biologiya_qq

Bilimlerińizdi qollań.

1.Insan ekologiyası páni nelerdi úyrenedi?

2.Insannıń ekologiyalıq faktor sıpatında ózine tánligi nelerde dep bilesiz?

3.Insan ekologiyası pániniń wazıypası nelerden ibarat?

4.Adaptiv tipler degende neni túsinesiz?

5.Adaptiv tiplerdegi beyimlesiwlerdi túsindirip beriń?

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar. Adaptiv tiplerge tán belgilerdi jazıń.

3-laboratoriyalıq jumıs.

Tábiyǵıy ekosistema jáne jasalma ekosistemalar arasındaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı anıqlaw.

Maqset: tábiyǵıy hám jasalma ekosistemalardıń ózine tán qásiyetlerin úyreniw, olardaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı anıqlaw.

Jumıstıń barısı:

1. Tábiyǵıy (shól ekosisteması) hám jasalma (paxtazar) ekosistemasındaǵı azıq shınjırınıń quram bóleklerin óz ara salıstırıń. Azıq shınjırınıń quram bólekleri ortasındaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı anıqlań. Kestelerdi toltırıń.

Tábiyǵıy (shól) ekosistemasındaǵı túrlerdiń hár túrliligin úyreniw.

2. Tábiyǵıy hám jasalma ekosistemalardıń uqsaslıq hám ayırmashılıqların anıqlaw. Tómendegi qásiyetlerin kestege tuwrı jaylastırıń.

131

1. Ekosistemaǵa tásir etpeydi. 2. Ekosistemaǵa tásir etedi. 3. Ekosistemaǵa tásiri minimal. 4. Tásiri maksimal ónimdarlıqqa qaratılǵan.

Tábiyǵıy tańlaw

Jasalma tańlaw

3. Tómende keltirilgen variantlardan tábiyǵıy ekosistema hám agroekosistemanıń ulıwma jáne jeke qásiyetlerin anıqlap, tiyisli sanlardı kestege jazıń.

Ulıwma qásiyetler

Tábiyǵıy ekosistemanıń jeke tárepleri

Jasalma ekosistemanıń jeke tárepleri

1.Biosferanıń evolyuciya procesinde qáliplesken birlemshi tábiyǵıy elementler

birligi.

2.Biosferanıń insan tárepinen ózgerttirilgen jasalma elementler birligi.

3.Azıq shınjırında reducentlerdiń barlıǵı.

4.Ekosistema insan qatnasısız uzaq waqıt dawamında turaqlı.

5.Azıq shınjırında producentlerdiń barlıǵı.

6.Azıq shınjırında konsumentlerdiń barlıǵı.

7.Quyash energiyasınan paydalanatuǵın ashıq sistema.

8.Qosımsha energiya hám ximiyalıq mineral zatlar insan tárepinen jasalma túrde kiritiledi.

9.Tiykarǵı energiya deregi quyash.

10.Insan azıq shınjırınıń tiykarǵı elementi esaplanadı.

11.Insan aralasıwısız ekosisitema tez nabıt boladı.

12.Insan iskerligi tásiri az.

13.Producentler ózlestirgen mineral zatlar ekosistemadan shıǵarıp taslanadı.

14.Ekologiyalıq kelispewshiliklerdiń hár túrliligi menen táriyiplenedi.

15.Ekosistemada ekologiyalıq piramida qaǵıydası isleydi.

16.Túrler hár qıylılıǵı menen táriyiplenedi.

17.Ózin-ózi basqarıw hám tikleniw qásiyetine iye.

18.Kislorod ózlestirip, karbonat angidrid ajıratadı.

4. Tómende berilgen organizmler qatnasında suw háwizi azıq shınjırınıń sxemasın dúziń: Bir kletkalı suw otlar, karp balıǵı shabaqları, shortan balıq, shıbın lichinkaları, infuzoriya-tufelka.

132

III BOB. TIRISHILIKTIŃ BIOSFERA DÁREJESINIŃ ULÍWMA

BIOLOGIYALÍQ NÍZAMLÍQLARÍ

III baptı úyrenip, Siz:

biosferanı tirishiliktiń ulıwma dúzilis dárejesi sıpatında táriyipley alıwıńız;

biosfera qásiyetlerin ekosistema kórinisinde túsindiriwińiz;

biosferanı biosistemalar mısalında táriyiplewińiz;

tiri zatlardıń kelip shıǵıwı hám olardıń biosferadaǵı ornın sıpatlawıńız;

biosfera rawajına insannıń tásirin túsindire alıwıńız;

biosferada zatlar almasıwınıń áhmiyetin tiykarlawıńız;

global ekosistema «biosfera»nıń turaqlı hám bekkem bolıw sebeplerin túsindire alıwıńız lazım.

24- §. BIOSFERA DÁREJESINIŃ QÁSIYETLERI. BIOSFERA

HAQQÍNDA TÁLIYMAT

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Tiri organizmlerdiń dúzilis dárejelerin esleń. Biosistema sıpatında biosferanıń pútinligin támiyinleytuǵın faktorlardı aytıń.

Biosfera túsinigi. Biosfera dárejesi planetamızdaǵı barlıq tiri organizmler hám olardıń jasaw ortalıǵın qamrap alǵan pútin sistema esaplanadı. Jerde tirishiliktiń payda bolıwı hám rawajlanıwı biosfera quramı hám strukturasınıń qáliplesiwine alıp keledi. Ekologiyalıq kóz qarastan biosfera Jer planetasındaǵı barlıq ekosistemalardı birlestiretuǵın, toqtawsız zatlar hám energiya almasıwı júz beretuǵın global ekosistema.

«Tirishilik qabıǵı» haqqında dáslepki pikirler J.B. Lamark atı menen baylanıslı. Biosfera ataması birinshi bolıp pánge 1875-jılı avstriyalıq alım Eduard Zyuss tárepinen kiritilgen. Akademik V.I. Vernadskiy biosfera haqqında táliymattı jaratqan (36-súwret). Bul táliymatqa tiykarlanıp, biosfera – tábiyattaǵı barlıq tiri organizmler hám olardıń qaldıqları, atmosfera, gidrosfera,

133

payda bolıwı, ozon qatlamınıń barlıǵı hám karbonat angidrid gazi muǵdarınıń turaqlı saqlanıwı, tiri organizmlerdiń zárúr ximiyalıq zatlar menen támiyinleniwi jáne túrler hám ekosistemalar biologiyalıq hár túrliliktiń rawajlanıwı ushın jeterli shárt-shárayatlardıń bar ekenligin alıw múmkin.

Biosfera tirishiliktiń eń joqarı dárejesi ekenligin tolıq túsiniw ushın onı qurawshı komponentler – biogeocenozlardıń jáne sol biogeocenozlar quramına kiriwshi hár qıylı túrler hám populyaciyalardıń qásiyetlerin ańlap jetiw zárúr.

Zamanagóy biologiya biosfera dárejesinde ulıwma mashqalalardı, mısalı, Jer planetası ósimlikler qaplamı tárepinen kislorod ajıralıwı intensivligin anıqlaw, atmosfera quramındaǵı karbonat angidrid gazı konsentraciyasınıń insan iskerligi menen baylanıslı halda ózgeriwi, Jer júzinde biologiyalıq hár túrliliktiń jáne biosferanıń dinamikalıq hám turaqlı halatın saqlap qálıwǵa qaratılǵan mashqalalardı sheshedi.

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: biosfera dárejesi, biosfera haqqında táliymat.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Biosferaǵa táriyip beriń.

2.Biosfera haqqında bilimlerdiń rawajı qanday ilimpazlardıń atı menen baylanıslı?

3.Biosfera biologiyalıq sistema sıpatında hám tirishiliktiń dúzilis dárejesi sıpatında qanday qásiyetlerge iye?

4.Biosferanı eń iri ekosistema sıpatında sıpatlań?

Óz betinshe jumıs ushın tapsırmalar.

Tirishiliktiń dúzilis dárejeleri, olardıń tiykarǵı komponentleri, tirishilik proceslerin kestede sáwlelendiriń.

135

25- §. BIOSFERA SHEGARALARÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Geografiya oqıw páninen Jerdiń geografiyalıq qabıqların esleń. Jerdiń geosferalarına sıpatlama beriń.

Biosfera shegaraları. Biosfera málim shegaralarǵa iye bolıp, bul shegaralar tirishilikti támiyinlewshi shárt-shárayatlar menen belgilenedi. Tirishilikti támiyinlewshi shárt-shárayatlarǵa tiri organizmler tirishilik iskerligi ushın qolay temperatura, jaqtılıq, jeterli muǵdarda suw, kislorod, karbonat angidrid gazı hám basqa mineral zatlardıń barlıǵı kiredi. Bul shárt-shárayatlar Jer sharınıń úsh qabıǵı: atmosfera, litosfera hám gidrosfera tutasqan orında júzege keledi. Biosfera litosferanıń joqarı qatlamın, gidrosferanıń barlıq qatlamların hám atmosferanıń tómengi qatlamın óz ishine aladı (37-súwret).

Atmosfera – bul Jer planetasınıń gaz tárizli qabıǵı (4-keste). Onıń barliq bóliminde de tirishilik bar emes, sebebi ultrafiolet nurları radiaciyası buǵan tosqınlıq qıladı. Biosferanıń joqarı shegarası atmosferanıń ozon qatlamında jaylasqan. Ol 20-25 km ge shekem bolıp, ol jerde 99% ultrafiolet nurlar jutıladı.

4-keste

Atmosferanıń gaz quramı

Atmosfera quramındaǵı suw puwları, karbonat angidrid, metan, azot oksid gazları parnik (ıssılıqxana) effektin payda etip, atmosferanıń tómengi qatlamlarınıń ısıwına sebep boladı. Parnik effekti sebepli atmosfera Jer júzine quyash nurların ótkeredi hám onnan qaytqan jıllılıq nurları atmosferaǵa jutıladı. Biosfera quramına atmosferanıń eń tómengi qatlamları kiredi. Tirishilik litosfera hám gidrosfera menen tıǵız baylanıslı. Ayırım úlken tereklerdiń boyı bir neshe on metr bálentlikke shekem jetedi. Ayırım jırtqısh quslar Jer betinen 2-3 km biyiklikke shekem kóterilip óz oljasın izleydi. Bakteriyalar, ósimlikler, zamarrıqlardıń sporaları hawa aǵımları menen onlap km biyiklikke shekem kóteriledi. Biraq sanap ótilgen organizmler atmosferada waqtınsha boladı.

136

Stratosferadan soń mezosfera (80 km biyiklikke shekem), termosfera – ionosfera (80 km den 800 km ge shekem) hám ekzosfera (800 km den biyik) jaylasqán bolıp, gazlar konsentraciyasınıń tómenligi hám ózgermes temperatura menen parıqlanadı. Mezosferada –90°C ǵa shekem suwıq, termosferada bolsa +1000 nan +2000°C ǵa shekem ıssı.

Gidrosfera – Jerdiń suwlı qabıǵı bolıp, ol planetamızdaǵı barlıq suw zapasların ózinde jámlestirgen hám Jer júziniń 70% in iyeleydi. Jer júzindegi barlıq suwlardıń 96,4% in dúńya okeanı, 3 % den kóbiregin jer ústi hám jer astı dushshı suw háwizleri quraydı. Dushshı suwdıń 2/3 bólimi Arktika, Antarktida, sonday-aq, túrli materiklerdiń taw shoqqıları muzlıqlarda toplanǵan.

Gidrosferanıń barlıq qatlamlarında tirishilik bar. V.I. Vernadskiy biosfera shegarasın okean túbinen sál pásrekten ótkergen, sebebi okean túbi tiri organizmler tirishilik iskerligi nátiyjesi. Plankton, nekton, bentos organizmlerinen quralǵan organizmler jámáátleri 10 km tereńlikke shekem tarqalǵan. Dúńya okeanınıń eń tereń ornı Tınısh okeanındaǵı Mariana shúńgili (11 km) esaplanadı.

Ósimlikler hám ósimlikler menen azıqlanatuǵın haywanlar okeannıń joqarı qatlamlarında – 300 m ge shekem bolǵan tereńlikte jasaydı. Bul bolsa avtotrof organizmler ushın zárúr jaqtılıqtıń jeterli muǵdarda suw arqalı ótiwi menen baylanıslı.

Suw ortalıǵında haywan túrleri san jaǵınan ósimliklerge qaraǵanda kóp. Ósimlikler suw ortalıǵınıń jaqtılıq jetip baratuǵın bólimlerinde tarqalǵan. Biosferada gidrosfera áhmiyetli orın tutadı, ol Jerde tirishiliktiń turaqlılıǵın támiyinlewshi tiykarǵı derek esaplanadı. Klimat` shárayatınıń ortashalıǵı hám suwdıń dáwirlik aylanısın támiyinleydi.

Litosfera – Jerdiń qattı qabıǵı. Tiri organizm túrleriniń kópshiligi litosferanıń bir neshe on santimetr tereńliktegi joqarı qatlamında jasaydı. Ayırım túrler bolsa bir neshe on metr shuqırlıqqa shekem kirip barıwı múmkin (krot, qurtlar, bakteriyalar, ósimliklerdiń tamırları). Litosferanıń ayırım bakteriyalar tabılǵan eń tereń bólimi (jer astı suwlarında hám neft qudıqlarında) 3-4 km di quraydı.

Litosferada tirishilik tereńlik artqan sayın azayıp baradı. Litosferada jaqtılıqtıń azlıǵı, joqarı dárejedegi temperatura hám tıǵızlıqtıń úlkenligi tiri organizmlerdiń tirishiligin sheklewshi faktor sanaladı. Hár 100 km tereńlikte temperatura +3°C ǵa shekem artadı. Tereńlik artqan sayın temperatura kóterilip baradı hám 100°C da suw puwǵa aylanadı. Sonıń ushın litosfera-

138

da tiri organizmler tarqalıwınıń tómengi shegarası úsh kilometr tereńlikte, temperatura +100°C ǵa jetken orın menen belgilenedi. Litosferanıń joqarı qatlamında topıraq payda boladı. Litosferadaǵı tiri organizmlerdiń kópshiligi topıraqta jasaydı.

Solay etip, tiri organizmlerdiń kóp bólimi atmosfera hám litosfera, atmosfera hám gidrosfera shegaralarında jasap, planetamızdıń «tirishilik qabıǵı»n payda etedi.

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: biosfera shegarası, atmosfera, litosfera, gidrosfera, parnik gazları, troposfera, stratosfera, ozon qatlamı, mezosfera, termosfera, ionosfera, ekzosfera.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Tiri organizmlerdiń atmosfera, gidrosfera, litosferada tarqalıw shegaraların aytıń?

2.Jerdiń geologiyalıq qabıqlarında tiri organizmler tarqalıwı qanday faktorlar menen belgilenedi?

3.Tiri organizmler Jerdiń qaysı qabıǵında kóp ushıraydı? Bunıń sebeplerin túsindiriń?

4.Ne ushın tiri organizmler geologiyalıq qabıqlarda tegis emes tarqalǵan?

Óz pikirińizdi bayan etiń.

Tiri organizmlerdiń biosferada tarqalıw shegaraların hám sheklewshi faktorlardı sxemada kórsetiń.

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar. Kesteni toltırıń.

Atmosfera

Litosfera

Gidrosfera

26- §. BIOSFERANÍŃ QURAMÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Jerdiń geologiyalıq qabıqlarında tiri organizmlerdiń tarqalıw nızamlıqların esleń. Ekosistemalardı qurawshı komponentlerdi aytıp beriń.

Biosfera quramına kiriwshi zatlar sıpatlaması. Biosfera bir-biri menen tıǵız baylanıslı bolǵan hár qıylı komponentlerden quralǵan úlken biosistema.

139

V.I. Vernadskiy biosferanı qurawshı komponentlerdi kelip shıǵıwına qarap toparlarǵa ajıratıwdı usındı hám jeti bir-birinen parıqlanatuǵın, biraq óz ara baylanıslı toparlardı anıqladı.

Biosferanıń tiri zatı. Bul atamanı ilimge V.I. Vernadskiy kiritken. Tiri zat biosferada tarqalǵan barlıq tiri organizmler: producentler, konsumentler, reducentler jıyındısı. V.I. Vernadskiy tiri zat haqqında tómendegi pikirlerdi bildirgen: «Jer júzinde, úlken nátiyjege alıp keletuǵın aqıbetleri jaǵınan, tiri organizmlerden góre qúdretlirek kúsh joq». Tiri zat ósiw, kóbeyiw, qozǵalıw, Jer júzi boylap tarqalıw, azıq hám jasaw ornı ushın gúres, dene forması, ólshemi, ximiyalıq quramınıń hár qıylılıǵı sıyaqlı qásiyetlerge iye. V.I. Vernadskiy Jerdiń payda bolıwınan kóp ótpey tirishilik payda bolǵan hám ol planetamızdıń kórinisin ózgerttiriwshi tiykarǵı faktorlardan biri bolǵan, dep tastıyıqlaydı (38-súwret).

Qattı zatlar – Jerde tirishilik payda bolıwınan dáslep, tiri organizmler iskerligine baylanıslı bolmaǵan halda payda bolǵan taw jınısları. Qattı denelerge minerallar (almas, izumrud, kvars) hám taw jınısları (granit, mramor) mısal boladı. Bul zatlardıń payda bolıwı tawlardıń jemiriliwi, vulkanlardıń atılıwı menen baylanıslı (39-súwret).

140