın-shirkeyler menen azıqlanadı. Birgelikte jasap atırǵan túrlerdiń ekologiyalıq nishaları bir-birin qaplamaydı, bolmasa bir túr ekinshi túrdi qısıp shıǵaradı. Mısalı, kúlreń alaman tıshqan hám qara alaman tıshqan populyaciyaları birgelikte jasaǵanda kúlreń alaman tishqan populyaciyası qara alaman tıshqan populyaciyasın qısıp shıǵaradı. Demek, bir biocenozda hesh qashan eki túr bir ekologiyalıq nishanı iyelemeydi. Onnan basqa, bir túrge tiyisli organizmler jeke rawajlanıwdıń túrli dáwirlerinde hár qıylı ekologiyalıq nishanı iyelewi múmkin. Mısalı, shıbın-shirkeylerdiń tolıq ózgeriwi menen rawajlanıwın esleń.

Tábiyatta organizmlerge ekologiyalıq faktorlar birgelikte, yaǵnıy kompleks túrde tásir kórsetedi. Ortalıq faktorları tiri organizmlerge tásir etip

11- súwret. Afrika savannasınıń otxor tuyaqlı haywanları: 1 – jirafa; 2 – dik-dik antilopası; 3 – zebra; 4 – gnu antilopası; 5 – kiyik.

44

qoymastan, bir-biri menen de óz ara baylanıslı boladı. Bir faktordıń ózi basqa faktor menen uyǵınlasqan halda organizmlerge túrlishe tásir kórsetiwi múmkin. Bunda bir faktordıń tásir kúshi basqa faktordıń tásirinde kúsheyiwi yamasa kerisinshe, páseyiwi múmkin. Mısalı, jazdıń jazirama ıssısında shıdaw atmosfera ıǵallılıǵı joqarı bolǵan waqıtqa salıstırǵanda ıǵallıq tómen bolǵanda ańsatraq boladı.

Tiri organizmlerge tásir etiwshi ortalıq faktorları hár qıylı tásir kúshine iye. Biraq organizm bir waqıttıń ózinde hár bir faktordıń tásirinde túrlishe juwap reakciyasın kórsete almaydı. Mısalı, ósimlik ushın temperatura hám jaqtılıq muǵdarı normasında, yaǵnıy optimum zonasında bolıp, ıǵallıq jetispewshiligi baqlanǵanda ósimliktiń ósiwi hám rawajlanıwı páseyedi. Demek, organizmniń tirishilik iskerligin optimum zonasınan eń kóp awısqan faktor shekleydi. Eger ósimlik jasalma túrde suwǵarılsa, jáne rawajlanıwdı dawam etedi. Sheklewshi faktordıń tásir kúshi ózgertirilse, organizmniń tirishilik iskerligi de ózgeredi. Ortalıq faktorlarınıń organizmlerge tásir etiw mexanizmlerin biliw arqalı tiri organizmlerdiń tábiyatta tarqalıw nızamlıqların túsiniw hám olardan xojalıq iskerliginde keń paydalanıw múmkin. Tiri organizmlerdiń tirishilik iskerligin sheklewshi faktordı anıqlaw úlken ámeliy áhmiyetke iye. Sheklewshi faktordıń tásir kúshin ózgertiriw tábiyatta hám awıl-xojalıǵınıń sharwashılıq, tawıq baǵıwshılıq, balıqshılıq, jipekshilik, baǵmanshılıq hám basqa tarawlarında tiri organizmlerdiń tirishilik iskerligin basqarıw, olardıń ónimdarlıǵın arttırıw jáne mádeniy ósimlikler hám haywan zatlarınan joqarı ónim alıw imkanın beredi.

Belgili bir aymaqtaǵı qorǵawǵa mútáj túrdi saqlap qalıw ushın qaysı ekologiyalıq faktor shıdamlılıq shegarasınan sırtqa shıǵıp atırǵanın anıqlaw áhmiyetli. Ásirese, usı túrdiń kóbeyiw hám rawajlanıw dáwirinde bul jumıslar júdá áhmiyetli bolıp esaplanadı. Sheklewshi faktordıń tásir kúshin maqsetke muwapıq baǵdarlaw menen qorǵawdaǵı túr individleriniń sanın kóbeyttiriw hám túrdiń saqlanıp qalınıwına erisiledi.

Solay etip, ekologiyalıq faktorlar bir-birine baylanıslı, bárqulla óz ara qatnasta boladı hám tiri organizmlerdiń Jer júzinde tarqalıwın belgileydi.

45

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: ekologiyalıq faktorlar, abiotiklaıq faktorlar, biotikalıq faktorlar, antropogen faktorlar, biologiyalıq optimum, tolerantlıq, evribiont, stenobiont, sheklewshi faktor, minimum qaǵıydası, ekologiyalıq nisha.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Ekologiyalıq faktorlardıń qanday túrlerin bilesiz.

2.Abiotikalıq faktorlardıń qanday túrleri bar? Mısallar menen túsindiriń.

3.Tómendegi faktorlardıń qaysıları ósimlikler, qaysıları haywanlardıń jasaw sharayatların belgileydi: suw, samal, jaqtılıq, karbonat angidrid, organikalıq zatlar, mineral duzlar? Pikirińizdi tiykarlań.

4.Biologiyalıq optimum degende neni túsinesiz?

5.Organizmlerdegi ekologiyalıq faktorlardıń tásirine shıdamlılıǵı ne menen shegaralanadı?

6.Qaysı faktorlar sheklewshi faktorlar dep ataladı? Libixtiń minimum qaǵıydasınıń mánisin túsindirip beriń.

7.Biotikalıq faktorlardı táriyipleń. Tiri organizmlerdiń qaysı qatnaslarında biotikalıq faktorlar tásiri kórinedi?

8.Ekologiyalıq nishanı túsindirip beriń. Hár túrli túrler bir ekologiyalıq nishanı iyelewi múmkinbe?

9.Berilgen ekologiyalıq faktorlardı tiyisli túrde abiotikalıq, biotikalıq, antropogenlik faktorlarǵa ajıratıń: temperatura, biyiklik, jırtqıshlar, jaqtılıq, transportlar, parazitler, elektromagnit nurlanıw, tereklerdi kesiw, topıraq quramı, otxor haywanlar, jerdi suwǵarıw.

Óz pikirińizdi bildiriń.

1.Qısta kúshli samal esken waqıtta samalsız kúnlerge salıstırǵanda ósimliklerdi suwıq urıw imkaniyatı kóbirek. Bul qubılıs qanday ekologiyalıq nızamlıqlar menen baylanıslı? Pikirińizdi tiykarlań.

2.Tómendegi berilgen antropogen faktorlardıń tásiriniń aqıbetlerin aytıp beriń: toǵaylardı kesiw; okean túbinen neft qazıp alıw, onı transportta tasıw hám qayta islew; haywanlardı awlaw; zıyankeslerge qarsı ximiyalıq zatlardı qollanıw; suw saqlaǵıshlardıń sanaat hám xojalıq shıǵındıları menen pataslanıw.

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar. Kestelerdi toltırıń.

46

8- §. JAQTÍLÍQ – ORTALÍQTÍŃ EKOLOGIYALÍQ FAKTORÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollanıń. Fizika oqıw páninen jaqtılıq hám onıń spektral quramın esleń. Tiri organizmler tirishiliginde jaqtılıqtıń qanday áhmiyetiniń bar ekenligin anıqlań.

Jaqtılıq ortalıǵınıń abiotikalıq faktorı. Jerde tirishilik bolıwınń tiykarǵı shárti planetadan jetip keletuǵın quyash energiyası bolıp esaplanadı. Quyash energiyası ekosistemalarda bolatuǵın biologiyalıq proceslerdi energiya menen támiyinleydi. Quyash energiyası fotocintez procesi ushın energiya deregi bolıp xızmet etedi, organizmlerde jıllılıq normasın saqlawda qatnasadı, suw almasıwın támiyinleydi, aspanda shamalaw ushın zárúr faktor bolıp esaplanadı. Atmosferanıń joqarı shegarasında quyashtıń turaqlılıǵı dep atalatuǵın quyash nurlanıwınıń quwatı 1380 W/m2 qa teń. Biraq Jer júzindegi jetip keletuǵın quyash nurlanıwınıń quwatı birqansha azraq, sebebi jaqtılıqtıń bir bólegi atmosferada jutıladı hám shaǵılısadı.

Biologiyalıq áhmiyetine qaray quyash nurı úsh túrli spektrge: ultrafiolet, kórinetuǵın, infraqızıl nurlarǵa ajıratıladı (12-súwret).

Ultrafiolet nurlar (tolqın uzınlıǵı 30-400 nm). Olardıń tiri organizmlerge tásiri tolqın uzınlıǵı hám muǵdarına baylanıslı. Tolqın uzınlıǵı (290-380 nm) bolǵan ultrafiolet nurlardıń az bólegi ǵana ozon ekranınan ótip, Jer júzine jetip keledi. Bul nurlar bakteriyalardı joq qılıw qásiyetine iye. Qısqa tolqınlı

Quyash

nurı

Ozon ekranı

Atmosfera

Jer júzi

12- súwret. Quyash spektri.

47

ultrafiolet nurlar bolsa (290 nm dan az) tiri organizmler ushın jaman tásir etedi, olar ozon ekranınan ótpeydi. Uzın tolqınlı ultrafiolet nurlar tásirinde teri pigmenti – melanin, kóz torınıń perdesi pigmenti hám D vitamin sintezlenedi.

Kórinetuǵın nurlar (tolqın uzınlıǵı 400-750 nm), quyash spektrindegi Jerge jetip keletuǵın nurlardıń 50% ke jaqının quraydı. Fotocintezlewshi ósimlikler hám sinobakteriyalardıń xlorofil pigmentiniń járdeminde qabıl qılınadı. Bul organizmlerde kórinetuǵın nurlardıń tásirinde fotocintez procesinde anorganikalıq zatlardan sintezlenetuǵın organikalıq birikpeler geterotrof birikpeler ushın da azıqlıq bolıp xızmet etedi. Ósimliklerde fotocintezdiń intencivligi (jedelligi) jaqtılıqtıń optimal dárejesine baylanıslı. Jaqtılıq optimal dárejeden joqarılasa yamasa tómenlese fotocintez páseyedi.

Ósimlik jaqtılıqtıń tásirinde organlardıń hawada jaylasıwın ózgertiriw qásiyetin, yaǵnıy fototropizm hám fotonaciya qubılısların payda etedi.

Fototropizm (yunan tilinde «photos» – jaqtılıq) – ósimlik organlarınıń jaqtılıq tárepke ósiwi arqalı ámelge asatuǵın háreketleri bolıp esaplanadı. Mısalı, ósimlik shaqası jaqtılıq túsetuǵın tárepke burılıp ósedi.

Fotonaciya – sutkanıń jaqtı hám qarańǵı waqıttıń almasıwı menen baylanıslı qozǵalıslar kórinisinde kórinedi. Mısalı, ayırım ósimliklerdiń gúlleri jaqtılıqta ashıladı, kún batqanda jabıladı (lala, sarıgúl), basqa bir ósimliklerdiń gúlleri bolsa kerisinshe, kún batqanda ashıladı, tańda jabıladı (namazshamgúl).

Erkin qozǵalatuǵın ápiwayı organizmler, bir kletkalı tómen dárejeli haywanlardıń jaqtılıq tásiri boylap qozǵalıwı fototaksis dep ataladı.

Haywanlar ushın jaqtılıq áhmiyetke iye. Kúndizgi haywanlar kórinetuǵın nurlardıń járdeminde azıq hám jasaw ushın qolaylı jer izleydi. Kópshilik haywanlar jaqtılıq spektrin parıqlaydı, yaǵnıy reńdi kóriw qásiyetine iye. Mısalı gúllerdiń gúllerdiń ashıq reńi olardı shańlandırıwshı shıbin-shirkeylerdi ózine tartadı. Túngi haywanlar (bayıwlı, úki) qarańǵıda da biymálel háreketlenedi, aw qıladı. Topıraq, úńgir, teńiz hám okeanlar túbinde jasawshı haywanlardıń tirishilik iskerligi ushın jaqtılıq áhmiyetli bolıp esaplanbaydı. Bunday haywanlar jaqtılıq jeterli bolmaǵan ortalıqta jasawǵa beyimlesken. Quslardıń qıslawshı jerlerine migraciyasına da kúnniń qısqarıwı signal bolıp xızmet etedi.

Ultrafiolet nurlar (tolqın uzınlıǵı 750 nm dan joqarı) – quyash spektrindegi Jerge jetip keletuǵın nurlardıń 45% ten artıǵın quraydı. Ultrafiolet nurlar jıllılıq deregi bolıp esaplanıp, olardı jıllılıq nurları dep ataydı. Bul nurlar

48

ósimlik hám haywanlardıń toqımalarında jutıladı hám organizmlerdiń denesin qızdırıp toqıma hám organlarda jıllılıq almasıwı tezlesedi, dene qaplamı arqalı suwdıń puwlanıwın kúsheytedi. Kópshilik suwıq qanlı haywanlar (jer bawırlawshılar reptiliyalar, suwda jáne qurǵaqlıqta jasawshılar (amfibiyalar), shıbın-shirkeyler h.t.b.) quyash nurınan dene temperaturasın kóteriw ushın paydalanadı. Kalmar, shaqıldaq jılan, buwma jılanlar ultrafiolet nurların arnawlı organlarınıń járdeminde seziw qábiletine iye, bul bolsa olarǵa túnde aw qılıw imkanın beredi. Infraqızıl nurlar ósimliklerdiń japıraq awızshaları arqalı karbonat angidridiniń jutılıwında da áhmiyetke iye.

Jaqtılıqtıń ekologiyalıq faktorlar sıpatında tásiri Jerdiń Quyash átirapında aylanıwı menen baylanıslı, sonıń ushın jaqtılıq sutkalıq hám máwsimlik dáwirlikke iye. Ósimlikler hám haywanlardaǵı fiziologiyalıq procesler sutka dawamında ritmlik túrde ózgerip turadı. Mısalı, ósimliklerdiń gúlleri sutkanıń belgili bir waqıtında ashıladı, belgili waqtında bolsa jabıladı. Haywanlar bolsa kúndizgi hám túngi tirishilik etiw ushın bir qatar beyimlesiwlerge iye.

Kúnnıń uzınlıǵı (fotoperiod) ósimlik hám haywanlardıń tirishiliginde úlken áhmiyetke iye. Fotoperiod kúnniń uzınlıǵı bolıp, ol jıl máwsimleri menen belgilenedi. Kún uzınlıǵınıń ózgeriwi nátiyjesinde jıl máwsimleriniń almasıwı júz beredi. Jer sharınıń Quyashtıń átirapında qozǵalıwı hám Jer kósheriniń orbita tegisligine salıstırǵanda múyesh astında jaylasqanlıǵı jıl máwsimleriniń almasıwınıń tiykarǵı sebebi bolıp esaplanadı.

Kúnnıń uzınlıǵı organizmlerdegi fiziologiyalıq procesler hám máwsimlik bioritmler baylanıslılıǵın belgilewshi faktor bolıp esaplanadı. Kúnniń uzınlıǵınıń ózgeriwi ósimlikler hám haywanlar ushın signal wazıypasın atqaradı. Bul faktor ósimliklerdiń ósiwi, gúllewi, miywe beriwi, japıraq tógiwi, tınım dáwirine ótiw sıyaqlı áhmiyetli biologiyalıq proceslerdi basqaradı. Haywanlardıń túlewi, migraciyası, kóbeyiwi de kúnniń uzınlıǵı menen belgilenedi.

Organizmlerdiń jaqtılıqqa talaplarına qaray sıpatlaması. Tiri organizmlerdiń jaqtılıqqa talapları hár túrli boladı. Ósimliklerdiń jaqtılıqqa bolǵan talaplarına qaray tómendegi ekologiyalıq toparlarǵa ajıratıladı. Jaqtılıqtı súyiwshi ósimlikler kóp muǵdarda quyash energiyasın qabıl etedi. Bul ósimlikler tegislik, shól, otlaq sıyaqlı ashıq jerlerde ósedi. Jaqtılıqtı súyiwshi ósimliklerge shóp ósimliklerden zubturum, tereklerden seksewil, gledichiya, qaraǵay, qayıń, sumtal (yasen), yapon saporası, mádeniy ósimliklerden mákke, aq júweri (sorgo), qant qamısı sıyaqlılar kiredi. Jaqtılıqtı súyiwshi ósimliklerdiń shaqaları bir-birine saya salmastan ósedi. Bul ósimliklerdiń japıraq

49

plastinkaları qalıń bolıp, beti mum menen qaplanǵan, xloroplastlarǵa bay, japıraq awızshaları kóp boladı.

Sayaǵa shıdamlı ósimlikler – jaqtı jerde jaqsı ósedi, biraq jaqtılıqtıń jetispewine de shıdam bere alatuǵin ósimlikler bolıp esaplanadı. Bul toparǵa nastarin, lipa, qulpınay, binafsha sıyaqlı ósimlikler mısal bola aladı. Saya súyiwshi ósimlikler – toǵaylardıń tómengi yaruslarında hám suw saqlaǵıshlardıń túbinde ósetuǵın ósimlikler bolıp esaplanadı. Bul ósimlikler kúshli jaqtılıqtı jaqtırmaydı. Saya súyiwshi ósimliklerge mox, plaun, qırıqqulaq, qırıqbuwın, qızıl hám qońir suw otları kiredi.

Ósimliklerdiń jaqtılıqqa bolǵan talabın jaqsı bilgen halda Jer sharınıń túrli jerlerinen alıp kelingen mádeniy hám dekorativ ósimliklerdi kóbeytiw múmkin (13-14-súwretler).

50