biologiya_qq

A Á

22- súwret. Pavianlar todasında individlerdiń háreketleniwi: birinshi saqıynada erkek pavianlar, ekinshi saqıynada urǵashılar, ishki saqıynada jas pavianlar. A – awqatlanıw ornı tárepke háreketleniw; Á – jırtqısh haywan hújim qılǵan waqıtta háreketleniw.

bir aymaqta jasawshı ayırım individlerdiń ápiwayı jıyındısı bolsa, ayırım koloniyalar pútin organizmdi qurawshı organlar sıyaqlı túrli funkciyalardı atqarıwǵa beyimlesken individler jıyındısınan quraladı.

Ustrica, midiyalardıń koloniyaları jeke formalardıń aymaqlıq birlespeleri sanaladı. Qarlıǵash, pingvinler koloniyalarında haywanlardıń ayırım tirishilik funkciyaları kelisilgen halda ámelge asırıladı (mısalı, dushpannan qorǵanıw). Termitler, qumırsqalar, hárrelerdiń koloniyalarında individler ortasında wazıypalar óz ara bólistiriledi.

Solay etip, populyaciyanıń ekologiyalıq dúzilisi onı qurawshı organizmlerdiń jasaw ortalıǵı resurslarınan tolıq paydalanıwı, birgelikte tirishilik etiwge jaqsıraq beyimlesiwin támiyinleydi.

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: populyaciya gomeostazı, populyaciya tıǵızlıǵı, jınıslıq quram, jas quramı, tuwılıwshılıq, keńislik struktura.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Biocenozdıń túrler hár qıylılıǵı qanday kórsetkishler menen sıpatlanadı?

Biotsenoz barqarorligining shu ko‘rsatkichlarga bog‘liqligini izohlang.

2.Turaqlı biologiyalıq sistema sıpatında populyaciya qanday qásiyetlerge iye?

3.Populyaciyanıń muǵdar dinamikasın úyreniw qanday áhmiyetke iye?

4.Tábiyǵıy populyaciyalar sanınıń dáwirlik hám dáwirlik bolmaǵan ózgerislerine mısal keltiriń.

5.Populyaciya tıǵızlıǵınıń artıwı qanday ózgerisler menen birge keshedi? Tuwılıwshılıq hám ólim kórsetkishine qarap qanday populyaciyalar parıqlanadı?

6.Tómende berilgen organizmlerdiń qaysıları topar payda qıladı: biydayıq, gidra, binafsha, qasqır, planariya, jońıshqa, qara ǵarǵa?

91

7.Haywanlardıń sociallıq toparlarında etologiyalıq strukturanıń hár qıylı túrlerine mısallar keltiriń.

8.Biocenoz vertikal strukturasınıń qáliplesiwinde qaysı quram bólek úlken áhmiyetke iye?

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar.

Óz pikirińizdi bildiriń.

1.Túrli suw háwizleri hám hár qıylı jastaǵı awlanatuǵın balıqlardıń eki populyaciyası ushın ilájlar rejesin dúziń. Bir populyaciyada jas piramidanıń

tiykarı keń, basqasıniki bolsa tar.

2. Kiyiklerdiń eki populyaciyası hár qıylı jasaw ortalıǵında jasaǵanı ushın bul halat olardıń jas quramına tásir kórsetken. Birinshi populyaciyada 160 yuvenil jastaǵı, 90 puvertat jastaǵı hám 50 qartayǵan organizmler bolǵan. Ekinshi populyaciyada 80 yuvenil, 160 puvertat jastaǵı hám 100 qartayǵan organizmler bolǵan. Bul populyaciyalardıń keleshegin boljań. Hár bir populyaciyanıń jasap qalıwı ushın adamlar qanday sharalardı qollawı kerekligin kórsetip beriń.

3.Populyaciyalardıń jas strukturasın biliw adamnıń qorshaǵan ortalıqtı qorǵawı hám xojalıq iskerliginde qanday áhmiyetke iye?

4.Túsindirmeler hám olardıń mazmunı menen sáykeslikti anıqlań.

92

16- §. EKOSISTEMALARDÍŃ TROFIKALÍQ SÍSTEMASÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Dáslep ózlestirgen bilimlerińiz tiykarında avtotrof organizmlerge sıpatlama beriń. Fototrof hám xemotrof organizmlerge salıstırmalı xarakteristika beriń. Geterotrof organizmlerdiń awqatlanıw usılların eske alıń.

Ekosistemaǵa tábiyattıń tiykarǵı dúzilis birligi sıpatında qaraladı. Ekosistema – tiri organizmler jámááti, olardıń jasaw ortalıqları, zatlar hám energiya almasıwı jıyındısı sanaladı.

Qurǵaqlıqtaǵı ekologiyalıq sistemalardı sıpatlaw ushın «biogeocenoz» ataması qollanıladı. Biogeocenoz qurǵaqlıqtıń zatlar ham energiya almasıwı keshetuǵın, biotikalıq (biocenoz) hám abiotikalıq (biotop) quram bólekleri jıyındısı. Biogeocenozlar azıq zatlar menen támiyinleniwine qarap ekosistemalarǵa qaraǵanda kóbirek avtonom, yanıy basqa biogeocenozlardan ǵárezsiz. Hár qaysı biogeocenozda zatlar aylanısı ámelge asadı.

Ekosistema strukturası. Ekosistemada hár qıylı túrge tiyisli organizmler ózine tán funkciyalardı atqaradı. Zatlardıń dáwirlik aylanısında atqaratuǵın wazıypasına qarap, túrler funkcional toparlarǵa bólinedi: producentler, konsumentler yamasa reducentler.

Producentler jaqtılıq hám ximiyalıq energiyadan paydalanıp, anorganikalıq zatlardan organikalıq birikpelerdi sintezleydi. Bul funkcional toparǵa jasıl ósimlikler, fotosintezlewshi hám xemosintezlewshi bakteriyalar kiredi. Avtotrof organizmler geterotrof organizmlerdiń jasawın támiyinleytuǵın azıq hám energiya deregi bolıp xızmet etedi. Konsumentler tiri organizm quramındaǵı organikalıq zat esabına azıqlanadı hám ondaǵı energiyanı azıq shınjırı arqalı uzatadı. Olarǵa barlıq haywanlar hám parazit ósimlikler kiredi. Konsumentler ushın avtotroflar (ósimlikjewshi haywanlar ushın) yamasa basqa organizmler (jırtqısh haywanlar ushın) azıq deregi bolıp xızmet etedi. Azıq túrine qarap konsumentler tómendegi dárejelerge bólinedi: producentlerdi paydalanıwshı organizmler birinshi dárejeli konsumentler delinedi, mısalı, shegirtke, japıraq jewshi qońız, tuyaqlı haywanlar hám parazit ósimlikler. Birinshi dárejeli konsumentlerdi ekinshi dárejeli konsumentler paydalanadı, olarǵa góshjewshi (jırtqısh) haywanlar kiredi. Úshinshi hám onnan keyingi dárejeli konsumentlerge ekinshi hám onnan keyingi dárejeli konsumentlerdi paydalanatuǵın jırtqıshlar kiredi. Hámmexor konsumentler, mısalı, dońızlar birinshi hám ekinshi dárejeli konsumentler, jırtqıshlar bolsa, mısalı, qasqırlar ekinshi hám úshinshi dárejeli konsumentler bolıwı múmkin. Ósimlik hám gósh ónimler-

93

in birdey paydalanatuǵın haywan túrleri hámmexorlar dep ataladı. Bunday túrlerge nangórekler, alaman tıshqanlar, shoshqalar, qońır ayıw mısal boladı. Ekosistemada konsumentler dárejesi sanı producentler payda etetuǵın biomassa kólemine baylanıslı halda sheklengen boladı.

Reducentler (destruktorlar) – trishilik etiwi dawamında organikalıq qaldıqlardı anorganikalıq zatlarǵa aylandıratuǵın, nátiyjede olardaǵı elementlerdi zatlardıń dáwirlik aylanısına qaytaratuǵın organizmler (topıraq bakteriyaları hám zamarıqlar). Reducentler nabıt bolǵan ósimlik hám haywan qaldıqları menen azıqlanıp, olardı tarqatadı hám shiritedi. Olar tarqalıwdıń aqırǵı basqıshın (organikalıq birikpelerdiń anorganikalıq zatlarǵa shekem minerallasıwı)da qatnasadı. Olar zatlardı producentler ózlestire alatuǵın halatta dáwirlik aylanısqa qaytaradı.

Shirip atırǵan ósimlik zamarıq hám haywan qaldıqları detrit dep ataladı. Detrittiń tarqalıwında detritofaglar hám reducentler qatnasadı. Detritofaglarǵa qırıqayaq, ayırım keneler, kópayaqlılar, ólik jewshi qońızlar, ayırım shıbın shirkeyler hám olardıń lichinkaları, jawın qurtlar mısal boladı. Detritofaglar konsumentler esaplanadı.

Azıq shınjırı hám azıq torı. Ekosistema turaqlılıǵınıń eń tiykarǵı shárti zatlar hám energiya aylanısın támiyinlew. Túrli funkcional toparlarǵa tiyisli bolǵan túrler arasındaǵı trofikalıq (azıq) baylanıslar nátiyjesinde zatlardıń dáwirlik aylanısı ámelge asadı. Producentler quyash energiyası esabına anorganikalıq zatlardan sintezlengen organikalıq birikpe azıq baylanıslar tiykarında konsumentlerge ótedi hám ximiyalıq ózgerislerge ushıraydı. Reducentlerdiń tirishilik etiwi nátiyjesinde tiykarǵı biogen elementler organikalıq birikpelerden anorganikalıq zatlar (CO2, ΝN3, H2S, H2O) payda boladı. Pro-

ducentler anorganikalıq zatlardan organikalıq birikpelerdi payda etip, olardı qaytadan zatlardıń dáwirlik aylanısına kiritedi.

Ekosistemada zatlardıń aylanısı tolıq ámelge asıwı ushın hár úsh funkcional topar organizmleri bolıwı zárúr. Olar ortasında trofikalıq (azıq) shınjır payda bolǵan halda trofikalıq baylanıslar kórinisindegi turaqlı qatnasıqlar ámelge asıwı zárúr.

Azıq shınjırı – bul bir buwın (derek) nan ekinshi buwın (paydalanıwshı) ǵa zatlar hám energiya ótetuǵın organizmlerdiń sistemalı izbe-izligi sanaladı. «Azıq shınjırı» ataması anglichan ilimpazı – zoolog hám ekolog Sh. Elton tárepinen 1934-jılda usınıs etilgen. Azıq shınjırı bir neshe buwınnan ibarat. Shınjırdıń birinshi buwını, tiykarınan, jasıl ósimliklerden ibarat, onnan keyingi buwınları ósimlikjewshi haywanlar (omırtqasızlar, omırtqalı haywanlar, parazit ósimlikler), soń jırtqıshlar hám parazitler quraydı.

94

Jasıl ósimliklerden baslanǵan azıq shınjırı otlaq tipindegi (producent shınjır) azıq shınjır dep ataladı. Producent shınjır producentlerden baslanadı hám túrli dáreje konsumentlerdi óz ishine aladı. Bunday azıq shınjırı tómendegi sızılmada kórsetilgen:

Producentler ósimlikjewshi haywanlar – birinshi dárejeli konsumentlerdiń azıq deregi, olar bolsa, óz náwbetinde, góshjewshi haywanlar (birlemshi jırtqıshlar) – ekinshi dárejeli konsumentlerdiń azıq deregine aylanadı. Gósh jewshi haywanlar úshinshi dárejeli konsumentler yamasa iri jırtqıshlar (ekilemshi jırtqıshlar) tárepinen paydalanıladı (23-súwret).

Geyde azıq shınjırları detritten baslanadı. Óli organikalıq zat – detritten baslantuǵın shınjır detrit tipindegi azıq shınjır delinedi. Bunday shınjırda nabıt bolǵan ósimlikler, haywanlar, zamarıqlar yamasa bakteriyalardıń organikalıq zatları detritofaglar tárepinen ózlestiriledi, olar bolsa, óz náwbetinde, jırtqıshlardıń oljasına aylanadı (24-súwret). Bunday halda detrittegi bir bólim azıq zatlar mineral zatlarǵa aylanıw hám ósimlikler tárepinen ózlestiriliw basqıshların shetlep ótken halda zatlardıń dáwirlik aylanısına qaytadı. Detrit tipindegi azıq shınjırlar insan tárepinen organikalıq shıǵındılardı qayta islewde jáne balıq yamasa quslardı baǵıw ushın jawın qurtı hám shıbınlardıń lichinkaların kóbeytiwde paydalanıladı. Detrit tipindegi azıq shınjırlar, tiykarınan, eki yamasa ayırım jaǵdaylarda ǵana úsh buwınlı, otlaq tipindegi azıq shınjırları bolsa tórt altı buwınlı boladı.

Suw biogeocenozında kóplegen ekologiyalıq sistemalardaǵı sıyaqlı energiyanıń birlemshi deregi quyash nurı bolıp xızmet etedi, ósimlikler sol se-

23- súwret. Otlaq tipindegi azıq shınjırı: ósimlik → ósimlikxor shıbın-shirkey → jırtqısh shıbın shirkey → shıbın-shirkeyxor qus → jırtqısh qus.

95

hám keyingi trofikalıq dárejeler de kóp túrlerden ibarat boladı. Biogeocenozdıń turaqlılıǵı trofikalıq dárejeler túrleriniń hár-qıylılıǵına baylanıslı.

Tábiyatta kóplegen túrler bir túrdegi, azıq penen azıqlanbaydı, bálkim túrli azıq dereklerinen paydalanadı. Sonday eken, azıq túrine qarap hár qaysı túr bir azıq shınjırınıń túrli trofikalıq dárejelerin iyelewi múmkin. Mısalı, tıshqanlardı tutıp jewi menen qırǵıy úshinshi trofikalıq dárejeni, jılanlardı tutıp jewi menen bolsa tórtinshi trofikalıq dárejeni iyeleydi. Bunnan basqa, bir waqıttıń ózinde olar túrli azıq shınjırlarınıń buwını sıpatında olardı óz ara baylanıstırıp turadı. Mısalı, qırǵıy túrli azıq shınjırlarına tiyisli bolǵan kesirtke, qoyan yamasa jılandı jewi múmkin. Nátiyjede trofikalıq shınjırlar bir-biri menen shatasıp, ekosistemada trofikalıq (azıq) tor – bir neshe azıq shınjırlarınan ibarat bolǵan quramalı tordı payda etedi (26-súwret).

Azıq torında bir azıq shınjırınıń buwınları basqa shınjırdıń quramlıq bólimi boladı. Hár qaysı azıq shınjırı zatlar ham energiya ótetuǵın óz aldına kanal. Eger biogeocenozdıń bir aǵzası joǵalsa sistema buzılmaydı, sebebi organizmler basqa azıq dereklerinen paydalanadı. Bul pikirden bolsa túrler qanshama hár qıylı bolsa, sistema sonsha turaqlı boladı degen ulıwma juwmaq kelip shıǵadı.

5.Reducentler ekosistemada qanday funkciyanı atqaradı? Reducentlerge mısallar keltiriń.

6.Ekosistemanıń trofikalıq dárejesi dep nege aytıladı? Ekosistemanıń túrli trofikalıq dárejelerine qanday organizmler kiredi? Ekosistemalarda trofikalıq dárejeler sanınıń sheklengenligi ne menen baylanıslı ekenin túsindirip beriń.

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar.

1.Tómendegi berilgen organizmler qatnasında otlaq tipindegi azıq shınjırın dúziń: tawterek, qızılıshtan, sinica, láylek, aq qayıń, gúbelek qurtı, shayqus.

2.Tómendegi berilgen organizmler qatnasında detrit tipindegi azıq shınjırın dúziń: jılan, nabıt bolǵan qus, topıraq bakteriyaları, shıbın lichinkaları, baqa, pilis zamarıqları, mineral zatlar.

3.Azıq shınjırı túrleri hám olardıń buwınları arasındaǵı sáykeslikti anıqlań.

Azıq shınjırları: A. Otlaq tipindegi azıq shınjırı Á. Detrit tipindegi azıq shınjırı. 1) qoyan; 2) kól baqası; 3) pilis zamarıqları; 4) iynelik; 5) topıraq bakteriyaları; 6) terek; 7) spirogira; 8) sazan; 9) jawın qurtı; 10) suwın;

11)qırıqayaq; 12) ólik jewshi qońız; 13) shópler; 14) suwsar; 15) qırǵıy.

4.Eger reducentler sanı keskin qısqarsa, ekosistemada júzege keletuǵın ekologiyalıq jaǵdaylardıń aqıbetlerin aytıń.

5.Berilgen súwretlerden paydalanıp, tábiyǵıy ekosistemada zatlar hám energiyanıń azıq torı arqalı beriliwin sxemada tiyisli sanlar menen kórsetiń.

99