biologiya_qq

bawırlawshılardan kelip shıqqan. Sút emiziwshiler ıssı qanlı bolıwı sebepli jer bawırlawshılar, jer suw haywanları ushıń qolaysız bolǵan shárayatta da jasaw imkaniyatına iye bolǵan.

Sút emiziwshilerdiń bas miyinde joqarı nerv iskerligi orayları payda bolǵan. Bas miy yarımsharları qabıǵı jaqsı rawajlanǵan. Sol sebepli olardıń minez qulqı quramalasqan hám olar sırtqı ortalıq tásirlerine kúshli túrde juwap qaytaradı. Esitiw hám iyis biliw organlarınıń jaqsı rawajlanǵanlıǵı olardıń sırtqı ortalıq shárayatına beyimlesiw, ózin qorǵaw hám azıq tabıwına imkan beredi. Sút emiziwshilerde termoregulyaciya kúshli rawajlanǵan. Júregi tórt kameralı, ókpeleri alveolalardan dúzilgen bolıp, dem alıw bet kólemi artqan. Teride túrli wazıypalardı atqaratuǵın may, sút, ter, iyis ajıratıwshı bezler bolıp, terısı jún menen qaplanǵan. Sút emiziwshilerde jatırdıń payda bolıwı, embrionnıń jatırda rawajlanıwı haywanat álemindegi iri aromorfozlardan biri sanaladı. Sút emiziwshilerdiń suw, hawa hám qurǵaqlıqqa beyimlesiw belgileri idioadaptaciya nátiyjesinde payda bolǵan.

Haywanlar filogenezin tolıq kóz aldına keltiriw ushın tiri organizmlerdiń organlar sistemaların rawajlanıwın úyreniw lazım.

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: evolyucion ózgerisler, bir hám kóp kletkalı haywanlarda júz bergen evolyucion ózgerisler, xordalı haywanlarda júz bergen evolyucion ózgerisler.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Bir kletkalı haywanlarda júz bergen evolyucion ózgerislerdi túsindirip beriń.

2.Kóp kletkalı haywanlarda júz bergen evolyucion ózgerislerdi túsindiriń.

3.Xordalı haywanlarda júz bergen evolyucion ózgerislerdi sıpatlań.

4.Sút emiziwshiler klası otryadları wákillerin óz ara salıstırıń. Olarda jasaw ortalıǵına baylanıslı halda payda bolǵan belgilerdi anıqlań.

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar.

Organizmler ushın tán bolǵan aromorfoz hám idioadaptaciyalardı kórsetiń.

Balıqlar

Jer-suw haywanları

Jer bawırlawshılar

Quslar

Sút emiziwshiler

201

39- §. TIRI ORGANIZMLERDE ÓZÍN-ÓZI BASQARÍW ORGANLARÍ: GUMORAL HÁM NERV SISTEMASÍ EVOLYUCIYASÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań: Alǵan bilimlerińizge tiykarlanıp, nerv hám gumoral sistema arqalı basqarılıwı haqqında pikir júrgiziń.

Tiri organizmlerdiń áhmiyetli qásiyetlerinen biri ózin-ózi basqarıw sanaladı. Ózin-ózi basqarıw – tiri organizmlerdiń fiziologiyalıq yamasa biologiyalıq kórsetkishlerin anıq hám turaqlı dárejede avtomatikalıq túrde saqlaw qásiyeti sanaladı. Organikalıq álemniń túrli dúzilis dárejeleri, yaǵnıy molekula dárejesinen tartıp, organizm dárejesine shekem ózin-ózi basqarıwdıń anıq sisteması, hár qıylı kórinisleri bar.

Ózin-ózi basqarıw mexanizminiń iske kirisiwi ushın anıq faktor tásir kórsetiwi, organizm ishki ortalıǵındaǵı bir ximiyalıq zat (gormon yamasa qant muǵdarı)tıń konsentraciyası, bazı organlar sisteması halatınıń ózgeriwi, organizmge jat zattıń kiriwi jeterli sebep boladı. Mısalı, xloroplastlar jaqtılıq tásirinde citoplazmada jaylasqan ornın ózgertiriw qásiyetine iye. Jaqtılıq kóp bolǵan hallarda xloroplastlar kúshli jaqtılıqtan qorǵanıw ushın kletka qabıǵı átirapında, bulıtlı hám jaqtılıq az bolǵan kúnlerde jaqtılıqtan kóbirek paydalanıw ushın olar citoplazmada bir tegis bóistiriledi. Quyash nurı tásirinde xloroplastlar halatı hám orınnıń ózgeriwi kletkanıń ózin-ózi basqarıw mexanizmi arqalı ámelge asadı (60-súwret).

Bakteriyalar, bir kletkalı haywanlar, bir kletkalı suw otları hám joqarı ósimliklerdiń jınısıy kletkaları ushın sırtqı faktorlar (jaqtılıq, ximiyalıq zatlar, kislorod) tásirinde ózgeriwi taksis delinedi. Kóp kletkalı organizmlerdiń tirishilik procesleri nerv, gumoral hám immun sistemalar arqalı basqarıladı.

60- súwret. Jaqtılıq tásirinde kletkada xloroplastlardıń jaǵdayı: 1-jaqtılıq jeterli waqıtta; 2-hawa bultlı waqıtta.

202

Ápiwayı haywanlarda nerv sisteması bolmaydı, sol sebepli olar sırtqı ortalıq penen baylanısı kletka ishindegi suyıqlıq arqalı gumoral basqarıladı.

Tiri organizmlerde nerv sistemasınıń payda bolıwı nátiyjesinde basqarıwdıń jańa forması – nerv arqalı basqarıw júzege kelgen. Nerv sistemasınıń rawajlanıw dárejesi menen baylanıslı halda nerv sistemasınıń ústemligı tiykarında neyrogumoral basqarıw qáliplesken. Nervlik jol menen basqarılıwnerv sisteması tiykarında organizmniń bir pútin tutaslıqtaǵı tirishiligin támiyinleytuǵın procesler jıyındısı sanaladı. Túrli haywanlarda nerv sistemasınıń dúzilis dárejesi hár qıylı bolıwına qaramastan olar uqsas, yaǵnıy organizmdegi barlıq organ hám toqımalardı pútin sistemaǵa birlestiriw hám sırtqı ortalıq penen baylanıstı támiyinlew wazıypasın atqaradı. Nerv sistemasınıń organizm tirishilik iskerligin basqarıwı refleksler arqalı ámelge asadı. Siz

«Adam hám onıń salamatlıǵı» oqıw páninde refleks, refleks doǵası, olarda nerv orayları, seziwshi hám hareketlendiriwshi nervlardıń qatnasıwı, iz hám shártli reflekslerdiń óz ara baylanıslılıǵı, shártli reflekslerdiń payda bolıwı menen tanısqansız. Bulardıń hámmesi nerv arqalı basqarılıwǵa mısal boladı. Nerv sisteması filogenezi. Tiri organizmlerdegi hár bir organlar sistemasınıń tariyxıy rawajlanıwı filogenez delinedi. Nerv sistemasınıń filogenezi tomendegi basqıshlarǵa bólinedi. Birinshi basqısh: tor tárizli yamasa diffuz tipindegi nerv sistema. Ishek quwıslılarda nerv sistema bir-biri menen nerv

ósimteleri arqalı túrli baǵdarlarda birlesken pútin deneni tor formada orap alǵan nerv kletkalarınan ibarat. Deneniń qálegen bólimine tásir qılınǵanda nerv torında qozǵalıw payda boladı hám organizm pútkil denesiniń hareketi menen juwap qaytaradı. Ekinshi basqısh: stvol tipindegi nerv sistema.

Kirpikli qurtlardıń nerv sisteması bir jup nerv túyini hám onnan deneniń eki qaptalı boylap ketetuǵın bir jup nerv stvolınan ibarat. Nerv stvolları kesesine nervler arqalı tutasadı. Ulıwma halatta nerv sistemasınıń dúzilisi teksheni esletedi.

Sorıwshı hám taspa qurtlardıń nerv sisteması deneniń aldınǵı tárepinde jaylasqan bir jup nerv túyini, olardı tutastırıwshı jutqınshaq átirapı nerv saqıynası, onnan deneniń aldınǵı tárepine (sorǵıshlarǵa) hám keyingi tárepine úsh jup nerv stvolı jáne stvollardı tutastırıwshı kese nervlerden ibarat. Nerv stvollarınıń deneniń eki qaptalında jaylasqan bir jubı jaqsı rawajlanǵan. Dóńgelek qurtlardıń nerv sisteması jutqınshaq átirapı nerv saqıynası, onnan deneniń aldınǵı hám keyingi tárepine úsh jup nerv stvolı jáne stvollardı tu-

203

lasqan. Xordalı haywanlar bir tipke tiyisli bolǵanlıǵı sebepli, olardıń nerv sisteması dúzilisinde ulıwmalıq bar. Tómen xordalılarda nerv tútigi oraylıq nerv sistemasın, onnan shıǵıwshı bir qansha nervlar periferiyalıq nerv sistemasın quraydı. Haywanlardıń dúzilisi quramalasqan sayın nerv sistemasınıń dúzilisi de sezilerli dárejede ózgeredi (61-súwret).

Nerv sistemasınıń keyingi basqıshı haywanlardıń minez-qulqın támiyinleytuǵın bas miydiń qáliplesiwi menen baylanıslı. Omırtqalı haywanlar (balıqlar, jer suw haywanları, jer bawırlawshılar, quslar hám sút emiziwshiler) nerv sisteması bir qıydı anatomiyalıq dúziliske iye bolıp, ásirese sút emiziwshilerde joqarı dárejede dúzilgen.

Siz «Adam hám onıń salamatlıǵı» oqıw páninde adamnıń nerv sisteması menen tanısqansız. Barlıq omırtqalı haywanlarda da oraylıq nerv sisteması bas hám arqa miyden, periferiyalıq nerv sisteması bas hám arqa miyden shıǵıwshı nervlardan ibarat. Bas miy bes bólim: aldınǵı, aralıq, orta, uzınsha miy, miysheden ibarat. Bas miydiń har bir bólimi anıq seziw organları menen filogenetikalıq baylanısqa iye. Atqaratuǵın funkciyasına qaray somatikalıq hám vegetativ nerv sisteması bolıp bólinedi. Vegetativ nerv sisteması simpatikalıq hám parasimpatikalıq nervlerge ajıraladı.

Balıqlarda bas miy onsha úlken kólemge iye emes, aldınǵı miy yarımsharlarına bólinbegen. Jer suw haywanlarında aldınǵı miy yarımsharlarǵa bólingen. Miyshe hareketlerdiń ápiwayılıǵı sebepli jaqsı rawajlanbaǵan. Jer

At

Baqa

62- súwret. Omırtqalı haywanlarda bas miy filogenezi.

205

bawırlawshılardıń qurǵaqlıqta jasawǵa ótiwi miydiń quramalı morfologiyalıq hám funkcional dúzilisti talap etedi. Olarda aldıngı miy basqa bólimlerge qaraǵanda irilengen. Miyshe jer bawırlawshılardıń hár qıylı hareketleri sebepli kúshli rawajlanǵan.

Quslarda minez qulıqtıń quramalasıwı, ńasili ushın qayǵırıw instinkti bolǵanlıǵı olardıń bas miyi jaqsı rawajlanǵanlıǵınan derek beredi. Bas miyde aldınǵı miy yarımsharlarınıń kólemi úlken, orta miy, aralıq miydiń kóriw dúmpekleri jaqsı rawajlanǵan. Miyshesi háreketlerdi ayqınlastırıw orayı bolǵanlıǵı sebepli kúshli rawajlanǵan.

Sút emiziwshilerde aldınǵı miy yarımsharları qabıǵı kushli rawajlanǵan hám onda kóriw, esitiw, sezim, hareket analizatorlarınıń joqarı orayları, son- day-aq, joqarı nerv iskerliginiń orayları jaylasqan. Miyshesi kúshli rawajlanǵan (62-súwret).

Siz «Adam hám onıń salamatlıǵı» oqıw páninde adam organizmindegi ishki sekreciya bezleri birgelikte endokrin sistemasın qurawı, ishki sekreciya bezlerinde islep shıǵarılatuǵın biologiyalıq aktiv zat – gormonlar organizmniń ishki ortalıǵı qan hám limfaǵa quyılıwı haqqında maǵlıwmatqa iyesiz.

Gumoral basqarıw tap sol gormonlar arqalı tiri organizmdegi barlıq tirishilik procesleri basqarılıwında úlken áhmiyetke iye. Gumoral basqarıw – organizmniń tutas bir pútin sistema túrinde jasawdıń támiyinleniwi ushın onda bolatuǵın tirishilik proceslerin gormonlar qatnasında basqarıw sanaladı.

Tirishilik proceslerin gumoral basqárıw ósimlikler, zamarrıqlar hám haywanlarǵa tán bolıp, ol evolyuciyanıń dáslepki basqıshlarında payda bolǵan. Ósimlikler hám zamarrıqlarda gumoral basqarıw biologiyalıq aktiv zatlar fitogormon hám alkaloydlar arqalı ámelge asırıladı. Biologiyalıq aktiv zatlar ósimliklerde ótkiziwshi toqımalar, zamarrıqlarda bolsa miceliy gifaları arqalı barlıq kletkalarǵa jetkeriledi.

Haywanlarda gumoral basqarıw endokrin sistemasına kiretuǵın ishki sekreciya bezleri tárepinen islep shıǵarılatuǵın biologiyalıq aktiv zatlar – gormonlar arqalı ámelge asırıladı. Bul gormonlar organizmniń ishki ortalıǵı – qan, limfa hám toqıma suyıqlıǵı arqalı denege tarqaladı.

Organizmniń ózin-ózi basqarıwdıń nerv hám gumoral usılları bir-biri menen tıǵız baylanıslı. Bir tárepten nerv sisteması iskerligine qan menen jetip kelgen gormonlar bárha tásir kórsetse, ekinshi tárepten ishki sekreciya

206

bezlerinen ajıralatuǵın gormon muǵdarı hám qanǵa quyılıwı nerv sistemasınıń turaqlı baqlawında boladı. Sol sebepli, tiri organizmlerde júz beretuǵın fiziologiyalıq procesler neyrogumoral mexanizm arqalı ámelge asadı. Bunnan tısqarı, organizmdegi organlar ham organlar sistemaları óz ara bir-biri- ne tásir kórsetiwi nátiyjesinde fiziologiyalıq proceslerdiń ózin-ózi basqarıwı ámelge asadı.

Siz adam organizminde qorǵanıw qásiyetleriniń barlıǵınan xabardarsız. Qorǵanıw qásiyetleri úsh basqıshtan ibarat bolıp, birinshi basqıshta organizmge juqpalı kesellik qozǵatıwshılarınıń kiriwiniń aldı alınadı, ekinshi basqıshta organizmge kirgen jat zatlarǵa qarsı antitelo hám antitoksinler islep shıǵarıladı. Antitelolar organizmge kirgen mikroblardı bir-birine jabıstırıp, tarqatıp jiberedi. Antitoksinler bolsa mikroblardıń tirishilik iskerligi nátiyjesinde payda bolatuǵın záhárli zatlardı neytrallap tarqatadı. Organizmde qorǵanıw qásiyetleriniń barlıǵı olardıń evolyuciya procesinde jasap qalıw hám kóbeyiw imkanın beredi. Organizmlerdiń juqpalı keselliklerdi qozǵatıwshı mikroblarǵa qarsı gúresiwi, ózin qorǵawı, organizmge kirgen jat zattıń tábiyatı esapqa alınǵan halda antitelo hám antitoksinler islep shıǵarıw qásiyeti immunitet delinedi.

Immun basqarıw – bul organizmniń tirishilik iskerligin bir pútin sistema sıpatında jat zatlarǵa turaqlılıǵın támiyinlewge baǵdarlanǵan procesler jıyındısı sanaladı.

Immunitet haywanlarda immun sisteması arqalı ósimlik hám zamarrıqlarda kletka qábıǵınıń bekkemligi hám qorǵaw zatları, mısalı fitoncid hám antibiotikler arqalı támiyinlenedi.

Organizm – pútin sistema, onıń ózin-ózi basqarıwı nerv hám endokrin sistemalar, qorǵaw qásiyeti immunitet arqalı ámelge asırıladı.

Dápterińizge atamalar mánisin jazıp alıń: ózin-ózi basqarıw; nerv arqalı basqarıw; nerv sistemasınıń tipleri; diffuz, stvol, shınjır, tútik tárizli; gumoral basqarıw; immun basqarıw.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Haywanlardıń tirishilik procesleri qanday mexanizmler arqalı basqarıladı?

2.Ósimliklerdiń tirishilik procesleri qay tárizde basqarıladı?

3.Nerv hám endokrin sistemaları ortasındaǵı óz ara baylanıslılıqtı anıqlań?

4.Nerv hám gumoral basqarıw ortasındaǵı ulıwmalıq hám ayırmashılıqtı anıqlań.

207

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar.

1. Nerv hám gumoral basqarılıwdıń ózine tán qasiyetlerin kestege jazıń.

Nerv hám gumoral basqarılıwdıń ózine tán qásiyetleri

2.Haywanlar nerv sistemasınıń ózine tán qásiyetlerin anıqlań hám kesteni toltırıń.

Ishek quwıslılar

Jalpaq qurtlar

Dóńgelek qurtlar

Saqıynalı qurtlar

Mollyuskalar

Buwınayaqlılar

Lancetnik

Balıqlar

Jer-suw haywanları

Jer bawırlawshılar

Quslar

Sút emiziwshiler

40- §. HAYWANLARDÍŃ DENE QAPLAMÍ HÁM HAREKET

ORGANLARÍ EVOLYUCIYASÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Alǵan bilimlerińizge tiykarlanıp, omırtqasız hám omırtqalılarda dene qaplamı hám hareket aǵzalarınıń ózgeriwine tásir etiwshi faktorlar haqqında aytıp beriń.

Haywanlardıń dene qaplamı evolyuciyası. Haywanlardıń dene qaplamı, tiykarınan, sırtqı ortalıq tásirleri hám zıyanlı faktorlardan qorǵaw wazıypasın atqaradı. Evolyuciya procesinde bir organlar sistemasınıń rawajlanıwına baylanıslı halda basqa organlar sistemalarınıń payda bolıwı hám rawajlanıwı júz berdi. Funkciyasınıń artıwı dáslep qorǵaw organı bolǵan teri dem alıw, seziw, termoregulyaciya hám bólip shıǵarıw, sút emiziwshilerde ter bezleri-

208

niń ózgeriwi nátiyjesinde payda bolǵan sút bezlerinen ajıralatuǵın sút arqalı násilin azıqlandırıwda qatnasadı. Bul funkciyalar teri qaplamı dúzilisiniń quramalasıwı, onda túrli tuwındı hám bezlerdiń payda bolıwı nátiyjesinde ámelge asadı.

Xordalı haywanlarda teri: epidermis hám dermadan ibarat. Epidermis ektodermadan, derma mezodermadan rawajlanadı. Basskeletsizlerde teri qaplamınıń hár eki qabatı kúshsiz rawajlanǵan. Teriniń epidermis qabatı bir qabat kletkalardan, sonday-aq, bir kletkalı bezlerden ibarat. Teriniń derma qabatı (gewek), biriktiriwshi kletkalardan dúzilgen.

Evolyuciya procesinde omırtqalılarda epidermis kóp qabatlı bolıp, tómengi qabatındaǵı kletkalar tınımsız kóbeyedi, ústingi qabatındaǵı kletkalar qańigelesedi, belgili múddetten soń nabıt boladı hám qurıp túsip ketedi. Teri derma qabatınıń bekkemligin támiyinleytuǵın biriktiriwshi talshıqlar payda boladı. Omırtqalılarda teri tuwındıları payda boladı, olardıń hár-qıylılıǵı haywanlardıń turmıs tárızi hám dúzilis dárejesine baylanıslı boladı. Sonday-aq, teride túrli wazıypalardı atqaratuǵın may hám ter bezleri rawajlanǵan. Balıqlarda teri bezleri bir kletkalı, lancetniktikine uqsas olar da shılımtal suyıqlıq ajıratadı, bul suyıqlıq balıq denesi hám suw ortasındaǵı súykeliw kúshin azaytıp, balıqlardıń suwda erkin hareketin támiyinleydi. Balıqlardıń denesi qaysı sistematikalıq toparǵa tiyisli ekenligine qarap túrli qabırshaqlar menen qaplanǵan. Shemirshekli balıqlardıń pútkil denesi, awız boslıǵı, onıń shılımtal qabatı plakoyd dep atalatuǵın qabırshaqlardan ibarat. Plakoydlar dentinnen dúzilgen, ústi emal menen qaplanǵan bolıp, tikenge uqsas kóriniske iye. Shemirshekli balıqlardıń awız boslıǵındaǵı qabırshaqlar azıq tutıw wazıypasın atqarǵanlıǵı sebepli kólemi irilengen hám tis wazıypasın atqaradı.

Súyekli balıqlarda qabırshaqlar jumalaq formadaǵı súyek, ústi juqa epidermis penen qaplanǵan plastinkalardan ibarat. Súyekten ibarat qabırshaqlar balıq denesin qaplap turǵan derma esabına rawajlanadı (63-súwret).

Jer suw haywanlarınıń áyyemgi wákilleri bolǵan stegocefallardıń denesi balıqlardikine uqsas qabırshaqlar menen qaplanǵan. Házirgi jer suw haywanlarınıń denesi juqa teri menen qaplanǵan hám olar deneniń pútinligin támiyinlew, qorǵaw menen birge dem alıwda qatnasadı. Jer suw haywanlarınıń terisinde kóp kletkalı shılımtal zat ajıratatuǵın bezler bolıp, olar dene qaplamın ıǵallaw menen bir qatarda, dushpannan qorǵaytuǵın záharli zat islep shıǵaradı (64-súwret).

1

63- súwret. Balıq terisiniń dúzilisi: 1-epite- 64-súwret. Jer bawırlawshılar terisiniń dúzi-

3

65- súwret. Baqa terisiniń dúzilisi. 1-shı-

lımtal bezi; 2-záhár bezi; 3-kapillar qan 66- súwret. Qus terisiniń dúzilisi: 1-pár. tamırlar; 4-epidermis; 5-derma.

Jer bawırlawshılar evolyuciya procesinde júz bergen aromorfozlar nátiyjesinde qurǵaqlıqta jasawǵa tolıq beyimleskenligi sebepli, olardıń terisi qurǵaq bolıp, dem alıwda qatnaspaydı. Epidermistiń sırtqı qabatı shaq (múyiz) zat-

210